Kale Eteğinde Ahşap Direkli Camiler

Kaleye Hisar Kapısı'ndan (saat kulesinin olduğu kapı) girin, Kale Kapısı Sokak'ı Zindan Kapı'ya kadar izleyin; cami kapıyı geçince Alitaşı Sokak üzerinde soldadır. Ankara'nın bilinen en eski camisi burası; yapım kitabesi olmadığı için tarih minberden okunur. Ahşap minberin aynalığındaki Arapça kitabe yıprandığından iki türlü okunmuş: Hicri 574 (1178) ve Hicri 594 (1197-98). Araştırmacıların çoğu ikinci okumayı kabul eder ve minberi II. Kılıçarslan'ın oğlu, Ankara Meliki Muhyiddin Mesud dönemine bağlar. Caminin adı ise I. Alaeddin Keykubad dönemindeki onarımdan kalmış olmalı. Harim kapısının üstündeki iki sağır niş içinde iki onarım kitabesi var: biri 1360'ların başında Ankara idarecisi Lulu Paşa'nın, öteki 1433-34'te Şerife Sümbül Hatun'un onarımını anlatır; bu yüzden bazı kaynaklar Muradiye Camii de der.

İçerisi dikdörtgen, direksiz, düz ahşap tavanlı; tavanın ortasında altıgen bir göbek var. 1984'te ortaya çıkarılan Selçuklu mihrabı mukarnas kavsaralı, köşelerinde zar başlıklı sütunceler. Minber cam bir bölme içinde korunuyor; taklit kündekari tekniğiyle yapılmış, sol korkuluğunda ustasının kitabesi bulunur. Bahçeye de bakın: doğu tarafta kale suruna oyulmuş tuğla bir mihrap durur. Bu, Muhyiddin Mesud'un yaptırdığı ilk caminin mihrabıdır; surun üstünde tavan kirişlerinin oturduğu oyuklar hala seçilir. Cami 2008'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce onarıldı. Bahçedeki antik taşlar çevreden toplanmıştır. Sabah erken gelin; iç kale sokakları öğlene doğru kalabalıklaşır. Namaz vaktinde bekleyin, ayakkabınızı kapıda çıkarın, içeride sessiz olun.

Kaynak: İşçen, Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler; Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; Kültür Portalı; Vikipedi.

Kaleden Samanpazarı'na inen yolun ucunda, kalenin güney eteğindeki Ahi Şerafeddin Camii halk arasında Aslanhane diye bilinir; adını duvarına gömülü Roma dönemi aslan heykelinden alır. Mevcut Ulus camileri rotasında uzun anlatıldığı için burada kısa duruyoruz; ama bu rotanın konusu olan geleneğin baş örneği burasıdır ve içine girmeden yola devam etmek olmaz. Minber kapısındaki sülüs kitabe 1289-90 tarihini verir; TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre yapı daha eski olabilir, kuzey kapısındaki bani adı 13. yüzyıl başına işaret eder. Ceviz minberi marangoz Mehmed bin Ebubekir yapmış.

İçeride tavanı, üstünde Roma dönemi sütun başlıkları taşıyan dört sıra halinde 24 ahşap direk taşır; harim mihraba dik beş sahna bölünür, ortadaki sahın daha geniş ve yüksektir. Mihrap çini mozaik ve alçının birlikte kullanıldığı, Anadolu'da eşi az bir örnektir; mukarnas kavsaranın çevresini çini ve alçı silmeler dolanır. Minarenin tuğla gövdesinde mavi çini bezeme seçilir. 2023'te Riyad'daki toplantıda Beyşehir Eşrefoğlu, Sivrihisar Ulu, Kastamonu Mahmut Bey ve Afyonkarahisar Ulu camileriyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi; Türkiye'nin ilk seri kültürel miras dosyası. Caminin karşısındaki zaviye kalıntısı ve Ahi Şerafeddin türbesi külliyenin parçasıdır, cami ziyaretiyle birlikte görülür. Kapıda ayakkabı çıkarılır; cuma öğlesi burası çok kalabalıktır, o saati seçmeyin. Buradan Direkli Camii'ne Ulucanlar yönünde yaklaşık beş yüz metre yürüyeceksiniz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Ahi Şerafeddin Camii; Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; KTB basın bülteni; Vikipedi.

Aslanhane'den Ulucanlar Caddesi yönüne yürüyün; cami Kale Mahallesi'nde Direkli Sokak ile Ceylan Sokak'ın köşesindedir. Kitabesi yok; uzmanlar tarihi alçı mihrabın üslubundan çıkarır ve 15. yüzyıla, kimi 15. yüzyılın ilk yarısına koyar. Vakıf kayıtları 18. yüzyılda yenilendiğini söyler. Ankara'nın 1588-1590 tarihli şeriye sicilinde Direkli Mescidi cemaatinden birinin adı geçer; yani en az dört yüz yıldır aynı adla anılıyor.

Adı ne demek, kapıda anlarsınız: son cemaat yerini beş ahşap direk taşır ve cami adını bu direklerden alır. Bu bölüm sonradan camekanla kapatılmış; yazlık ibadet yeri olarak da kullanılmış. Giriş kapısının iki yanında antik dönemden kalma, yarım iki mermer sütun durur. Duvarlar Ankara taşı kaide üstünde ahşap hatıllı kerpiç, çatı kiremit, tavan ahşap; dış görünüş olabildiğince sade. İçeride kuzeyde ahşap kadınlar mahfili, güneyde tavana kadar yükselen alçı kalıp mihrap: nişin üstü mukarnaslı, iki yanında birer pencere, çerçevesinde nesih yazılı ve geometrik iki bordür. Minber yenidir. Kuzeydoğu köşedeki ahşap minarenin külahı çinko kaplı. Kuzey duvarına bitişik Direkli Baba mezarı diye anılan, banisine ait olduğu tahmin edilen bir mezar vardı; bugün yerinde değil. 2007'deki onarımda avludaki eklentiler kaldırıldı, abdest yeri eklendi. Küçük bir mahalle camisi; vakit dışında kapalı bulabilirsiniz, o zaman direkleri ve sütunları dışarıdan görüp devam edin. Açıksa sessiz girin, cemaat varsa arkada durun. Bir sonraki durak Hacı Musa Camii güneybatıda, Hacettepe kampüsünün Altındağ Belediyesi'ne bakan köşesinde.

Kaynak: Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; İşçen, Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler; Kültür Portalı.

Cami bugün Hacettepe Üniversitesi Merkez (Sıhhiye) Kampüsü'nün içinde kalmıştır; Altındağ Belediyesi'nin güneydoğusunda durur ve Talatpaşa Bulvarı'ndan merdivenle çıkılır. Eski sokakları (Eski Yol ve Küçük Gelin) kampüs düzenlemesinde kalktı, çevresi 2006'da park oldu. Kapı üstünde iki kitabe var: sülüs yazılı yapım kitabesi camiyi Hacı Musa oğlu Seyfeddin'in yaptırdığını söyler, ama tarihi farklı araştırmacılar 1422, 1432 ve 1490 diye okumuş; 1522 tarihli evkaf defterinde mescit zaten kayıtlı. Rika yazılı ikinci kitabe 1923'teki Evkaf onarımını anlatır. Semavi Eyice yapıyı 15. yüzyıl camisi sayar; buna karşılık mihrap ve kalem işleri 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl ilk yarısının karakterindedir, yani cami o dönemde baştan elden geçmiş.

Neye bakmalı: son cemaat yerinin üç sivri kemerinden ortadakini iki devşirme mermer sütun taşır. Harim kapısının ahşap kanatları 15. yüzyıldan; oyma işçiliği kaliteli, üst kısmında Kelime-i Tevhid yazılı. İçeride tavan direksizdir, çıtalarla karelere bölünmüş; karelerin kesişme noktalarındaki küçük plakalarda boyalı çiçekler, ortada altıgen göbek, pencere pervazlarında yine çiçekli nakışlar. Alçı kalıp mihrabı üç sıra bordür çevreler, nişi mukarnaslı, alınlığında iki satır sülüs pano; ahşap minber devrinin orijinal işi, geometrik aynalıklı ve palmet dizili. Kuzeybatıdaki minarede şerefe altında kirpi saçak seçilir. 1975'te Vakıflar Genel Müdürlüğü onardı. Kampüs içinde olduğu için çevre sakindir; namaz vakti dışında sessizce girin, ayakkabınızı çıkarın. Buradan kuzeye, Anafartalar Caddesi'ne çıkacaksınız; yol eski Yahudi Mahallesi'nin kıyısından geçer, oradaki küçük Örtmeli Mescidi aynı geleneğin iki ahşap direkli bir örneğidir ama bu rotada durak değildir. Zincirli Camii caddede sizi bekler.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Hacı Musa Camii; İşçen, Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler; Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri.

Anafartalar Caddesi'ne çıkıp Ulus Meydanı yönünde yürüyün; Zincirli Camii caddenin sol kolunda, Anafartalar Çarşısı'nın karşısındadır, girişi kuzeydeki Mahmut Atalay Sokak'tan. Yolda kubbeli Kurşunlu Camii'nin önünden geçersiniz; o, 15. yüzyıl Osmanlı mimarisinin tek kubbeli tipinin Ankara'daki örneğidir ve bu rotanın ahşap tavanlı dünyasına iyi bir karşılaştırma verir. Zincirli'nin kitabesi ve vakfiyesi yok, ama belgeler Anadolu Kazaskeri ve son yıllarında Şeyhülislam olan Ankaravi Mehmed Emin Efendi'nin (1619-1687) yaptırdığını gösteriyor; bu yüzden Kazasker Camii de denir. Vikipedi 1685 tarihli bir vakıfla camiyi, medreseyi, bir mektebi ve yirmi beş çeşmeyi bağlar. Gönül Öney tavan işçiliği, minber ve mihrap düzeninden 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl başını önerir.

Yapı Ankara tipinin geç ve büyük örneği: dikdörtgen plan, taş kaide üstüne ahşap hatıllı kerpiç duvar (dışı son onarımda tuğla kaplandı), kiremit kırma çatı, kubbe yok. Önde kesme taş ayaklara oturan üç sivri kemerli son cemaat yeri. İçeride kasetli ahşap tavanın ortasında iki altıgen göbek, çevresini kalem işi pervaz dolanır; beş kenarlı alçı mihrap tavana kadar yükselir, mukarnas kavsaralı ve palmet dizisiyle biter; ahşap minber ceviz, kündekari işçilikli, ajurlu korkuluklu. Minberin sağındaki kitabe 1879'da Vali Hurşit Paşa'nın onarımını, kıble kapısındaki 1925 onarımını anlatır; 1937 ve 2005'te de elden geçti. Ulus'un en işlek caddesinde olduğu için gün boyu açık ve cemaatlidir; sessiz girin, namaz saatinde bekleyin. Son durak Ahi Yakup için Hacı Bayram Camii'nin arkasındaki yokuşa çıkacaksınız.

Kaynak: Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; İşçen, Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler; Kültür Portalı; Vikipedi.

Zincirli'den Hacı Bayram Camii'nin arkasına, kuzeydoğusundaki yokuşa çıkın; Ahi Yakup Camii Hacı Bayram Mahallesi'nde, Kültür Portalı'nın verdiği adresle Selman-i Farisi Sokak'tadır ve on bir basamaklı taş bir merdivenle ulaşılır. Harim kapısının üstündeki Arapça kitabe Hicri 794, yani 1392 tarihini taşır; Kültür Portalı bunu yapım tarihi olarak verir, Ankara Valiliği'nin Vakıf Eserleri kitabı ise kitabeyi onarım kitabesi sayıp yapıyı 13. yüzyıl sonu ile 14. yüzyıl başına götürür. Bani Ahi Yakup, Yıldırım Bayezid döneminde Ankara'da yaşamış ahi reislerinden; Ahi Sinan oğlu Ahi Çelebi'nin oğlu. Medresesi ve zaviyesi günümüze gelmedi.

Yapı küçük, minaresiz, kiremit çatılı; taş temelde devşirme Roma mermerleri, üstü sıvalı kerpiç. Son cemaat yerini ahşap bir çatı örter. Asıl değeri mihraplarında: biri son cemaat yerinde, biri harimde, ikisi de aynı alçı kalıptan çıkmış. Harimdekinin köşeliğinin tam ortasında açık mavi ve lacivert desenli, yirmi santim çapında bir Milet kasesi gömülüdür; Bekir Eskici bunu Ankara'daki erken dönem alçı kalıp mihrapların bilinen en eski örneği sayar ve öteki camilerin tarihlenmesinde ölçüt olarak kullanır. Aynı kalıp birkaç sokak ötedeki Ahi Tura Mescidi'nde de kullanılmış. Caminin kuzeydoğusuna bitişik hazirede Ahi Yakup'un kitabesiz mezarı vardır; baş tarafında yeşile boyanmış kırık bir mermer sütun durur. 1984'te yanındaki Ahiler Derneği, 2009'da Vakıflar Genel Müdürlüğü onardı. Rota burada biter; Hacı Bayram Meydanı'na inip Ulus istasyonuna on dakikada yürüyebilirsiniz. Mahalle camisidir, vakit dışında kapalı olabilir; açıksa ayakkabınızı çıkarıp sessizce girin.

Kaynak: İşçen, Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler; Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; Kültür Portalı; TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara.