İznik Çinisinin İzinde Saraydan Mahalle Camisine

Güne İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin bahçesindeki Çinili Köşk'te başlayın, çünkü İznik çinisinin 16. yüzyıldaki zirvesini anlamak için önce ondan önceki dönemi görmek gerekir. Bakanlığın müze sayfasına göre köşk, müzeler kompleksinin en eski yapısıdır. Girişteki çini kitabeye göre 1472'de Fatih Sultan Mehmed tarafından Topkapı Sarayı'nın dış bahçesinde yaptırıldı.

TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre iki katlı taş yapının planı, ortadaki bir sofaya açılan dört eyvanlı haç biçimli bir şemadır ve Orta Asya Türk mimarisinden İran üzerinden Anadolu'ya gelen bir geleneği sürdürür. Girişteki büyük kemere yakından bakın. Cephe ve iç mekan turkuaz ile lacivert renklerde, mozaik tekniğinde çinilerle kaplıdır. Kemerdeki beyaz çinilerle yazılmış kufi yazı, Yaratıcıya tevekkülü dile getiren bir cümleyi tekrarlar. İç odalarda altıgen çiniler ve bazılarında altın yaldızlı desenler görülür. Bu yüzeyleri, günün geri kalanında göreceğiniz sır altı çinilerle karşılaştırmak için aklınızda tutun.

1737 yangınından sonra köşkün önüne sütunlu bir revak eklendi. Yapı daha sonra müze olarak kullanıldı ve bugün Arkeoloji Müzeleri'nin bir parçası olarak Türk çini ve seramik koleksiyonunu sergiler. Vitrinlerdeki İznik parçaları, camilerin duvarlarında yükseklerde kalacak çinileri göz hizasında incelemenizi sağlar. Renklere, sırrın parlaklığına ve fırça çizgisine acele etmeden bakın.

Bakanlığın sayfasına göre müze her gün açıktır ve Müzekart geçerlidir. Güncel saatleri ve bilet bilgisini resmi siteden kontrol edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı müze sayfası.

Müzelerden birkaç dakikalık yürüyüşle Topkapı Sarayı'nın girişine varırsınız. Bu rotada sarayı bir bütün olarak değil, çinilerinin izinde gezin ve zamanınızın çoğunu Haliç'e, Boğaz'a ve Marmara'ya bakan dördüncü avluya ayırın.

Önce Sünnet Odası'na gidin. Sultan İbrahim döneminde, 1640 civarında yapılan bu küçük yapı şehzadelerin sünnet törenleri için kullanıldı. Cephesindeki beş büyük kemerli çini pano 1520'ler ve 1530'lardan kalmadır; Vikipedi'ye göre ilk olarak Kanuni'nin yeni köşkü için yapılmış, sonradan buraya yerleştirilmiştir. Panolarda kıvrık saz yaprakları, lotus palmetleri, rozetler, kuşlar ve kilin denilen efsanevi hayvan figürleri vardır. Kırmızının henüz olmadığı bu mavi beyaz yüzeylere yakından bakın; çizimin inceliği, sonraki renkli dönemin nereden beslendiğini gösterir. Giriş çevresinde geometrik desenli daha erken mavi beyaz panolar, içeride ise 15. ve 17. yüzyıllar arasından çiniler bulunur.

Hemen yanındaki Bağdat Köşkü, IV. Murad'ın 1638'deki Bağdat seferinin ardından yaptırdığı ve 1639'da tamamlanan yapıdır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre sekizgen bir orta mekanın dört yanına sivri kemerli eyvanlar açılır. Dış cephelerdeki renkli taş kaplama ile nar ve enginar yaprağı motifli İznik çinileri, ansiklopedinin deyişiyle klasik dönem çini sanatının son güzel örneklerindendir. İçeride altın yaldızlı ocak davlumbazına ve kuş motifli yazılı çini kuşaklarına bakın.

Sarayın güncel ziyaret günlerini, saatlerini ve bilet koşullarını gitmeden resmi kanallardan kontrol edin. Dördüncü avlu kalabalıklaşmadan önce, sabah ilk saatlerde gelmek iyi bir fikirdir.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi (Bağdat Köşkü); Vikipedi (Sünnet Odası).

Saraydan çıkıp Sultanahmet'in güneyindeki yokuşlardan Kadırga'ya yürüyün; yol yirmi dakika kadar sürer. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ile eşi, II. Selim'in kızı İsmihan Sultan adına Mimar Sinan'ın yaptığı cami, kitabesine göre 1571-72'de tamamlandı. Dik bir yamaçta duran yapı için Sinan eğimi, altında dükkanlar, üstünde medrese odaları bulunan iki katlı bir avluyla çözdü.

Cami, dikdörtgene yerleştirilmiş bir altıgen plana sahiptir. 13 metre çapındaki kubbeyi altı destek taşır, köşelerde dört küçük yarım kubbe vardır. TDV İslam Ansiklopedisi bu şemayı, Edirne Üç Şerefeli Camii'nden beri denenen altı destekli sistemin en kusursuz uygulaması olarak niteler.

İçeri girdiğinizde gözünüz önce kıble duvarına gider. Duvar ayaklarının arasındaki yüzeyler, pandantifler ve bazı pencere alanları yüksek kaliteli sır altı İznik çinileriyle kaplıdır. Mavi, kırmızı ve yeşil çiçek desenleri, lacivert zemin üzerine beyaz sülüs yazılı panolarla birleşir. Mermer minberin külahının da çiniyle kaplandığına dikkat edin. Kaynaklar ana giriş kapısının, minberin ve mihrabın üzerinde Kabe'den getirilmiş taş parçalarının bulunduğunu yazar. TDV'ye göre araştırmacılar burada bezeme ile mekan arasındaki uyumu Osmanlı mimarisinde ayrıcalıklı sayar.

Namaz vakitlerinin dışında gelin, ayakkabılarınızı çıkarın. Kadınlar başörtüsü taksın, omuzlar ve dizler kapalı olsun. Çinilere dokunmayın, flaşsız fotoğraf çekin ve sessiz olun. Çıkışta en yakın T1 durağına yürüyüp batıya, Topkapı durağına doğru tramvaya binin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Sokollu Mehmed Pasha Mosque, Kadırga).

T1 tramvayıyla Topkapı durağında inin ve surların dışına çıkın. Topkapı Mezarlığı'nın yanındaki küçük külliye, 16. yüzyıl sonunun çinilerini bir mahalle camisinin ölçeğinde gösterir. Cami 1592'de yapıldı. Külliyede cami dışında bir kuyu, iki sebil, hazire, sıbyan mektebi olduğu düşünülen bir yapı ve 1819'da Derviş Mehmed Paşa'nın eklediği bir çeşme bulunur. İlk yapı 1578 tarihli sebildir.

Banisi Takkeci İbrahim Ağa hakkında bilgi azdır. Anlatılan bir rivayete göre gördüğü bir rüya üzerine Bağdat'a kadar gitmiş, dönüşte evinin bodrumunda bulduğu altınlarla camiyi yaptırmıştır. İçerideki üzüm tasvirli çini panonun bu rüyaya atfedildiğini de anlatırlar.

Harimin dört duvarı süpürgelikten üst sıra pencerelerin altına kadar çiniyle kaplıdır. Çinilerin çoğu bordürlerle çevrili on bir dikdörtgen pano oluşturur. Yeşil, mavi, lacivert ve beyazın yanında, Süleymaniye'de ilk kez kullanılan mercan kırmızısı da görülür. Çiniler Rüstem Paşa, Piyale Paşa ve Sokollu camileriyle teknik ve desen bakımından benzerlik taşır. Simetrik iki panodan birinin eksik çinilerinin Lizbon'daki Gülbenkyan koleksiyonunda olduğu tespit edilmiştir. Çinili mihraba, renkli camlı pencerelere, mermer minbere ve özgün kündekari kapıya da bakın. Yapı II. Mahmud döneminde onarıldı, 2005'te esaslı bir onarım gördü.

Küçük bir mahalle camisi olduğu için kapısı her saat açık olmayabilir; namaz vakitlerine yakın gelmek işinizi kolaylaştırır, ama namaz sırasında içeride dolaşmayın. Ayakkabılarınızı çıkarın, başınızı örtün, sessiz olun.

Kaynak: Vikipedi (Takkeci İbrahim Ağa Külliyesi); Kültür Envanteri.

Topkapı'dan T1 tramvayıyla Eminönü'ne dönün ve Tahtakale'deki Hasırcılar Çarşısı'na yürüyün. Rüstem Paşa Camii, çarşının içinde, yüksek bir terasın üstünde durur. Kanuni'nin damadı ve sadrazamı Rüstem Paşa için Mimar Sinan'ın yaptığı cami 1560'ların başında tamamlandı. Altındaki tonozlu dükkanların kirası külliyenin giderlerini karşılamak içindi; avluya köşelerdeki dar merdivenlerle çıkılır.

TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre cami, Sinan'ın sekiz destekli merkezi kubbe şemasının ilk örneğidir ve Sinan'ın camilerinin plan gelişiminde önemli bir yer tutar. Ama bu durakta asıl konu çinidir. Ansiklopediye göre iç duvarlar ve mimari öğeler, dönemin tasarım ve teknik bakımından en gelişmiş İznik çinileriyle kaplıdır. İngilizce kaynaklar içte ve dışta yaklaşık 2.300 çininin 80 kadar farklı desende kullanıldığını yazar.

Önce son cemaat yerinde durun. Giriş kapısının güneyindeki, doğayı yorumlayan çini pano TDV'ye göre klasik dönem çini bezemesinin en güzel örnekleri arasındadır. İçeride desenlerin duvardan duvara nasıl değiştiğini izleyin; gül goncaları ve lotus palmetleri arasında, İznik'te yeni kullanılmaya başlanan kırmızıyı arayın. Bu kırmızı, rotanın ilk duraklarındaki mavi beyaz yüzeylerden sonra renk dağarcığının nasıl genişlediğini gösterir.

Cami çarşının ortasında olduğu için gün boyu yoğundur. Namaz vakitlerinin dışında gelin, ayakkabılarınızı çıkarın, kadınlar başörtüsü taksın, omuz ve dizleri örtün. Çinilere dokunmayın ve flaşsız fotoğraf çekin. Çıkışta Eminönü'nden Kasımpaşa'ya otobüs ya da taksiyle geçin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Rüstem Pasha Mosque).

Rotanın son durağı Haliç'in kuzey yakasında, Kasımpaşa'da, bir zamanlar şehrin dışında kalan bir vadide durur. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre bu vadi 20. yüzyılın ortasına kadar yerleşimin dışındaydı. Kaptan-ı Derya Piyale Paşa'nın yaptırdığı cami 1573'te tamamlandı; İngilizce kaynaklarda Tersane Camii diye de anılır. Vikipedi mimarı Mimar Sinan olarak verir, TDV ise mimar adı anmaz. Külliyede bir zamanlar medrese, tekke, sıbyan mektebi, çeşme, çarşı ve hamam da vardı; bugüne cami ve türbe kaldı.

Yapı, Sinan'ın alışılmış tek büyük kubbeli camilerinden farklıdır. Harim, iki sıra halinde üçer tane olmak üzere yaklaşık 9 metre çapında altı eş kubbeyle örtülüdür ve iki katlı yan galerilerle çevrilidir. Minare köşede değil, giriş cephesinin ortasında, mihrapla aynı eksende yükselir; 19. yüzyıl ortasında yeniden yapıldı.

Çiniler için önce mihraba bakın. TDV'ye göre mihrap iki çerçeve içine alınmıştır ve yarım sekizgen nişin kavsarası çini mukarnaslarla doldurulmuştur, çevresi bitkisel kompozisyonlu İznik çinileriyle kaplıdır. Sonra gözünüzü duvarların üst kısmına kaldırın. Batı, güney ve kuzey duvarları boyunca kesintisiz dolaşan, lacivert zemin üzerine beyaz celi sülüs yazı kuşağı, Ahmed Şemseddin Karahisari'nin öğrencisi ve manevi oğlu Hasan Çelebi'nindir. Mihrabın yakınındaki sekizgen türbede Piyale Paşa ve ailesinden kişiler yatar.

Namaz vakitlerinin dışında gelin, ayakkabılarınızı çıkarın, kadınlar başörtüsü taksın, sessiz olun. Rota burada, günün başında Çinili Köşk'te gördüğünüz yazı ve renk geleneğinin 16. yüzyıldaki olgun haliyle biter.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Piyale Paşa Camii; Piyale Pasha Mosque).