Kapalıçarşı'nın Arkasındaki Hanlar

Rotaya Kapalıçarşı'nın kalbiyle, çarşının çekirdeğini oluşturan bedestenle başlayın. TDV İslam Ansiklopedisi'nde Semavi Eyice, Beyazıt ve Nuruosmaniye camileri arasındaki bu ticaret merkezinin iki bedestenin çevresinde oluştuğunu anlatır. Eskisi olan Cevahir Bedesteni bugünkü çarşının ortasındadır. On beş kubbelidir, Fatih Sultan Mehmed tarafından fetihten sonra yaptırılmıştır ve ilk adı kumaş çarşısı anlamına gelen Bezzazistan'dı. Nuruosmaniye yönündeki Sandal Bedesteni ise yirmi kubbelidir. Tarihi tartışmalıdır, ama Ekrem Hakkı Ayverdi onu 1478-1479 tarihli vakıf kayıtlarında tespit eder ve genellikle Fatih dönemine bağlanır.

Çarşı, bu iki çekirdeğin çevresine yüzyıllar boyunca eklenen dükkan sokakları ve hanlarla büyüdü. Bugün gezdiğiniz biçim ise büyük ölçüde iki felaketten sonra şekillendi. 1894 depremi yapıya ağır zarar verdi; sonraki onarımlarda çarşının sınırları daraltıldı ve çevresindeki hanların yaklaşık yarısı dışarıda kaldı. 26 Kasım 1954'te çıkan yangın yapının beşte ikisini tahrip etti; onarım beş yıl sürdü ve 28 Temmuz 1959'da tamamlandı.

Cevahir Bedesteni'nin kubbeleri altında birkaç dakika durun ve kubbeleri taşıyan ayaklara bakın; çarşının geri kalanı bu çekirdeğin etrafına yayılmıştır. Sonra yirmi kubbeli Sandal Bedesteni'ne uğrayıp iki yapıyı karşılaştırın. Ardından çarşının kuzey kesimine, Zincirli Han'a doğru yürüyün. Çarşının içinden çıkıp hanlara geçmek, bir zamanlar tek parça olan bu ticaret dünyasının bugün nasıl bölündüğünü görmenin en iyi yoludur. Sokaklar birbirine benzer; kaybolmamak için ana caddeleri ve kapı adlarını takip edin, güncel açılış gün ve saatlerini ise çarşının resmi duyurularından kontrol edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi (Büyük Çarşı).

Kapalıçarşı'nın kuzey kesiminde, dükkan sokaklarının arasından geçilen bir avluya açılan Zincirli Han, çarşının sınırları içinde kalmış hanların en bilinenlerinden. KÜRE Ansiklopedisi yapıyı 1708 tarihli, tek avlulu ve iki katlı bir Osmanlı ticaret hanı olarak tanıtır; Vikipedi de aynı tarihi verir. Ana bölüm geniş, enine dikdörtgen bir avlunun çevresinde iki kat halinde dizilir; avlunun güneydoğusundan açık, kare biçimli küçük bir bölüme geçilir.

Burası rotanın en sakin ve en ölçülü durağıdır, bu yüzden bir hanın temel düzenini okumak için iyi bir yer. Avlunun ortasına geçip çevrenize bakın. Zemin kattaki açıklıklar dükkanlara, üst kattaki revaklar atölyelere açılır. Moloz taş örgülü duvarları, tuğla kemerleri ve yeşil panjurlarıyla yapı, büyük hanların anıtsallığı yerine gündelik bir iş yerinin ölçüsünü taşır. Rotanın ilerisinde göreceğiniz Büyük Valide Han'ın üç avlusunu ve Büyük Yeni Han'ın upuzun avlusunu bu küçük ölçüyle karşılaştırmak için aklınızda tutun.

Hanın asıl kimliği içinde süren iştir. KÜRE'ye göre burada halıcılık, bakırcılık, halı tamirciliği, antikacılık, mücevher yapımı ve kuyumculuk gibi zanaatlar yürütüldü ve bu işler bugün de sürüyor; Vikipedi zemin katta kuyumcu dükkanlarının, üst katlarda atölyelerin bulunduğunu yazar. Revakta biraz durup ustaların çalışmasını uzaktan izleyebilirsiniz, ama fotoğraf çekmeden önce izin isteyin. Buradan Mahmutpaşa Kapısı'ndan çarşının dışına çıkın ve Nuruosmaniye Camii'nin kuzeyinden, Mahmutpaşa Yokuşu'nun başındaki Çuhacı Hanı'nın önünden geçerek yokuş aşağı inin.

Kaynak: KÜRE Ansiklopedisi; Vikipedi.

Mahmutpaşa Yokuşu'nun başında, Nuruosmaniye Camii'nin kuzeyindeki Çuhacı Hanı'nı geçip yokuş aşağı inerken Kürkçü Hanı'na varırsınız. Önce Çuhacı Hanı için kısa bir not: TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre onu III. Ahmed'in sadrazamı Nevşehirli Damad İbrahim Paşa 1718-1730 arasında yaptırdı. Çuha tüccarları ve loncaları burada toplandığı için bu adı aldı, 1750'deki büyük Hocapaşa yangınında zarar gördü ve 19. yüzyılda yerini kuyumcular aldı.

Kürkçü Hanı ise çok daha eskidir. TDV'ye göre 15. yüzyılın ikinci yarısında, Fatih Sultan Mehmed döneminde, veziriazam Mahmud Paşa'nın vakfı olarak yapıldı ve şehrin ilk ticaret hanlarındandır. Aynı külliyeye ait Mahmutpaşa Hamamı da birkaç adım ötededir.

Han iki bölümden oluşur ve toplam boyutları yaklaşık 128 x 68 metredir. Birinci bölüm düzgün kare planlıdır, merkezi avlunun çevresinde iki katlı odalar dizilir; kuzeydeki ikinci bölümün planı düzensizdir. TDV, özgün yapıda 127 oda bulunduğunu ve bunun Evliya Çelebi'nin verdiği 120 sayısına yakın olduğunu yazar. Avluda Hacı Küçük Ahmed Ağa'nın yaptırdığı küçük bir mescit vardır. Büyük depremlerden sonra revakların destekleri taş payelere dönüştürüldü.

Beş yüzyılı aşkın kullanım yapıda iz bıraktı. Bazı bölümleri yıkıldı, özgün mimariyi bozan eklemeler yapıldı; TDV 2002'de yapının bakımsız olduğunu, son yıllarda kısmen temizlenip onarıldığını not eder. Vikipedi'ye göre bugün hanın bir bölümü Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün, bir bölümü özel kişilerin elindedir ve içinde ağırlıkla yün ve tuhafiye satan dükkanlar vardır. Büyük avluya geçip yapının 15. yüzyıl ölçeğini hissedin, sonra Çakmakçılar Yokuşu'na doğru batıya yürüyün.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Kürkçü Hanı'ndan batıya, Çakmakçılar Yokuşu'na geçtiğinizde yokuşun kenarında uzun bir cephe görürsünüz. Büyük Yeni Han'ı Sultan III. Mustafa kendi vakıflarına gelir sağlamak için yaptırdı; arsa 1761'de vakıflarla yapılan değiş tokuşlarla toplanmaya başlandı ve yapı 1177 (1763-1764) yılında tamamlandı. Mimarı bilinmiyor, ama belgelerde inşaatın başındaki Şehremini Haşim Ali Bey'in adı tekrar tekrar geçer. Vikipedi'ye göre İstanbul'da Büyük Valide Han'dan sonra türünün en büyük ikinci yapısıdır.

Yapıyı ötekilerden ayıran şey biçimidir. Odalar uzun ve dar bir avlunun çevresine üç kat halinde dizilmiştir. TDV ara bir kolla ayrılan iki avlu tarif eder ve bunları 42 x 15 ile 25 x 12-15 metre olarak verir; Vikipedi ise avlunun tamamını yaklaşık 85 metre uzunluğunda sayar. Avluya girip dar uzunluğun sonuna bakın, üç kat revakın art arda dizilişi rotanın en akılda kalan görüntülerinden biridir. Açık ve koyu renkli taşların sıra sıra örüldüğü duvarlara ve alt sokağa doğru dışa taşan üst kat çıkmalarına dikkat edin. Sandalyeciler Sokağı köşesindeki taş kuşevi ve üzerindeki maşallah yazısı hanın küçük sürprizidir.

Han ilk yıllarında çoğunlukla sarraflara ev sahipliği yaptı; Vikipedi'nin aktardığı 1780 tarihli bir kayıtta odaların 74'ünde sarrafların bulunduğu görülür. TDV'ye göre 1868-1927 arasında Emniyet Sandığı da burada çalıştı, sonraki dönemlerde dokuma atölyeleri ve küçük sanayi tesisleri yerleşti. Bugün han hala dükkanlar ve iş yerleriyle dolu. Revaklarda gezinirken iş yerlerinin önünü kapatmayın ve merdivenlerde yük taşıyanlara yol verin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Çakmakçılar Yokuşu'nu biraz daha tırmandığınızda, yokuş boyunca uzanan ana cephesiyle Büyük Valide Han'a varırsınız. TDV İslam Ansiklopedisi onu alan bakımından İstanbul'un en büyük ticaret yapısı olarak tanıtır. Hanı Kösem Valide Sultan, hayratına ve özellikle Üsküdar'daki Çinili Camii'ne gelir sağlamak için yaptırdı. Tarih konusunda kaynaklar ayrışır: TDV yapımı oğlu IV. Murad'ın saltanatına (1632-1640) bağlarken Vikipedi 1651 tarihini verir. Yerinde daha önce Cerrah Mehmed Paşa'nın sarayı vardı.

Han üç avlu çevresinde kurulmuştur. Kapıdan girince önce düzensiz, üçgene yakın bir avluya çıkarsınız; buradan kenarı yaklaşık 55 metre olan büyük ana avluya, en sonda daha küçük üçüncü avluya geçilir. Zemin kat odaları tonozlu, üst kat odaları kubbelidir ve TDV oda sayısını 210 civarında verir. Avluların birinden yükselen taş kuleyi arayın. Bizans döneminden kalan bu kule TDV'ye göre 12 x 12 metre ölçüsünde, yaklaşık 25 metre yüksekliğindedir ve Galata Köprüsü'nden bile seçilir.

Han yüzyıllar boyunca uzak ticaretin buluşma yeri oldu. TDV, burada İranlı ve Azerbaycanlı tüccarların kaldığını ve han içinde çalışan İranlı matbaacıların kitap bastığını yazar. Vikipedi'ye göre 19. yüzyıldan itibaren hanı ağırlıkla halı ve ipek getiren İranlı tüccarlar kullandı; bugün içindekiler iş yerleri ve atölyelerdir. Zamanla ikinci avlunun revakları yeni yapılarla kapandı, üçüncü avlu eklerle doldu ve TDV 1989'da yapının ciddi biçimde yıprandığını not etti. Avlularda dolaşırken üç avlunun farklı biçimlerini ve kulenin taş örgüsünü inceleyin. Rotayı burada bitirdikten sonra Uzunçarşı üzerinden Eminönü'ne inebilirsiniz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.