Holzmeister, Egli, Taut ve Jansen'in Ankara'sı

Yerleşkeye Turgut Baştuğ Caddesi tarafındaki batı ucundan girin; Goethe-Institut'un anlattığı gibi bütün düzen buradan başlayan bir yaya eksenine oturur. Eksen anıtsal merdivenlerle yükselir, eski Rektörlük binasının alt katında bırakılan boşluktan geçer ve iki yanında üçer katlı dört yapının simetrik dizildiği yaya bölgesine açılır. Yerleşkenin ilk planı ve birkaç yapısı Baurat Naht adlı bir Alman mimarındı; Naht ücret anlaşmazlığı yüzünden ülkesine dönünce tasarımın ve uygulamanın tamamı Egli'ye verildi ve iş 1933'te tamamlandı. Kurum da aynı yıl kuruldu: 1930'da açılan Ankara Yüksek Ziraat Mektebi, 30 Ekim 1933'te Alman ziraat fakültelerini örnek alan Yüksek Ziraat Enstitüsü'ne dönüştü ve ziraat, orman, veteriner, tabii ilimler ve ziraat sanatları olmak üzere beş fakülteyle işe başladı. 1948'de ziraat ve veteriner fakülteleri Ankara Üniversitesi'ne bağlandı; 1955'e kadar ülkenin tek ziraat fakültesi burasıydı.

Egli'nin elini en iyi eski Rektörlük'te görürsünüz: yarım bodrum üstüne iki kat, dikdörtgen kütle, hiç bezeme yok. Batı cephesini iki kat yüksekliğinde geniş saçaklı bir portik kaplar, iki yandaki simetrik merdivenler sizi yükseltilmiş zemin kata çıkarır. Cephe edelputz denen serpme sıvayla bitirilmiş; içeride ahşap parke, ahşap lambri ve üç kollu ahşap merdiven var. Zemin katın kuzey bölümündeki konferans salonu, o yıllarda bir yükseköğretim kurumuna ne kadar önem verildiğini anlatır. Patoloji binası da yerleşkenin özenli tasarımlarından. Burası açık bir üniversite alanı; Kültür Envanteri erişilebilir diye kaydediyor, yine de kapıdaki görevlinin yönlendirmesine uyun ve ders saatlerinde sessiz gezin.

Kaynak: Goethe-Institut; Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi; Kültür Envanteri.

Ulus Meydanı'ndan güneye, Atatürk Bulvarı'nın Opera'ya inen başına geçin. Bulvarın on üç numarasındaki beş katlı taş bina Holzmeister'in Emlak ve Eytam Bankası için tasarladığı yapıdır; kaynaklar tasarımı 1933-34'e, tamamlanmayı 1934-35'e koyar. Cephesinde neoklasik düzen, mermer kaplama ve girişte kesme Ankara taşı görürsünüz. Uzun süre boş kalan bina PTT tarafından onarıldı ve Ekim 2013'te Pul Müzesi olarak açıldı; Osmanlı ve Cumhuriyet pulları, tematik seriler, posta kartları ve haberleşme tarihinden nesneler sergileniyor, Vikipedi 4.404 Türk pulu ile 1.500 yabancı pul sayıyor. Güncel ziyaret günlerini ve giriş koşullarını PTT'nin müze sayfasından kontrol edin. Holzmeister'in iç mekanını, merdivenini ve kat yüksekliklerini görebileceğiniz tek yapı bu; pullara bakarken başınızı kaldırmayı unutmayın.

Müzeden çıkıp İstiklal Caddesi'ne yürüyün; on numaradaki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da Holzmeister'in eseri, 1931-33'te yapıldı. Banka 1930'da çıkan yasayla kuruldu, 3 Ekim 1931'de çalışmaya başladı ve idare merkezi hala bu binada; içeri girilmez, dıştan bakılır. Kültür Envanteri'nin tarifiyle bakın: simetrik düzen, geri çekilmiş üç akslı giriş ve geniş saçak, taş kaplı yüzeyler, düzenli pencere sıraları, ince bir bordürle biten gizli çatı. 2025'te UNESCO Geçici Listesi'ne giren dosyanın yapılarından biri. Meydana dönerken karşınızdaki Sümerbank binasına da bakın; sık sık Holzmeister'e yakıştırılır ama 1937-38'de Alman mimar Martin Elsaesser çizdi, 29 Ekim 1938'de açıldı ve bugün Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi kullanıyor.

Kaynak: PTT; Arkiv; Kültür Envanteri; TCMB tarihçe; Vikipedi.

Pul Müzesi'nden Atatürk Bulvarı boyunca güneye yürüyün. Opera'yı geçince bulvar üzerinde, bugün Zübeyde Hanım Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi olarak çalışan uzun, düz çatılı yapı Egli'nin 1930-34'te yaptığı İsmet Paşa Kız Enstitüsü'dür: ortada yatay çizgili dört katlı ana kütle, iki yanda merdiven pencereli dikey bloklar, köşelerde 1934'te eklenen salon kütleleri ve balkonlarda Mendelsohn'u hatırlatan yuvarlatılmış köşeler. Goethe-Institut onu Ankara'da uluslararası biçimlerin en erken ve en tutarlı örneklerinden sayıyor; okul olduğu için dıştan görülür. Buradan Sezenler Caddesi'ne dönüp Taut'un lisesine varın.

Ankara Atatürk Lisesi 1886'da idadi olarak kuruldu, 1938'de adını aldı; Bruno Taut ile Franz Hillinger'in 1937'de çizdiği bu binaya 10 Ekim 1940'ta taşındı. Taut 1936'da Türkiye'ye gelip Maarif Vekaleti'nin mimarlık bölümünü yönetmişti; Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ni ve bu okulu aynı yıllarda çizdi, Atatürk'ün katafalkını tasarladıktan kısa süre sonra Aralık 1938'de İstanbul'da öldü. Doğu cephesi Sezenler Caddesi'nden rahat okunur: A Blok girişinde Ankara taşı kaplı yükseltilmiş zemin üstünde geniş saçak taşıyan iki sıra kolon, güney uçta C Blok girişini örten on kolonlu saçak, aralarında daha alçak revaklar. Taut simetriden kaçınmış; doğu-batı uzanan kollara derslikleri, kısa kollara konferans, yemek ve spor salonlarını koymuş. Subasmana kadar bosajlı kesme taş, üstü serpme sıva, çatılar kiremit. Güneybatı köşedeki eski müdür lojmanı bugün okul müzesi. Bina çalışan bir lise; bahçeye girmeyin, cepheyi kaldırımdan izleyin.

Kaynak: Goethe-Institut; Leyla Alpagut (DergiPark, Mimarlık 351); MEB; Vikipedi.

Cebeci'ye Ankaray'la gelin, Dikimevi'nden kuzeye on dakikalık yürüyüşle Mamak Kültür Merkezi'ne çıkın. Bu bina Egli'nin Ankara'daki ilk işlerinden: Musiki Muallim Mektebi. Okul 1 Eylül 1924'te ortaokullara müzik öğretmeni yetiştirmek için kurulmuş ve Cebeci'de kerpiç binalarda başlamıştı; Egli'nin 1927-29'da yaptığı yeni bina ülkenin ilk müzik okuluna kalıcı bir çatı verdi. Yerleşim havadan bakınca ters çevrilmiş bir piyanoyu andırır; derslikler, salon, yemekhane, yatakhane ve çalışma odaları aynı yapıda toplanmıştı. Okul 1930'ların ortasında akademiye, ardından Ankara Devlet Konservatuvarı'na dönüştü ve 1938'de yeni mekanlarla genişledi. Konservatuvar 1985'te yeni binasına taşınınca yapı Mamak Belediyesi'nin hizmet binası oldu; 2005'ten sonra restore edilip kültür merkezine çevrildi.

Bugün içeride tiyatro, sergi ve konser salonları, kütüphane, belediye konservatuvarı ve kurslar var; yani Egli'nin koridorlarında serbestçe dolaşabileceğiniz tek okul binası bu. Sade kütlesi ve bezemesiz yüzeyleri Egli'nin erken dönem akılcılığını gösterir; 1920'lerin sonunda Ankara'da böyle bir bina çizmek, Goethe-Institut'un anlattığı gibi Birinci Ulusal Mimarlık'ın kubbeli ve kemerli dilinden kopuşun ilk işaretlerindendi. Egli'nin Ankara listesinde bu yapı Devlet Konservatuvarı adıyla ve 1927-29 yıllarıyla geçer. Sahnede bir etkinlik varsa salona da girin; takvimi belediyenin sayfasından kontrol edin. Gündüz gelirseniz koridorlardaki enstrüman seslerine kulak verin, bina hala müzik öğretiyor.

Kaynak: Goethe-Institut; Mamak Belediyesi; Ekonomim; Vikipedi.

Ankaray'la Kızılay'a dönün ve Atatürk Bulvarı'ndan güneye, Bakanlıklar'a yürüyün. 248 metrelik bej traverten cephesiyle uzanan yapı Holzmeister'in son ve en büyük Ankara işi. Meclis 1937'de yeni bir bina için uluslararası yarışma açtı; on dört proje geldi, 28 Ocak 1938'de açıklanan sonuçta birincilik Holzmeister, Fransız Albert Laprade ve Macar Alois Mezara arasında paylaşıldı, uygulama için Holzmeister'in projesi seçildi. Temel 1939 sonbaharında atıldı, İkinci Dünya Savaşı ve para darlığı işi yıllarca durdurdu; 1957'de Bağdat Paktı toplantısı yarım binada yapıldı. Holzmeister 1948'de Avusturya'ya dönünce şantiyeyi öğrencisi ve asistanı Ziya Payzın yürüttü. Bina 1960'ta bitti, 6 Ocak 1961'de açıldı; yarışmadan açılışa yirmi üç yıl geçti.

Beş katlı betonarme yapının dışı traverten, içi otuz çeşit yerli mermer; Şeref Girişi beş bronz kapıyla Şeref Holü'ne açılır. Genel Kurul salonu 1995'te yarım daire biçimli amfi düzenine çevrildi. Holzmeister'in 1927'den beri Devlet Mahallesi'ne yaydığı anıtsal dil, yani simetri, taş kaplama ve yükseltilmiş giriş, burada en büyük ölçeğine ulaşır. Yapı dıştan görülür; bütün cepheyi almak için Atatürk Bulvarı'nın karşı kaldırımına geçin. İçini görmek istiyorsanız Meclis her ayın ilk cumartesi günü halk günü düzenliyor: randevu gerekmiyor, Dikmen Kapısı'ndan geçerli kimlikle ziyaretçi kartı alıp giriliyor; Genel Kurul çalışırken, bütçe görüşmelerinde ve resmi tatillerde rehberlik verilmiyor. Saatler için tbmm.gov.tr'deki halk günü sayfasına bakın.

Kaynak: TBMM halk günü sayfası; SALT; Goethe-Institut; Vikipedi.

Kızılay'dan Ankaray'a binin, Bahçelievler durağında inin. Jansen 1928 yarışmasını kazandığında Ankara'yı üç yüz bin nüfus için planlaması istenmişti; Yenişehir'i bakanlıkların merkezi yaptı, Kale'yi yeşillendirilecek bir taç olarak bıraktı, Atatürk Bulvarı'nı ana omurga çizdi ve planı 23 Temmuz 1932'de onaylandı. Bahçelievler o planın en somut konut denemesi. 1934-35'te üst düzey bürokratların kurduğu yapı kooperatifi Türkiye'nin ilk yapı kooperatifiydi; Jansen'in önerisiyle şehrin batısında, dönemin plan sınırının dışındaki Abdi Paşa Çiftliği arazisi seçildi. Jansen hem yerleşim planını hem ev tiplerini çizdi: Ebenezer Howard'ın bahçe şehir fikrinden türeyen, önü arkası bahçeli, bir iki katlı yaklaşık 350 ev, üç sıra akasyayla çevrili yeşil kuşaklar, ortada okul, pazar yeri, kulüp ve kütüphane. İlk planda tek, ikiz ve sıra evler dengeli dağılıyordu; üyeler bahçe içinde müstakil ev istedi, yerli mimarlar planı ona göre uyarladı. İlkokul 1945'te yapıldı.

Bugün 7. Cadde, yani Aşkabat Caddesi, o bahçe şehrin ana caddesi. Goethe-Institut'un yazdığı gibi bahçeli evler zamanla yıkılıp yüksek apartmanlara döndü; Jansen'in çizdiği evlerden ancak birkaçı ayakta. Caddeyi yürürken parsellerin genişliğine, ara sokakların ağaç sırasına ve köşelerde kalan bahçe duvarlarına bakın; planın izini sokak dokusunda hala okuyabilirsiniz. MİMDAP'ın aktardığı Jansen ilkesi, "Ankara katiyen bir sanayi şehri olamaz", burada anlam kazanır: işçi mahallesi ayrı ve daha basit planlanmış, memur mahallesi bahçeye kavuşmuştu. Rotayı burada, bir bahçe şehrin kaldırımında bitirin.

Kaynak: Goethe-Institut (Jansen, Bahçelievler, Site Planlaması); MİMDAP; Vikipedi (Jansen Planı).