İskeleden Çamlıca'ya Üsküdar Camileri

Üsküdar'a vapurla gelenlerin ilk gördüğü büyük yapı, iskele meydanının hemen arkasındaki Yeni Valide Camii'dir. III. Ahmed'in annesi Gülnuş Emetullah Sultan yaptırdı; inşaat Kasım 1708'de başladı, cami Mart 1711'de tamamlandı. Mimarı kesin olarak bilinmiyor, bazı araştırmalar Kayserili Mehmed Ağa'yı anar. TDV İslam Ansiklopedisi külliyeyi klasik dönemin sonu ile Lale Devri zevkinin buluştuğu bir yapı topluluğu olarak değerlendirir.

Avluya girince ilk fark edeceğiniz şey ölçüsüdür: kare planlı avlu, klasik örneklerin aksine harimden daha büyüktür ve ortasında sekizgen bir şadırvan durur. Beş bölümlü son cemaat yerinden içeri girdiğinizde merkezi kubbenin sekizgen bir taşıyıcı sisteme oturduğunu, iki yanda sahınların, üç tarafta mahfillerin dolaştığını görürsünüz. Mihrabı çevreleyen çiniler Kütahya işidir; hünkar mahfili mihrabın solunda konsollara oturan bir balkon gibidir. İki şerefeli iki minare avlu girişini çerçeveler.

Çıkışta dış duvarlara bakın; türünün ilk örneklerinden sayılan kuş evleri buradadır. Gülnuş Emetullah Sultan'ın 1715'te defnedildiği türbe kafes biçiminde bir kubbeyle örtülü ve bronz şebekelerle çevrilidir, şebekelerin arasından içi görülebilir. 1709 tarihli çokgen sebil ve ince taş işçilikli çeşme de külliyenin parçasıdır; kitabeleri dönemin usta hattatları yazmıştır.

İçeri girmeden önce vakte bakın: namaz vakitlerinde ziyareti erteleyin. Ayakkabılarınızı girişte çıkarın, kadınlar başlarını örtsün, omuzlar ve dizler kapalı olsun. İçeride alçak sesle konuşun ve namaz kılanları fotoğraflamayın.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Yeni Valide'den kıyıya doğru yürüyüp Şemsi Paşa Camii'nin üstündeki sırta çıkın. Kendi adını taşıyan mahallede duran Rum Mehmed Paşa Camii, Üsküdar'ın bugüne ulaşan en eski camilerindendir. Fatih Sultan Mehmed döneminde kısa bir süre sadrazamlık yapan Rum Mehmed Paşa yaptırdı; kapının üstündeki iki beyitlik Arapça kitabe ebced hesabıyla 876, yani 1471-72 yılını verir.

Yapıyı ilginç kılan, Osmanlı ile Bizans yapı geleneğinin yan yana görünmesidir. TDV İslam Ansiklopedisi tuğla malzemenin kullanımını, dalgalı saçak hatlarını ve yuvarlak kubbe kasnağını Bizans dini mimarisini andıran özellikler olarak sayar. Dışarıdan kubbeye bakın: kasnağın yuvarlak hattı ve kemerlerdeki tuğlalar aynı yılların Osmanlı camilerinden farklı bir görüntü verir. Plan, tabhaneli camiler grubuna girer ve ters T biçimindedir; merkez kubbe mihrap yönünde bir yarım kubbeyle desteklenir, yanlardaki odalar küçük kubbelerle örtülüdür. Minare batı yönünde beden duvarına bitişiktir, şerefe altı mukarnas süslemelidir.

Cami, türbe, medrese, hamam ve imaretten oluşan külliyeden bugüne yalnızca cami ile türbe kaldı. Kıble duvarının arkasındaki hazirede duran sekizgen planlı, kubbeli türbenin Rum Mehmed Paşa'ya ait olduğu kabul edilir. Son cemaat yeri 1953'teki onarımda yeniden düzenlendi.

Burası bir mahalle camisi; kapısı vakit aralarında kapalı olabilir. Öyle bir durumda dış mimariyi ve hazireyi inceleyin. İçeri girebildiğinizde ayakkabılarınızı çıkarın, örtünmeye dikkat edin, sessiz olun ve cemaat varsa bir kenarda bekleyin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Rum Mehmed Paşa'dan Salacak sırtları boyunca birkaç sokak ilerleyince, yarım daire biçimli merdiveniyle uzaktan tanınan Ayazma Camii karşınıza çıkar. III. Mustafa bu camiyi annesi Mihrişah Emine Sultan ve ağabeyi Şehzade Süleyman adına yaptırdı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre inşaat 29 Mart 1758'de başladı ve Ocak 1761'de bitti; yerinde daha önce Ayazma Sarayı vardı ve cami adını bu saraydan alır. Ansiklopedi bina emininin Beykoz'daki ünlü meydan çeşmesini yaptıran İshak Ağa olduğunu yazar; mimarı konusunda ise kaynaklar farklı adlar verir.

Cami, Osmanlı barok üslubunun izlerini taşır. Son cemaat yerine on basamaklı, yarım yuvarlak bir merdivenle çıkılır ve bu merdiven cephenin en akılda kalan öğesidir. İçeride dikdörtgen planlı harim dört kemere oturan tek bir kubbeyle örtülüdür. Mihrap, minber ve kürsü mermerle çeşitli renkli taşların ustalıkla birleştirilmesiyle yapılmıştır; yakından bakınca taşların nasıl bir araya getirildiğini görebilirsiniz. Caminin sol yanına bitişik bir hünkar köşkü ve altın yaldızlı bir mahfil vardır.

Dışarı çıkınca duvarlardaki küçük konsollara bakın: minyatür bir köşk biçiminde yapılmış kuş evleri buradadır. Geniş avluyu çeviren duvarın bir köşesinde büyük bir mermer çeşme durur. Minare yıkılıp iki kez yeniden yapıldı; cami kapsamlı bir onarımın ardından Ağustos 2022'de yeniden ibadete açıldı.

Merdivenlerde ve avluda fotoğraf çekebilirsiniz, ama içeride namaz kılanlara saygı gösterin. Vakit girmeden ziyaretinizi bitirin, ayakkabılarınızı çıkarın ve kıyafetinize dikkat edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Wikipedia.

Ayazma'dan Toptaşı'na doğru kuş uçuşu bir buçuk kilometreye yakın, yokuşlu bir yürüyüşle rotanın mimari açıdan en dolu durağına varırsınız. Atik Valide Külliyesi'ni II. Selim'in hasekisi, III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan 1570-1579 yılları arasında Mimar Sinan'a yaptırdı. Yapılar, kuzeyi Çavuşderesi vadisine doğru alçalan bir yamaca kademe kademe yerleştirilmiştir. İlk yıllarda Valide Sultan diye anılan külliye, Gülnuş Emetullah Sultan iskele meydanına yeni bir külliye yaptırınca Eski ya da Atik Valide adını aldı.

Cami üç aşamada bugünkü haline geldi. Kapıdaki manzum kitabe 1583 tarihini verir; 1582-1583'te harim doğuya ve batıya doğru ikişer kubbeli sahınlarla büyütüldü, II. Mahmud döneminde hünkar dairesi ve mahfili eklendi. Merkezde altıgen bir şemaya oturan, yaklaşık 13 metre çaplı kubbe beş yarım kubbeyle desteklenir; mahfiller harimi batı, doğu ve kuzey yönlerinden kuşatır.

Önce şadırvan avlusunda durun: otuz sekiz kubbeli birimden oluşan revaklar avluyu üç yandan çevirir, ortada çokgen hazneli şadırvan yükselir, avlu duvarında dört çeşme vardır. İçeride İznik çinileri mihrap çıkıntısında yoğunlaşır; mihrabın iki yanındaki panolarda lacivert zemin üzerine beyaz, mercan kırmızısı ve koyu yeşille işlenmiş laleler ve karanfiller görürsünüz. Beyaz mermer mihrabın mukarnaslı kavsarasına ve minberin ince şebekeli korkuluklarına da dikkat edin.

Külliyenin darüşşifası, medresesi ve diğer birimleri yüzyıllar içinde kışladan cezaevine kadar farklı işlerde kullanıldı. Camiye girerken ayakkabılarınızı çıkarın, örtünün ve namaz vakitlerinde ziyaret etmeyin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; İBB Kültürel Miras; Wikipedia.

Atik Valide'den birkaç yüz metre doğuya yürüdüğünüzde, Murat Reis Mahallesi'nde Çinili Mescid Sokağı üzerinde rotanın en küçük ama içi en renkli camisine varırsınız. Kösem Mahpeyker Valide Sultan yaptırdı; kitabeler külliyenin 1640'ta yapıldığını gösterir. Mimarının dönemin hassa başmimarı Kasım Ağa olduğu sanılır. Külliyede caminin yanı sıra medrese, sebil, şadırvan, çifte hamam, sıbyan mektebi ve çeşme bulunur.

Kare planlı, tek kubbeli bir camidir. Son cemaat yerinde sekizgen kesitli mermer sütunlar vardır, yivli ve tek şerefeli minare sağ köşeye yerleştirilmiştir. İçeri girdiğiniz anda adının nereden geldiğini anlarsınız: ana mekan, mihrap dahil, zeminden üst pencerelere kadar çiniyle kaplıdır. TDV İslam Ansiklopedisi bu çinileri Kütahya işi olarak tanımlar; sır altı tekniğiyle beyaz zemin üzerine mavi, firuze ve yeşilin hakim olduğu şakayık, lale ve sümbül motifleri işlenmiştir. Ansiklopedi onları klasik çini sanatının son örnekleri arasında sayar. Mermer minberin külahının da çini kaplı olduğuna bakın.

Kubbe ve pandantif bezemeleri 1938'de yenilendi, minare 1965'te Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarıldı; cami 2018'de tamamlanan bir restorasyondan geçti. Kadın ve erkek bölümleri ayrı çifte hamam da külliyenin parçasıdır.

Cami küçük olduğu için içeride birkaç kişi bile kalabalık hissi yaratır; grupla geldiyseniz dönüşümlü girin. Çinilere dokunmayın, flaş kullanmayın. Namaz vakitlerinde ziyaret etmeyin, ayakkabılarınızı çıkarın, kadınlar başlarını örtsün.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Wikipedia.

Rotanın son durağı, aynı geleneğin bugünkü ölçekte nasıl yorumlandığını gösteren Büyük Çamlıca Camii. Çinili'den Çamlıca Tepesi'ne yol uzun ve dik olduğu için bu bacağı otobüs ya da taksiyle yapın. Caminin inşaatı 2013'te başladı ve 2019'da ibadete açıldı; Milli Saraylar yapıyı İstanbul'un ve Türkiye'nin en büyük camisi olarak tanımlar. Vikipedi'ye göre ilk tasarım mimarlar Hayriye Gül Totu ile Bahar Mızrak'a aittir.

Ölçüler büyüktür: aynı kaynağa göre kubbe 34 metre çaplı ve 72 metre yüksekliktedir, altı minarenin dördü 107,1 metre, ikisi 90 metredir ve camide aynı anda 63 bin kişinin ibadet edebileceği hesaplanmıştır. Tepeye çıkarken şehrin birçok noktasından görünen silueti bu ölçülerden gelir. İçeride kubbenin iç yüzeyindeki hat yazılarına ve geniş harimin nasıl aydınlatıldığına bakın; klasik camilerde gördüğünüz öğelerin bugünkü ölçekte nasıl yeniden kurulduğunu karşılaştırmak ziyareti anlamlı kılar.

Külliye yalnızca camiden ibaret değil; kütüphane, sanat galerisi, konferans salonu ve sanat atölyeleri de burada. Milli Saraylar'a bağlı İslam Medeniyetleri Müzesi 8 Nisan 2022'de açıldı. 10 bin metrekarelik kapalı alanda Topkapı Sarayı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri gibi koleksiyonlardan seçilmiş, 7. ile 19. yüzyıllar arasına ait eserler Kabe, hüsn-i hat, Türk çini sanatı, İslam'da bilim gibi on beş bölümde sergilenir. Müze pazartesi kapalıdır; güncel saat ve bilet bilgisini resmi siteden kontrol edin.

Burada da namaz vakitleri belirleyicidir; cuma ve bayram namazlarında cami çok kalabalık olur. Kıyafet ve ayakkabı kurallarına uyun, içeride sessiz olun.

Kaynak: Milli Saraylar; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Vikipedi.