Kemerden Sebile Suyun Şehre Yolculuğu

Rotaya Atatürk Bulvarı'nın kemerin altından geçtiği yerde, Saraçhane tarafında başlayın; kemerin uzunluğunu en iyi buradan kavrarsınız. Bozdoğan Kemeri, Fatih ile Beyazıt tepeleri arasındaki çukuru aşarak suyu bir sırttan ötekine taşımak için yapıldı. TDV İslam Ansiklopedisi'nde Semavi Eyice, kemerin genellikle İmparator Valens'e (364-378) atfedildiğini ve 368-378 arasında yapıldığını yazar; Batı dillerinde Valens Su Kemeri diye anılması bundandır. Eyice, bu hattın bir öncüsünün Hadrianus döneminde de var olmuş olabileceğini ekler.

Rakamlar yapının ölçeğini gösterir. TDV'ye göre uzunluğu 971 metreyi bulur, zeminden yüksekliği 28-29 metreye çıkar ve genişliği 3,40 ile 5,65 metre arasında değişir. Vikipedi bugünkü uzunluğu 921 metre olarak verir ve kemerin aslında yaklaşık 50 metre daha uzun olduğunu belirtir. Gözlere dikkat edin: kemerin bir bölümü tek sıra kemerden, uzun bir bölümü ise üst üste iki sıra kemerden oluşur; TDV'ye göre 18. ile 73. gözler arası çift sıradır. Kesme taş ve tuğla sıralarının karıştığı duvarlar yüzyıllar boyunca yapılan onarımların izini de taşır.

Kemer fetihten sonra da çalışmayı sürdürdü. Fatih Sultan Mehmed onu onarttı; II. Bayezid ve Kanuni dönemlerinde Halkalı suları, 1556-1557'de Kırkçeşme suları bu hatta bağlandı; II. Mustafa 1697-1698'de doğu bölümünü onarttı. Kemer 20. yüzyıla kadar Süleymaniye Camii'ne ve Topkapı Sarayı'na su taşıdı. Bulvar, şehir plancısı Henri Prost'un planlamasıyla kemerin gözlerinin altından geçirildi. Kemerin çevresindeki yeşil alanlardan ayaklarına yaklaşıp taşların ölçüsünü yakından görün; yoğun trafikli bulvarı yalnızca yaya geçitlerinden geçin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Divanyolu'nda Çemberlitaş'tan Piyer Loti Caddesi'ne saptığınızda, modern bir giriş yapısından bu sarnıca inersiniz. Kitabesi yoktur; mimari özellikleri yapımını İmparator II. Theodosius dönemine (408-450) bağlar, Vikipedi daha dar olarak 428-443 yıllarını verir. Batı dillerinde Theodosius Sarnıcı diye anılır; Şerefiye adı ise Osmanlı döneminde bulunduğu mahalleden gelir.

Merdivenlerden indiğinizde karşınıza düzenli sıralar halinde dizilmiş 32 sütun çıkar. TDV İslam Ansiklopedisi ölçülerini 42,5 x 25 metre olarak verir; sekizerli dört sütun sırası mekanı beş nefe böler. Sütun başlıklarına yakından bakın, hepsi Korint düzenindedir ve 5. yüzyıla tarihlenir. Tuğla tonozlar sütunların üstünde birbirine bağlanır. Yerebatan'ı gördüyseniz aynı yapım dilinin daha küçük ve daha derli toplu bir örneğini burada bulursunuz; sütunların hepsini tek bakışta görebildiğiniz için planı okumak da kolaydır.

Sarnıcın üstüne 19. yüzyılın sonunda ya da 20. yüzyılın başında Arif Paşa Konağı yapıldı, konak daha sonra belediye binası olarak kullanıldı. Restorasyon 2004'te başladı, 2013-2018 arasında bugünkü giriş yapısı tasarlanıp inşa edildi ve sarnıç 2018'den beri müze olarak ziyarete açık. Resmi sitesine göre yaklaşık 1.600 yıllık geçmişiyle İstanbul'un en eski su yapılarındandır. Bugün İBB Kültür AŞ tarafından işletiliyor; sütunların arasında dijital gösterimler ve konserler düzenleniyor. Gösterim sırasında ışık sütunların üzerinde gezinirken başlıkları ve tonozları seçmek kolaylaşır, bu anı fotoğraf için kullanın. Güncel saatleri ve etkinlik programını resmi sitesinden kontrol edin.

Kaynak: Şerefiye Sarnıcı resmi sitesi; TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Şerefiye'den birkaç dakikalık yürüyüşle Hipodrom'un batısındaki bu büyük sarnıca varırsınız. TDV İslam Ansiklopedisi Binbirdirek'i Filoksenos Sarnıcı adıyla anar, Konstantin dönemine tarihler ve şehrin ikinci büyük kapalı sarnıcı olarak tanıtır. Vikipedi yapımını Philoksenos adında bir Roma senatörüne bağlar; sarnıcın bu senatörün sarayına ait olduğu anlatılır.

Adı abartılı olsa da içerideki sütun ormanı gerçektir. TDV'ye göre 64 x 57 metre ölçüsündeki sarnıcın tonozlarını 224 sütun taşır; sarnıcın resmi sitesine göre bunlardan 212'si bugüne ulaştı. Buradaki sütunları öteki sarnıçlardan ayıran şey, iki gövdenin bir ara parçayla üst üste bindirilmiş olmasıdır. Ortadaki çukura da bakın; zemin burada sütunların asıl tabanına kadar açılmış ve iki katlı gövdenin tam yüksekliğini gösterir. Sütunlardaki Yunan harflerine de dikkat edin, bunlar taşları işleyen ustaların işaretleridir.

Sarnıç kuruduktan sonra başka işlere yaradı. TDV'ye göre Osmanlı döneminde üstüne konaklar yapıldı ve ipekçiler serinliğinden yararlanarak içeriyi 1800'lerin sonuna kadar atölye olarak kullandı; Thomas Allom'un 19. yüzyılda yaptığı bir gravür sütunların arasında çalışan bu işçileri gösterir. Vikipedi'ye göre restorasyondan sonra sarnıç sergi alanları ve oturma yerleriyle ziyarete açıldı. Şerefiye ile art arda gezdiğinizde iki çözümü karşılaştırın: biri tek katlı sütunlarıyla küçük ve derli toplu, öteki üst üste bindirilmiş sütunlarıyla geniş ve derin. Güncel ziyaret bilgisini sarnıcın resmi sitesinden kontrol edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Binbirdirek Sarnıcı resmi sitesi; Vikipedi.

Binbirdirek'ten Hipodrom'a çıkıp meydanın kuzey ucuna yürüdüğünüzde, sekiz sütunun taşıdığı kubbeli bu çeşmeyi görürsünüz. Alman İmparatoru II. Wilhelm'in 1898 sonbaharında Sultan II. Abdülhamid'i ziyaretinin anısına yapıldı. Parçaları Almanya'da hazırlanıp İstanbul'a getirildi ve burada birleştirildi. İnşaat 1899'da başladı; açılışın 1 Eylül 1900'de, Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yıldönümünde yapılması planlanmıştı, ama çeşme 27 Ocak 1901'de, Wilhelm'in doğum gününde açıldı.

Tasarımda imparatorun danışmanı mimar Spitta'nın, uygulamada mimar Schoele'nin adı geçer; Carlitzik ve Joseph Antony adlı mimarlar da işe katkıda bulundu. Yapı neo-Bizans üslubundadır. Önce yükseltilmiş kaide üzerindeki sekizgen gövdeyi dışarıdan dolaşın, sonra kubbenin altına geçip başınızı kaldırın; iç yüzey altın zeminli mozaiklerle kaplıdır. Sekiz madalyona dikkat edin, iki hükümdarın imzası bunlarda sırayla tekrar eder: II. Abdülhamid'in tuğrası ve Wilhelm'in II rakamıyla birlikte W harfinden oluşan monogramı.

Rotanın öteki yapılarından yüzyıllar sonra kurulan bu çeşmeyi bir su yapısı olduğu kadar dönemin diplomasisinin bir belgesi olarak da okuyun. Osmanlı meydan çeşmesi geleneği burada bir dostluk hediyesine dönüşmüş ve bir Avrupa atölyesinin elinden neo-Bizans kılığıyla yeniden yorumlanmış. Birkaç dakika sonra göreceğiniz III. Ahmed Çeşmesi'yle karşılaştırın; biri Osmanlı sarayının kendi zevkini, öteki yabancı bir hükümdarın bu şehre bakışını yansıtır. Çeşmenin önünden Hipodrom'un dikilitaşları da görülür. Buradan Ayasofya'nın önünden geçip Topkapı Sarayı'nın kapısına yürüyün.

Kaynak: Vikipedi.

Rotanın son durağı, Topkapı Sarayı'nın dış kapısı Bab-ı Hümayun ile Ayasofya arasındaki meydanda duran bu büyük meydan çeşmesidir. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 1141 (1728-1729) yılında, Sultan III. Ahmed döneminde yapıldı. Vikipedi onu, Lale Devri'nde ortaya çıkan yeni, bağımsız meydan çeşmesi tipinin en eski ve en etkileyici örneği olarak anar.

Planı kare, dört cephelidir. Her cephenin ortasında bir çeşme vardır; dört köşede ise üçer pencereli, yarım daire biçiminde dışa taşan sebiller yer alır. Sebillerin pencerelerine bakın: içeride duran görevliler gelip geçene bu pencerelerden su ve şerbet uzatırdı. Çatı, kurşunla kaplı ahşap bir örtü ve geniş saçaklarla kapanır; ortada sekizgen bir kubbecik, sebillerin üstünde de dört küçük kubbe vardır ve hepsinin tepesinde yaldızlı tunç alemler durur.

Süsleme, Batı sanatının Türk sanatına sızmaya başladığı dönemin karışık dilini gösterir. Ayna taşlarındaki oyma çiçeklere, altın varakla parlatılmış mermer kabartmalara ve yer yer kullanılan çinilere bakın. Cephelerde şair Seyyid Vehbi'nin on dört beyitlik manzum kitabesi talik yazıyla dolaşır; TDV'ye göre Ayasofya'ya bakan cephedeki son beyti bizzat III. Ahmed yazmıştır ve celi sülüs hatla işlenmiştir. Vikipedi'ye göre çeşme Osmanlı döneminde bir buluşma ve toplanma yeriydi.

Suyun şehirdeki yolculuğunu kemerden meydan çeşmesine kadar izlediniz. Çeşmenin çevresini bir kez dolaşıp dört cepheyi ve dört sebili tek tek karşılaştırın, sonra arkanızdaki kapıdan Topkapı Sarayı'nın dış avlusuna geçebilir ya da Gülhane Parkı'na yürüyebilirsiniz. Sarayın güncel ziyaret saatlerini resmi sitesinden kontrol edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.