Konak'tan Vapurla Karşıyaka'ya, Bostanlı'da Gün Batımı

Güne Konak Vapur İskelesi'nde başlayın; oradaki ilk iskele de 1884'te açılmıştı ve Karşıyaka geçişi o günden beri aynı iki nokta arasında yapılıyor. Vapura bindiğinizde iç salona değil dış güverteye çıkın, çünkü asıl gösteri yolculuğun kendisi. Arkanızda Konak ve Kordon küçülür, önünüzde Yamanlar Dağı'nın eteğine yaslanmış Karşıyaka sahili yavaş yavaş büyür. Körfezin bu kısa geçişi şehrin en eski toplu taşıma hattı sayılabilir. Vapur işletmesini 1883'te otuz yıllık imtiyaz alan Yahya Hayati Efendi'nin kurduğu Hamidiye Vapur Şirketi başlattı; seferler kaynaklara göre Şubat 1884'te açıldı. Şirket yalnızca Karşıyaka'ya değil Urla, Foça ve Çeşme Ilıcası'na da vapur işletiyordu; filodaki Müsavat vapuru 500 yolcu alabiliyordu.

Vapur sizi Cemal Gürsel Caddesi üzerinde, Kemalpaşa Caddesi'nin denize ulaştığı noktadaki iskeleye bırakır. Bugünkü terminal binası yeni ama yerin geçmişi eski. İlk iskele ahşaptı ve 1906'dan itibaren havagazıyla aydınlatılıyordu. 30 Eylül 1908'de İstanbul vapuru körfezde Kassandra adlı gemiyle çarpışıp battı; 170 yolcudan yalnızca 30'u kurtarılabildi ve öfkeli Karşıyakalılar o gece iskeleleri ateşe verdi. Sonraki iskele ağaç kazıklar üzerine ahşap olarak yeniden yapıldı. İzmir'in ilk betonarme iskelesi burada Mart 1935'te tamamlandı; 1962'de genişletildi. 1980'lerin ortasında başlayan büyük yenileme kaynaklara göre 1990 ile 1992 arasında bitti, üst kat kitabevi ve kafeterya olarak açıldı ve işletme İZDENİZ'e geçti.

İnince binanın içinde birkaç dakika oyalanın. Üst kata çıkıp körfeze bakın; Konak'a giden vapurların yanaşıp kalkışını en iyi buradan izlersiniz. İskeleden Konak dışında Pasaport, Alsancak, Göztepe ve Üçkuyular'a da vapur kalkar, yani şehrin güney yakasının neredeyse her noktasına buradan ulaşılır. Dışarıda sahil yolu iki yöne uzanır; birkaç adım batıya yürüyüp iskele binasını denizden görün. Sabah ışığı doğudan gelir ve binayı önden aydınlatır; öğleden sonra ise Konak yakası daha iyi okunur. Fotoğraf için en iyi an bir vapurun yanaştığı andır.

Meydanda T1 tramvayının Karşıyaka İskele durağı ve ESHOT otobüs durakları var; bisiklet yolu ve engelli erişimi düşünülmüş. Bunları aklınızda tutun, çünkü akşam Bostanlı'ya giderken buraya döneceksiniz. Tam karşınızda başlayan Kemalpaşa Caddesi bir sonraki durağınız; iskeleye sırtınızı dönüp caddeye girdiğinizde Karşıyaka Çarşı'nın içindesiniz.

Kaynak: Vikipedi (Karşıyaka Vapur İskelesi; Konak Vapur İskelesi; Hamidiye Vapur Şirketi); 1912 Karşıyaka Derneği, Ulaşım Tarihi.

Karşıyaka Çarşı diye anılan yer aslında tek bir caddedir; Kemalpaşa Caddesi iskeleden başlar ve 450 metre boyunca dümdüz içeriye, tren istasyonuna doğru uzanır. Bu rotada caddeyi alışveriş için değil, semtin omurgasını okumak için yürüyeceksiniz. Karşıyaka'yı şehre bağlayan iki hat vardı; kaynaklara göre 1865'te açılan demiryolu ile 1884'te başlayan vapur. Biri caddenin bir ucunda, öteki diğer ucunda durur ve çarşı tam olarak bu ikisinin arasında büyümüştür. 1891 sayımında semtte 832 ev ve 1.080 daimi sakin vardı; yazlıkçıların gidip geldiği sayfiye, bu cadde boyunca kalıcı bir kasabaya dönüştü. Avrupa kaynakları o dönemde semte Kordelio diyordu; adın Üçüncü Haçlı Seferi'ndeki Aslan Yürekli Richard'a bağlanması ise tartışmalı bir rivayettir. Semt içi ulaşım 1906'da tramvayla başladı, sonra yerini otobüse ve dolmuşa bıraktı; bugünkü tramvay ise 2017'de sahil boyunca döndü.

Caddeye iskeleden girin ve yavaşlayın. Zemine bakın; ayağınızın altındaki gri ve siyah taşlar Bergama'nın Kozak Yaylası'ndan getirilmiş granit. İzmir Büyükşehir Belediyesi doğalgaz ve içme suyu şebekesi yenilenirken bozulan zemini 2008'de 800 ton doğal taşla baştan döşedi; çalışma altı bin metrekarelik bir alanı kapladı. Aynı çalışmada caddenin elektrik direkleri de onarılıp boyandı. Cadde yayalaştırılmış, o yüzden ortasından yürüyüp iki yana bakabilirsiniz. Tabela hizasının üstüne bakmayı alışkanlık edinin; caddenin karakteri vitrinlerde değil üst katlarda gizlidir. Her yüz metrede bir sağa sola açılan ara sokaklara sapın; sağdakiler sahile, soldakiler mahallenin içine götürür ve geri dönmek kolaydır.

Caddenin kendine has bir kitapçı geleneği vardır; birine girip birkaç dakika geçirmek Karşıyakalıların bu caddeyi neden yalnızca alışveriş yeri saymadığını anlatır. Sabah erken saatte cadde sakindir ve taş döşeme boş görünür; öğleden sonra iskeleden gelen kalabalık caddeyi doldurur. Bu rota için sabahı seçtiyseniz kapıların yeni açıldığı, dükkan sahiplerinin önlerini yıkadığı saati yakalarsınız. Yürüyüşün ortasında bir bank ya da bir kaldırım kenarı bulup on dakika durun ve gelip geçeni izleyin. Sayfiye döneminden kalan Levanten köşklerini bu caddede aramayın; onlar semtin içindeki Çamlık Caddesi gibi sokaklarda durur ve Alliotti ailesinin 1914'te yaptırdığı köşk bunlardan biridir. Caddenin iskele ucunda tramvay ve minibüs durakları da bulunur; rotayı kısaltmak isteyen oradan doğrudan Bostanlı'ya geçebilir.

Caddenin sonunda İZBAN'ın Karşıyaka istasyonu sizi karşılar; işte demiryolu ucu burasıdır. Zübeyde Hanım 1922'nin Aralık ayında bu istasyona trenle geldi ve hemen yanındaki köşke taşındı. İstasyona varmadan çarşının son yüz metresinde adımlarınızı yavaşlatın, çünkü bir sonraki durağınız olan Latife Hanım Köşkü istasyonun bitişiğinde. Rotanın omurgası burada bitiyor; denizden başlayan cadde raylarda son buluyor.

Kaynak: İzmir Büyükşehir Belediyesi (Karşıyaka Çarşı zemini haberi); Visit İzmir (Karşıyaka Çarşısı); Wikipedia (Karşıyaka); İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (Karşıyaka); 1912 Karşıyaka Derneği.

İstasyonun hemen yanındaki bahçeli köşk, Karşıyaka'nın Cumhuriyet tarihine dokunduğu yerdir. Uşakizade ailesinin yazlığı olan bu ev 1860'larda yapılmış sayılıyor; İzmir'in tanınmış ailelerinden Uşakizade Muammer Bey'in kızı Latife Hanım 1898'de İzmir'de doğdu ve Atatürk'le 1922 Eylül'ünde ailenin Göztepe'deki köşkünde tanıştı. Atatürk o köşkte yirmi gün kaldı ve iki taraf sonrasında yazışmayı sürdürdü; Göztepe'deki köşk de bugün müzedir, 2001'de biten restorasyonu 2003'te koruma ödülü aldı. Zübeyde Hanım o sonbahar hastalanınca doktorlar İzmir havasını önerdi; Atatürk yaveri Salih Bozok'u uygun bir ev bulmaya gönderdi ve evin terk edilmiş bir Rum evi olmamasını şart koştu. Latife Hanım ailesinin Karşıyaka'daki bu evini teklif etti; ev istasyona yakındı, hasta bir kadın için önemli bir ayrıntıydı. Zübeyde Hanım 18 Aralık 1922'de trenle geldi, tekerlekli sandalyesi geçebilsin diye kapı eşikleri söküldü. Burada 28 gün kaldı ve 14 Ocak 1923'te 66 yaşında öldü. Atatürk annesinin ölümünden sonra İzmir'e geldi ve 29 Ocak 1923'te Latife Hanım'la evlendi.

Köşkün ikinci hayatı 2005'te başladı; Karşıyaka Belediyesi 2.958 metrekarelik arsayı o yıl kamulaştırdı. Restorasyon 11 Ekim 2007'de başladı, ev 19 Mayıs 2008'de anı evi olarak halka açıldı ve resmi açılışı 9 Temmuz 2008'de yapıldı; 2016'da özel müze olarak tescillendi. Restorasyonda iç mekanlardaki ahşaptan bahçedeki mermere ve ağaçlara kadar özgün doku korundu. Eşyaların bir kısmı köşkün varislerince bağışlandı, bir kısmı satın alındı.

Ziyareti bahçeden başlatın. Krem rengi cephe ve kahverengi panjurlar iki katlı, sade bir yazlık evi anlatır; bahçede çamlar, palmiyeler, bir çeşme ve bir yel değirmeni vardı. İçeride giriş katında üç oda, üst katta üç oda ve bir banyo bulunur. Odalar dönem mobilyasıyla döşeli; gramofon ve radyo gibi eşyalar 1920'lerin ev hayatını anlatır. Prof. Dr. Yılmaz Büyükerşen'in yaptığı balmumu heykeller Atatürk'ü, Latife Hanım'ı ve Zübeyde Hanım'ı odalara yerleştirir. Zübeyde Hanım'ın öldüğü oda anı odası olarak düzenlenmiştir; en uzun süreyi burada geçirin ve eşiksiz kapıları fark edin. Bahçedeki sergi alanları ve çay bahçesi köşkü bütün olarak hissetmek için iyi bir mola yeridir.

Önemli bir uyarı var. Köşk 30 Ekim 2020 depreminde hasar gördü ve müze bir süre kapatıldı; belediye restorasyonun sürdüğünü duyurdu. Yola çıkmadan Karşıyaka Belediyesi'nin sayfasından açık olup olmadığını ve ziyaret günlerini kontrol edin; kapalıysa bahçe duvarının dışından cephe yine görülür. Bir sonraki durak için istasyonun önünden Zübeyde Hanım Caddesi'ne girin ve Soğukkuyu yönünde yürüyün; anıt mezarın bulunduğu park on dakika ötede.

Kaynak: Vikipedi (Latife Hanım Köşkü Anı Evi; Uşakizade Köşkü); Karşıyaka Belediyesi; Karşıyaka Kaymakamlığı; İzmir Büyükşehir Belediyesi; Kültür Portalı; Anadolu Ajansı.

Zübeyde Hanım Caddesi sizi istasyondan Soğukkuyu yönüne götürür; Soğukkuyu 19. yüzyılda yerleşen yörüklerin kıyı köyüydü ve anıt mezarın parkı bu caddenin üzerindedir. Parka girmeden kime geldiğinizi hatırlayın. Zübeyde Hanım 1857'de Selanik'te doğdu; Orta Anadolu'dan Selanik'in batısına göç ettirilmiş yörük bir ailenin, Hacı Sofi ailesinden Feyzullah Ağa'nın kızıydı. Ali Rıza Efendi ile evliliğinden beş çocuğu oldu ve 1888'de, Mustafa henüz ilkokuldayken, eşini kaybetti. Balkan Savaşı'ndan sonra kızı Makbule ile İstanbul'a göç etti ve Akaretler'de bir eve yerleşti. 14 Ocak 1923'te, tedavi için geldiği İzmir'de öldü ve Ferik Osman Paşa Camii'nin avlusuna defnedildi; kabir bugün de o avlunun bulunduğu parkın içindedir.

Anıtın biçimi bir tartışmanın sonucudur. 1938'de İzmir Belediye Başkanı Behçet Uz süslü bir anıt tasarımı sundu; Atatürk bunu reddetti, mezarın üstüne yalnızca ağır bir taş konmasını ve çevresinin bir çocuk parkı olmasını istedi. Anıt 1940'ta İzmir Belediyesi tarafından bu isteğe uygun yaptırıldı. Gördüğünüz kaya Yamanlar Dağı'ndan getirilmiş pembe granit; dört metre yüksekliğinde ve on ton ağırlığında. Üzerine Zübeyde Hanım'ın kabartma büstü işlenmiş ve altına yalnızca Atatürk'ün annesinin burada gömülü olduğunu, 1923'te öldüğünü söyleyen kısa bir yazı kazınmıştır. Yapım sırasında kaldırılan özgün mezar taşı 2005'ten beri İzmir Arkeoloji Müzesi'nde saklanıyor.

Parkta önce tören alanının önünde durun, sonra anıta yaklaşın. Kabartmayı yandan gelen ışıkta okuyun; öğle güneşi graniti düzleştirir, sabah ve ikindi saatleri daha iyidir. Kayanın etrafında bir tur atın ve dokusuna bakın; süslemenin yokluğu bilinçli bir tercihti. Çocuk parkı anıtın yanında hala duruyor, Atatürk'ün istediği gibi. Park birinci derece sit alanı; bitki örtüsü, aydınlatma ve tören alanı yeniden düzenlendi, havuzun üstüne bir çay bahçesi yapıldı ve alan yirmi dört saat gözetim altında. Bir bankta on dakika oturup parkın gündelik hayatını izleyin; bu yer bir anıt olduğu kadar mahallenin parkıdır.

Her yıl 14 Ocak'ta ve Anneler Günü'nde burada tören yapılır; çelenk konur, saygı duruşunda bulunulur ve İstiklal Marşı okunur, öğrenciler şiir okur. Törene kaymakamlık ve belediyenin yanı sıra Türk Anneler Derneği ve Türk Kadınlar Birliği gibi kuruluşlar da katılır. O günlerde kalabalık ve protokol beklenir, sakin bir ziyaret için başka bir gün seçin. Fotoğraf çekerken anıtın önünde poz vermekten kaçının; burası bir mezar. Rotanın son durağı için caddeden istasyona ve oradan iskeleye geri dönün; Bostanlı'ya tramvayla ya da sahil boyunca yürüyerek geçeceksiniz.

Kaynak: Vikipedi (Zübeyde Hanım Anıt Mezarı; Zübeyde Hanım); İzmir Büyükşehir Belediyesi (Zübeyde Hanım Anıt Mezarı ve Parkı); Anadolu Ajansı; Wikipedia (Karşıyaka).

Günün son durağı için Karşıyaka İskele durağından T1 tramvayına binin; Nikah Sarayı ve Yunuslar duraklarını geçince üçüncü durak Bostanlı İskele'dir. Hat 11 Nisan 2017'de açıldı ve 8,8 kilometrelik güzergahı boyunca kıyıyı izler. Yürümeyi tercih ederseniz sahil yolunu batıya doğru izleyin; iki kilometreyi bulmayan düz bir kıyı yürüyüşüdür ve hep denizi solunuzda tutar. Bostanlı'nın adı hikayesini kendisi anlatır: 1890 kayıtlarında burası Menemen İskelesi diye geçer, 1900'de Rumca "papazın iskelesi" anlamına gelen Papaskala olarak anılır ve Menemen ovasından gelen kavun karpuzun bu iskelede boşaltılması semte bugünkü adını verir. Yani sahildeki iskele yalnızca vapur için değil, yüz yılı aşkın süredir bu kıyının varlık sebebi.

Bugünkü Bostanlı Vapur İskelesi 1989 ile 1993 arasında Türkiye Denizcilik İşletmeleri tarafından yaptırıldı; yaklaşık yirmi bin metrekarelik bir alana yayılır ve iki bin beş yüz metrekarelik bir işletme binası vardır. Buradan Konak, Alsancak, Üçkuyular ve Karşıyaka'ya yolcu vapuru kalkar, arabalı vapur da bu iskeleden çalışır. İskeleyi bugün İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin 1992'de kurulan deniz işletmesi İZDENİZ işletiyor. Tramvayın Bostanlı İskele durağı hemen önündedir; engelli erişimi ve bisiklet yolu düşünülmüştür. İskeleyi geçip sahil boyunca yürümeye devam edin; Balıkçı Baba Parkı bu kıyıdaki dinlenme yerlerinden biridir ve çarşamba günleri semtin pazarı kurulur.

Asıl hedefiniz Bostanlı Deresi'nin körfeze döküldüğü yer. Burada 2016'da açılan iki yapı sahilin karakterini değiştirdi; Bostanlı Yaya Köprüsü ve Gün Batımı Terası, mimar Evren Başbuğ ve ekibinin İzmir Büyükşehir Belediyesi için tasarladığı işlerdir. Tasarım 2014 ile 2015 arasında yapıldı, inşaat 2015'te başlayıp 2016'da bitti ve yapılar Ağustos 2016'da kullanıma açıldı; toplam inşaat alanı 8.800 metrekare. İkisi de İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin kıyıyı yeniden tasarlayan İzmirDeniz planının Karşıkıyı bölümünün ilk uygulamasıydı. Tasarım ekibi iki yapıyı da kentliyi kıyıyla yeniden buluşturan gündelik toplanma yerleri olarak tanımlıyor ve bunu İzmir için düşük gerilimli bir yaşam vizyonuna bağlıyor. Köprü derenin iki yakasını asimetrik, hafif kemerli bir formla bağlar; kemerin altından kayıklar dere ağzındaki yüzer iskeleye geçebilir. Strüktür çelik, kaplama ısıl işlem görmüş doğal ahşap; kademeli ahşap yüzey aynı zamanda oturmak için yapılmış.

Önce köprüden karşıya geçin, ortasında durup dere ağzına ve körfeze bakın. Sonra terasa gelin; teras, üzerine ağaç dikilmiş yapay bir tepeden denize doğru inen ahşap platformlar dizisidir. Bir üst basamak seçin ve oturun; tasarımcılar bu yüzeyi insanı denizle ve batan güneşle doğrudan karşı karşıya bırakmak için böyle çizdi. Güneş körfezin batısında, karşı kıyı tepelerinin ardında batar; ışığın turuncudan mora dönüşü yarım saat sürer, o yüzden gün batımından en az yarım saat önce yerinizi alın. Akşam saatlerinde teras dolar, hafta içi daha sakindir; sonbaharda batıdan gelen rüzgar sert olabilir, ince bir kat fazla giyin. Karanlık çökünce Bostanlı İskelesi'ne dönün; Konak'a doğrudan vapur kalkar, güncel tarifeyi İZDENİZ'in sitesinden kontrol edin ve gün nasıl başladıysa öyle bitsin.

Kaynak: Vikipedi (Bostanlı, Karşıyaka; Bostanlı Vapur İskelesi); Wikipedia (Karşıyaka; Tram İzmir); Arkiv ve Arkitera (Bostanlı Yaya Köprüsü ve Gün Batımı Terası); İzmir Büyükşehir Belediyesi (İZDENİZ hatları).