Galatlardan Roma'ya Ankyra

M1 Ulus durağından çıkın, Ulus Meydanı'ndaki Zafer Anıtı'nı geçip Anafartalar Caddesi yönüne yürüyün; Roma Yolu bugünkü zeminin iki ila üç metre altında, korkuluklu bir açık hava alanı olarak önünüzde açılır. Yol 1995'te Ulus Şehir Çarşısı'nın temel kazısında, Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu'nun başkanlığında Anadolu Medeniyetleri Müzesi ve Ankara Üniversitesi uzmanlarınca ortaya çıkarıldı. Roma Ankyra'sının kuzey-güney ana caddesi olduğu için cardo maximus adını aldı; Atatürk Bulvarı'na paralel uzanır. Kazılarda 216 metrelik bölüm açıldı: 6,7 metre genişliğinde andezit döşeli yol, iki yanında 1,5 metre genişliğinde ve 20 santimetre yüksekliğinde kaldırım blokları. Batı yanda mozaik döşemeli bir portik ve dükkan sıraları bulundu; seramikler yolun MS 1. yüzyıldan geç olmadığını gösteriyor. 2006'da Valilik otoparkı kazısında devamı çıktı, 2007 kazılarında 1800 yıllık bir Hermes heykeli ile Selçuklu kandilleri ve Osmanlı pipoları bulundu.

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Büyükşehir Belediyesi arasındaki protokolle 640 metrekarelik bölüm düzenlendi ve 2024 sonunda ziyarete açıldı: yürüyüş yolları, tel korkuluk, aydınlatma, temizlenip açığa çıkarılan bir su kuyusu ve QR kodlu bilgi panoları. Kaynaklar Valilik bahçesinde cam altında korunan bir bölüm daha anıyor; kamu binası olduğu için orayı şansa bırakın, asıl durak bu açık alandır.

Yolun bugünkü kotun ne kadar altında kaldığına bakın; Roma kentiyle Cumhuriyet kenti arasındaki iki bin yılın dolgusu budur. Kazıda çıkan cam, sikke, kandil ve mozaikler Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde; günün sonunda göreceksiniz.

Kaynak: Vikipedi (Ankara Roma Yolu); Başkent Gazetesi; Yeni Ankara; Kültür Envanteri.

Anafartalar Caddesi'nden Hacı Bayram tepesine çıkın; tapınak caminin bitişiğinde, dıştan görülür. Bu rotada yapının kendisinden çok duvarlarındaki metne bakıyoruz. Tapınak MÖ 25-20 arasında, Galatia'nın Roma eyaleti olmasının hemen ardından, Augustus ile Roma tanrıçası adına yapıldı. Yapı mermerdendir; özgün planda uzun kenarlarda on beşer, kısa kenarlarda altışar sütun vardı. Augustus'un MS 14'teki ölümünden sonra kendi yazdığı icraat listesi, Res Gestae Divi Augusti, buraya kazındı: Latince metin pronaosun iki iç duvarında, Yunanca çevirisi cellanın dış duvarında. Roma'daki bronz orijinal kaybolduğu için günümüze ulaşan en eksiksiz kopya bu duvarlardır; bu yüzden yapı Monumentum Ancyranum adıyla anılır. 1555'te Osmanlı sarayına gelen Habsburg elçilik heyeti yazıtı okuyup Batı'ya tanıttı.

Bizans döneminde, 5. yüzyıl civarında, yapıya pencereler açılıp kiliseye çevrildi; bugün iki yan duvar ile süslü kapı çerçevesi ayakta, altı sütunun yeri seçilebiliyor. Deprem ve hava koşulları duvarları yıprattığı için Dünya Anıtlar Fonu yapıyı 2002 ve 2004 listelerine aldı, ODTÜ ile koruma çalışmaları yürütüldü.

Yazıtı okumak için pronaos tarafına, kapı çerçevesinin iç yüzüne bakın; harfler sabah ışığında daha net seçilir. Cami avlusu ibadet alanı: namaz vaktine denk gelirseniz bekleyin, sessiz olun, avluda yüksek sesle anlatım yapmayın. Buradan Hisarparkı Caddesi'ne inip tiyatroya yürüyeceksiniz.

Kaynak: Vikipedi (Augustus Tapınağı); Wikipedia (Monumentum Ancyranum); TDV İslam Ansiklopedisi.

Tiyatro, Kale'nin Bentderesi'ne bakan kuzeybatı yamacında, Hisarparkı Caddesi'nin hemen üstünde. 1982'de bir inşaatın temel kazısında ortaya çıktı; 1982-86 arasında Anadolu Medeniyetleri Müzesi uzmanları ile Ankara Üniversitesi Klasik Arkeoloji Bölümü öğretim üyeleri kazdı, 1992'de sit ilan edildi, 2009-2010'da ikinci bir kazı yapıldı. Kesin yapım tarihi bilinmiyor; kaynaklar MS 1. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasını veriyor, Hadrianus döneminde onarıldığı ve 3. yüzyılda orkestranın su havuzuna çevrildiği düşünülüyor. Yaklaşık 59'a 46,5 metrelik yapı yamaca yaslanmış: yarım daire cavea, tonozlu geçitler, 12-13 metre çapında orkestra ve beş kapılı sahne binası. Beş kapı Roma tiyatrolarında az görülür, Anadolu'ya özgü sayılır. Malzeme Ankara'nın andeziti. Kapasite kaynaklara göre üç ile beş bin arasında. Augustus'un Actium zaferi anısına düzenlenen Aktia oyunları burada yapılıyordu.

Büyükşehir Belediyesi'nin 2020'de başlattığı restorasyon tiyatroyu ve çevresini Arkeopark olarak düzenledi; 8 Haziran 2025'te ziyarete açıldı. Yeni oturma düzeni yaklaşık bin beş yüz kişilik; ilk iki sıra Afyon mermeri, üst sıralar andezit, sahne çelik üstüne ahşap. Beyaz mermer kullanımı uzmanlarca eleştirildi, bunu bilerek bakın. Özgün taşlar kuzeydoğu eksende sergileniyor, yürüyüş yolları ve gece aydınlatması var.

Caddeden bakınca yapı bütünüyle görülüyor; içine yürüyüş yollarından girin, basamaklara çıkmayın. Sabah ışığı caveayı düz alır. Kazı buluntuları Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde. Buradan Kale'ye yokuş başlar.

Kaynak: Vikipedi (TR ve EN); DergiPark (Demirdağ, Amisos 2017); Hürriyet Daily News; Ankara Büyükşehir Belediyesi; Digital Ankyra.

Tiyatrodan Kale'ye çıkarken surlara bu kez taş taş bakın. Tepede Frig döneminden beri tahkimat vardı, Galatlar MÖ 3. yüzyılda burayı yeniden kullandı, ama bugün gördüğünüz surlar Bizans'ın. İngilizce Vikipedi'ye göre her iki sur hattı da 622 civarındaki Sasani yıkımından sonra örüldü; iç sur muhtemelen 7. yüzyılda İmparator II. Konstans döneminde, dış sur biraz sonra. TDV İslam Ansiklopedisi III. Mikhail'in 859'da surları onarttığını yazıyor. İç kale yaklaşık 350'ye 150 metrelik bir alanı çevirir; 14-16 metre yüksekliğindeki duvarların üstünde çoğu beşgen 42 kule var. Dış surda kuleler kırk metre kadar aralıklı.

Bu rotanın asıl konusu devşirme taşlar. 8. ve 9. yüzyıldaki yeniden yapımda o sırada yıkık haldeki Roma anıtlarının mermer blokları, sütun başlıkları ve su yollarının mermer olukları duvara gömüldü. Kapıdan girip iç sur boyunca yürürken duvarın alt sıralarına bakın: düzgün kesilmiş beyaz mermer bloklar, yan yatmış sütun parçaları, aralarda oluk biçimli taşlar andezit dolgunun içinde hemen seçilir. Sabah gördüğünüz tiyatro ve caddeden sökülen taşların bir kısmı büyük ihtimalle bu duvarlarda.

Şark Kulesi'ne çıkıp aşağıda tiyatroyu, Hacı Bayram tepesini ve Roma Yolu'nun hattını aynı karede görmek, günün coğrafyasını toparlar. Ak Kale iç kalenin en yüksek noktası. Kaldırım taşı ve dik yokuş; yağmurda kaygan. Kale içinde öğle molası verip Gözcü Sokak'taki iki müzeye geçin.

Kaynak: Vikipedi (Ankara Kalesi); Wikipedia (Ankara Castle); TDV İslam Ansiklopedisi.

Kale içinde Gözcü Sokak'taki Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi, iş insanı Yüksel Erimtan'ın 1960'tan itibaren topladığı koleksiyonla 14 Mart 2015'te açıldı; Ankara'nın ilk özel müzesi. Restore edilmiş üç tarihi yapıya yerleşmiş, dış cephesi kale duvarına benzer taşla örülmüş, iç duvarlarında Roma üslubunda yazıtlar var; sergi alanının yanında çok amaçlı salon, eğitim atölyesi ve kütüphane de bulunuyor. Koleksiyon çoğu Anadolu kökenli yaklaşık iki bin eser: Hitit, Urartu, Asur, Ahameniş, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden kaplar, testiler, ölçü kapları, koku şişeleri, cımbızlar, aynalar, takılar ve sikkeler.

Bu rotada aradığınız şey Roma'nın gündelik hayatı. Müzenin sitesi Roma yüzük taşlarını, sikkeleri, cam eserleri ve takıları öne çıkarıyor; sabah gördüğünüz tiyatroyu dolduran, cardo'daki dükkanlardan alışveriş eden insanların cebindeki ve parmağındaki nesneler bunlar. Sikke vitrinlerinde imparator portrelerini sırayla izleyin: Augustus'tan başlayan dizi, Ankyra'nın hangi imparatorlar altında zenginleştiğini anlatır. Cam bölümü ise bu kadar ince nesnelerin iki bin yıl nasıl dayandığını gösterir. Eserlerin küçük olması aceleye getirmesin; iyi ışıklı vitrinlerin önünde yavaşlayın.

Müze Pazartesi kapalı; otoparkı yok, grup ziyareti için önceden rezervasyon isteniyor. Konser, konferans ve atölye programı var, güncel takvim ve giriş ücreti için resmi siteye bakın. Buradan Anadolu Medeniyetleri Müzesi aynı sokakta, birkaç adım.

Kaynak: Erimtan Müzesi resmi sitesi; Vikipedi (Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi).

Günün son durağı, sabahtan beri gördüğünüz kazıların buluntularının sergilendiği yer. Müze 1921'de Kale'nin Akkale burcunda Eti Müzesi adıyla kuruldu; Mahmut Paşa Bedesteni ve Kurşunlu Han onarılıp 1943'te ilk bölüm açıldı, 1968'de bugünkü adını aldı ve 1997'de Avrupa'da Yılın Müzesi seçildi. Üst kat Paleolitik'ten Urartu'ya kronolojik gider; bu rota için gereken alt kat: müzenin sitesinde Klasik Dönemler ve Çağlar Boyu Ankara diye geçen bölüm. Roma Yolu kazısında çıkan dükkan duvarı parçaları, mozaikler, cam objeler, sikkeler, kandiller ve seramikler ile Roma Tiyatrosu'nun heykel ve mimari parçaları buradadır. Sabah yerinde boş gördüğünüz cardo'nun dükkanlarında ne satıldığını, tiyatronun sahne binasını hangi heykellerin süslediğini bu vitrinlerde anlarsınız.

Önemli uyarı: alt kattaki Ankara ve Klasik salonlar yazım tarihinde uzun süreli bakım nedeniyle kapalıydı. Bu rota tam o salonlara dayanıyor; gitmeden önce müzenin sitesinden açık olup olmadığına bakın. Kapalıysa üst kattaki Frig bölümüne yönelin: Galatlardan önce bu tepede oturan Friglerin Ankara'daki höyüklerinden çıkan eserler, kentin Galatlardan önceki katmanını anlatır.

Müze Gözcü Sokak No 2'de, Erimtan'ın birkaç adım ötesinde; sesli rehber var. Resmi site kapalı gün olmadığını yazıyor, ama saatleri oradan doğrulayın. Bedestenin orta salonunda büyük eserlere, çevre odalarda küçüklere zaman ayırın; iki saat bu rotanın bölümleri için yeterli, bütün müze için değil.

Kaynak: muze.gov.tr (Anadolu Medeniyetleri Müzesi); Vikipedi; Başkent Gazetesi; Türkiye Turizm Ansiklopedisi.