Galata'dan Tophane'ye Eski Liman Semtinde Yürüyüş

Galata Kulesi'nin eteğinden Bankalar Caddesi'ne inen sokaklardan birinde, kıvrılarak alçalan bu merdiven Karaköy'ün en çok fotoğraflanan köşelerindendir. Merdiveni 19. yüzyılın ikinci yarısında, Osmanlı'nın önde gelen banker ailelerinden Kamondoların reisi Abraham Salomon Kamondo yaptırdı. Kaynaklar tarih konusunda ayrışır; bir kısmı 1850'leri, bir kısmı 1870 ile 1880 arasını verir.

Kaynakların aktardığına göre merdiven iki işe yarıyordu. Kamondo'nun yukarıdaki evinden bankaların sıralandığı caddeye inen yolunu kısaltıyor, çocuklarının yakındaki Avusturya okuluna gitmesini kolaylaştırıyordu. Yani bu gösterişli yapı aslında bir kestirmedir ve bugün de aynı işi görür, gün boyu Karaköy ile Galata arasında gidip gelenler buradan geçer.

Tasarım Neo-Barok ile erken Art Nouveau arasında bir yerde durur. Kıvrımlı hatları merdivene heykelimsi bir görünüm verir, bu yüzden biçimini en iyi alttaki caddeden ya da üst sahanlıktan bakarak anlarsınız. Korkuluklardaki örgü desenine ve basamakların altıgen biçimine dikkat edin; bu biçimin, çocuklar tökezlerse kayıp düşmesinler diye seçildiği anlatılır. Fotoğrafçı Henri Cartier-Bresson 1964'te merdiveni objektifine almıştır ve merdiven o zamandan beri şehrin tanınan imgelerindendir.

Fotoğraf çekmek istiyorsanız sabahın erken saatlerini seçin, gün ilerledikçe geçit kalabalıklaşır. Merdiven dar olduğu için çekim yaparken inip çıkanlara yol bırakın, basamaklarda uzun süre durmayın. Merdivenin sonunda doğrudan Bankalar Caddesi'ne çıkarsınız; bir sonraki durak SALT Galata birkaç adım ötededir.

Kaynak: Vikipedi (Kamondo Merdivenleri; Camondo Stairs).

Bankalar Caddesi'nin eski adı Voyvoda Caddesi'dir; Evliya Çelebi 17. yüzyılda buradan Voyvoda Yolu diye söz eder. Osmanlı'nın son döneminde cadde imparatorluğun finans merkeziydi ve bankalarla sigorta şirketleri 1990'lara kadar burada kaldı. 1866'da Dersaadet Tahvilat Borsası adıyla kurulan borsa da 1995'te İstinye'ye taşınana kadar bu caddedeydi.

Caddenin en görkemli yapısı, Fransız Levanten mimar Alexandre Vallaury'nin Osmanlı Bankası için tasarladığı ve 1892'de hizmete giren genel müdürlük binasıdır. Binayı iki yüzünden görmeye çalışın. Caddeye bakan cephe neoklasik düzende, kabartmalarla bezeli ağırbaşlı bir banka yüzüdür. Haliç tarafındaki arka cephe ise cumbalı, oryantalist bir kurguya sahiptir. İki cephe arasındaki bu fark, bankanın Doğu ile Batı arasındaki konumunun ifadesi olarak okunur.

Bina 1892'den 1999'a kadar bankanın merkezi olarak kaldı. Han Tümertekin'in liderliğindeki ekibin yenilemesinden sonra Kasım 2011'de SALT Galata olarak açıldı. İçeride ilk bakmanız gereken yer eksi birinci kattaki Osmanlı Bankası Müzesi'dir. 2002'de kurulan müze, Türkiye'de özel bir bankanın kurduğu ilk müzedir ve bankanın 1892'de işe başladığı kasa dairelerinin içine yerleşmiştir. Banknotlar, defterler, hisse senetleri ve personel fotoğraflarıyla bankanın 1933'e kadarki öyküsünü anlatır. Zemin kattaki bölüm ise genel müdürlük binasının yapım sürecini anlatır; koleksiyonun bir kısmına Google Arts & Culture üzerinden çevrimiçi de bakılabilir.

Üst katlarda SALT Araştırma'nın okuma salonu, konferans salonu ve değişen sergiler bulunur. Giriş ücretsizdir, pazartesi kapalıdır; güncel saatleri resmi sitesinden kontrol edin.

Kaynak: SALT resmi sitesi; Vikipedi (Bankalar Caddesi).

Bankalar Caddesi'nden batıya, Galata Mahkemesi Sokağı'na yürüdüğünüzde dar sokakların arasından kare gövdeli, sivri külahlı bir minare yükselir. İstanbul'daki hiçbir minareye benzemez, çünkü yapının geçmişi de şehirdeki camilerin çoğundan farklıdır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre bu alanda 14. yüzyılda Dominiken rahiplerinin inşa ettiği büyük bir kilise vardı. Yapı fetihten sonra, 1475 civarında Fatih Sultan Mehmed'in vakfı olarak camiye çevrildi ve belgelerde Galata Camii adıyla geçti. 1492'de Beni Nasr devletinin yıkılmasının ardından İspanya'dan gelen Endülüslü Müslümanlar bu çevreye yerleşince cami Arap Camii diye anılmaya başladı.

Minare, eski çan kulesinin dönüştürülmüş halidir. Kare planı ve üçlü pencereleri Suriye'deki Emevi dönemi minarelerini hatırlatır. İçeride kıble tarafındaki Gotik tonozlar yapının Orta Çağ'dan kalan en açık izidir. Yapıda Orta Çağ, 18. yüzyıl ve 20. yüzyıl katmanları iç içedir; içeride bunları birbirinden ayırt etmeye çalışın. 18. yüzyılda Saliha Sultan yapıyı genişletip onardı ve 1734-35'te bir şadırvan ekletti. 1868-69'da Adile Sultan avluya bir sarnıç ile çeşme yaptırdı. 1913-1919 arasında Giritli Hasan Bey'in yürüttüğü kapsamlı onarımda çatı yenilendi, girişe Arap üslubunda bir revak eklendi, zeminde çıkan İtalyan mezar taşları İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne taşındı.

Arap Camii bugün mahallenin ibadet yeridir. Ziyaretinizi namaz vakitlerinin dışına denk getirin, ayakkabılarınızı girişte çıkarın. Kadınlar başlarını örtsün, herkes omuzları ve dizleri kapatan kıyafet giysin. İçeride sessiz olun, namaz kılanların önünden geçmeyin, fotoğrafı flaşsız ve kimseyi rahatsız etmeden çekin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Arap Camii).

Karaköy'ün içinden doğuya yürüyüp Tophane meydanına vardığınızda karşınızdaki büyük kubbeli yapı, Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa'nın Mimar Sinan'a yaptırdığı külliyenin camisidir. Manzum kitabesine göre cami 1580'de tamamlandı. Sinan bu işi yaşamının son döneminde, doksanlı yaşlarındayken üstlendi. Külliye bir iskelenin başında, denizin kıyısında kurulmuştu; bugün kıyı doldurulduğu için caminin önünde Galataport'un yapıları durur.

Caminin planı Ayasofya'nın küçük ölçekli bir yorumudur. Yaklaşık 12,70 metre çapındaki ana kubbeyi kıble ekseninde iki yarım kubbe destekler. İçeri girince bu şemayı tavana bakarak okuyabilirsiniz; Süleymaniye'nin görkemi yerine daha toplu, dengeli bir iç mekan görürsünüz. Mihrap, duvarın dışına taşan bir çıkıntının içindedir ve çevresi İznik atölyelerinin en iyi döneminden kalma çinilerle kaplıdır. Giriş kitabelerini ve mihrap yazılarını Karahisari ekolünün son kuşağından hattat Demircikulu Yusuf Efendi yazdı.

Külliyede cami dışında on yedi hücreli bir medrese, hamam, Kılıç Ali Paşa'nın dışı sekizgen türbesi, sıbyan mektebi ve sebil vardır. Cami, türbe ve hamam 2011'de, medrese dahil geri kalan bölümler 2015'e kadar restore edildi. Hazirede aralarında Amiral Ateş Mehmed Paşa'nın da bulunduğu mezarlar yer alır. Avluda durup cami, türbe ve hamamın birbirine nasıl yaslandığına bakmak, külliyenin kıyıdaki yerleşimini anlamanın en kolay yoludur.

Namaz vakitlerine dikkat edin, özellikle Cuma öğlesi cami çok kalabalık olur. Ayakkabılar girişte çıkarılır, kadınlar başörtüsü takar. Omuzları ve dizleri örten kıyafet, sessiz bir tavır ve flaşsız fotoğraf yeterlidir; namaz kılanların önünden geçmeyin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Kılıç Ali Paşa Camii; Kılıç Ali Pasha Complex).

Caminin hemen yanındaki hamam, külliyenin gelir getiren parçasıydı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Şubat 1583'te tamamlandı. Doldurulmuş bir kıyı alanına kurulan liman külliyesinin bu hamamı hem denizcilere hizmet ediyor hem de vakfa gelir sağlıyordu. Tek bir bölümden oluşan, yani kadın ve erkek kısmı ayrı olmayan bir tek hamam olarak tasarlandı.

Yapının en özgün yanı sıcaklığıdır. Altıgen planlı bu bölümde altı kemerli nişin dördü yıkanma yeridir, diğer ikisi iki yandaki soğukluklara açılır. Ortada göbek taşı, üstte ise ışığı içeri alan tek bir kubbe vardır. Duvarlar taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı yığma tekniğiyle örülmüştür. Yüzyıllar içinde depremler özellikle kubbeye zarar verdi ve yapı uzun yıllar bakımsız kaldı.

2005'te yapıyı satın alan İren ailesi kapsamlı bir onarım başlattı. Mimar Cafer Bozkurt'un yürüttüğü ve yaklaşık yedi yıl süren çalışma 2012'de tamamlandı. Onarımda soğukluktaki açık platforma sonradan eklenmiş ahşap soyunma kabinleri kaldırıldı, Sinan'ın kurguladığı açık mekan yeniden görünür hale geldi, kubbe geleneksel tekniklerle elden geçirildi. Çalışma 2016'da Ulusal Mimarlık Ödülü'nü, 2017'de Europa Nostra Ödülü'nü aldı.

Hamam bugün yeniden işliyor. Aslen yalnızca erkeklere hizmet veren yapı artık kadınlara ve erkeklere ayrı saatlerde açık. İçini yıkanarak görmek istiyorsanız saatleri ve koşulları hamamın kendi sitesinden öğrenin. Yalnızca geçiyorsanız sokaktan kubbeli kütleye bakıp Sinan'ın cami ile hamamı nasıl yan yana kurguladığını görmek de öğreticidir.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Europa Nostra; Vikipedi (Kılıç Ali Paşa Hamamı).

Hamamdan meydana çıktığınızda önce Tophane Çeşmesi'nin önünde durun. I. Mahmud'un 1732'de yaptırdığı bu meydan çeşmesi kare planlıdır, dört cephesi birbirinin aynıdır ve köşeleri yüksekliğinin üçte ikisine kadar pahlanmıştır. Cephelerdeki taş kabartmalara yakından bakın; vazolardan yükselen meyve ağaçları ve saksılarda çiçek demetleri dikdörtgen çerçeveler içinde sıralanır. Köşelerdeki dalgalı saçaklarla birlikte çeşme, klasik Osmanlı zevkinden Batılı süslemeye geçişin tipik bir örneğidir ve İstanbul'un en büyük meydan çeşmelerinden sayılır. Tarih manzumesi şair Nafihi'nindir. Çeşme bir zamanlar kıyıdaydı, dolgularla içeride kaldı; 2006'da kapsamlı biçimde onarıldı.

Çeşmenin kuzeyinde, Boğazkesen yönünde uzanan kubbeli yapı Tophane-i Amire'dir. Fatih Sultan Mehmed fetihten sonra burada ordunun ve donanmanın toplarının döküldüğü bir dökümhane kurdu. Kanuni döneminde yenilenen yapı 18. yüzyılda da elden geçti; kaynaklara göre bugünkü yapı 1743'te yeniden inşa edildi. 1843'te Zeytinburnu'ndaki demir fabrikası kurulup 1850'de tam kapasiteyle çalışmaya başlayınca top dökümü yavaş yavaş buradan çekildi.

Yapı 1992'de Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'ne devredildi ve bugün Tophane-i Amire Kültür ve Sanat Merkezi olarak kullanılıyor. Üç sergi alanı vardır, Beş Kubbe, Tek Kubbe ve Sarnıçlar. Sergi varsa Beş Kubbe salonuna girip adını veren kubbelerin altında yapının ölçeğini hissetmeye çalışın. Sergi takvimi değiştiği için gitmeden üniversitenin duyurularına bakın. Sergi yoksa bile çeşmeyle dökümhaneyi aynı bakışta görmek, semte adını veren sanayinin kıyıya ne kadar yakın kurulduğunu gösterir.

Kaynak: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi; Kültür Envanteri; Vikipedi (Tophane-i Amire; Tophane Çeşmesi).

Rotanın son durağı, Tophane tramvay durağının hemen yanındaki Nusretiye Camii, bir önceki duraklardan iki buçuk yüzyıl sonra bambaşka bir zevkle yapıldı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre II. Mahmud'un yaptırdığı caminin inşaatı Haziran 1823'te büyük bir yangının ardından başladı ve 8 Nisan 1826'da tamamlandı. Mimarı, Balyan ailesinden Krikor Amira Kalfa'dır. Adı zafer anlamına gelir ve II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasıyla ilişkilendirilir.

Dışarıdan bakınca ilk dikkatinizi çekecek şey, alışılmadık incelikteki iki minaredir. Cami, Avrupa'nın barok ve ampir üsluplarını bir arada kullanan gösterişli bir yapıdır. Cephe süslemelerini, birkaç yüz metre gerideki Kılıç Ali Paşa Camii'nin sade kütlesiyle karşılaştırın; Osmanlı mimarisinin 16. yüzyıldaki klasik dilinden 19. yüzyılın Batılılaşan diline geçişini böylece birkaç dakikalık yürüyüşte görmüş olursunuz. Padişahın camiye geldiğinde kullandığı hünkar kasrı da yapının bir parçasıdır.

İç mekandaki kalem işi süslemeler geleneksel Türk motiflerinden çok Batılı bezeme dağarcığını kullanır. Kubbeye bakın; alışılmış yazı kuşağının yerini burada bitkisel bir süsleme alır, bu da dönemi için yenilikçi bir ayrıntıdır. Yazı programında dönemin ünlü hattatı Mustafa Rakım'ın emeği vardır. Caminin karşısında bir muvakkithane ile sebil bulunuyordu; 20. yüzyıldaki kentsel değişiklikler çevreyi dönüştürdü ve bu yapılar sonradan yerlerinden taşındı.

Cami bugün ibadete açıktır. Namaz vakitlerinin dışında gelin, ayakkabılarınızı çıkarın, kadınlar başörtüsü taksın, omuz ve dizler kapalı olsun, içeride sessiz kalın. Çıkışta tramvayla Kabataş'a ya da Eminönü'ne kolayca geçebilirsiniz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi (Nusretiye Camii).