Fabrikadan Kültür Mekanına İstanbul'un Sanayi Mirası

Hasanpaşa Gazhanesi 1892'de Anadolu yakasına havagazı vermek için açıldı. Müze Gazhane'nin kendi tanımıyla Anadolu yakasının ikinci, İstanbul'un ise son gazhanesiydi. Taş kömüründen elde edilen gaz, Kadıköy ve Üsküdar'dan Beykoz sınırına kadar uzanan bölgede aydınlatma ve ısınma için kullanılıyordu. Kömürün Kurbağalıdere üzerinden getirilip raylı bir sistemle tesise alındığı, Birinci Dünya Savaşı yıllarında kömür bulunamadığında zeytin çekirdeğinden gaz üretildiği kayıtlarda geçiyor. Tesis 101 yıl çalıştıktan sonra 1993'te kapandı ve bir süre İETT garajı, hurdalık ve kömür deposu olarak kullanıldı. 1994'te kalan yapıların da sökülmesi gündeme geldiğinde semt sakinleri ve gönüllüler karşı çıktı, alan sit ilan edildi.

Restorasyon, mimarlık tarihçisi Afife Batur'un danışmanlığında yürütüldü; 2014'te başlayan çalışmalar tamamlandı ve yapı 9 Temmuz 2021'de Müze Gazhane adıyla açıldı. Bugün İBB Kültür AŞ'nin işlettiği yerleşkede İklim Müzesi, Karikatür ve Mizah Müzesi, bir çocuk bilim merkezi, Afife Batur Kütüphanesi, İstanbul Kitapçısı ve Şehir Tiyatroları'nın iki sahnesi var. Gezinize tuğla yapıların ortasındaki Gazhane Meydan'dan başlayın ve eski üretim binalarının cephelerini, yüksek pencerelerini dolaşın. İklim Müzesi, kömürle çalışmış bir tesisin içinde iklim değişikliğini anlattığı için bu rotanın en anlamlı sergisi. Müzeler pazartesi kapalı; bazı birimler bakım ya da yeni sergi hazırlığı için geçici olarak kapanabildiğinden güncel durumu resmi sitesinden kontrol edin.

Kaynak: Müze Gazhane resmi sitesi; Vikipedi.

İstanbul'un barutu uzun süre surların içinde üretildi. Şehremini'deki baruthane Eylül 1698'de patlayınca yenisinin şehir dışında, İskender Çelebi Bahçesi denen yerde, bugünkü Ataköy'de kurulmasına karar verildi. Baruthane-i Amire iki yıllık inşaatın ardından 1701'de üretime başladı. Tesis 18. yüzyıl boyunca kazalar ve yangınlar yüzünden defalarca onarıldı; 1791'deki yangın tehlikesinden sonra tamamen kagir olarak yeniden yapıldı. Başlangıçta çarkları hayvan gücüyle dönen baruthane 19. yüzyılda İngiltere'den getirilen makinelerle yenilendi, 1896'da dumansız barut üretimine geçti. Dumansız barutu yıkamak için gereken ispirtoyu üretmek üzere Birinci Dünya Savaşı yıllarında içine bir ispirtohane eklendi.

Cumhuriyet'te Askeri Fabrikalar İdaresi'ne, 1955'te Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu'na geçen tesisin geniş arazisi 1950'lerin sonunda konut alanına dönüştü. Ana bina 1993'te Bakırköy Belediyesi'nin Yunus Emre Kültür Merkezi oldu. Sahildeki cephanelikler, nöbet kulesi, çeşme ve III. Selim döneminde seyir ve dinlenme köşkü olarak yapılan Baruthane Kulesi ise İBB'nin 2018'de mülkiyetini almasının ardından restore edildi ve 9 Ocak 2024'te kütüphane, müze ve seyir terası olan bir kamusal alan olarak açıldı. Burada kalın taş duvarlı cephanelik yapılarına dikkat edin; barut depolamanın gerektirdiği sağlamlık mimarinin kendisinde okunuyor. Kuleden denize bakın, sonra yaklaşık 250 metrekarelik müze alanındaki güncel sergiye göz atın. Alan pazartesi kapalı.

Kaynak: İBB Kütüphane ve Müzeler, Baruthane Müze; Vikipedi.

Haliç'in güney kıyısında, T5 tramvayının Cibali durağının hemen önündeki uzun kagir yapı, arşiv kayıtlarına göre 1884'te Reji İdaresi adına mimar Alexandre Vallaury'ye yaptırıldı. Osmanlı'nın dış borçları karşılığında tütün gelirleri yabancı sermayeli Reji'ye bırakılmıştı ve fabrika 1925'te millileştirilene kadar bu idare altında çalıştı. Yalnızca sigara değil, puro, pipo tütünü ve enfiye de üretildi. Kadir Has Üniversitesi'nin yayımladığı araştırmaya göre fabrika iki binden fazla kişiye iş verdi; paketleme işini kadın işçiler, harmanlamayı erkekler yapıyordu. Kendi güvenlik birimi, sağlık birimi, çocuk yuvası, yangın teşkilatı ve yemekhaneleriyle küçük bir şehir gibi işliyordu.

Tekel döneminde süren üretim, makineler eskidiği için 1994'te durdu. Bina 1997'de Kadir Has Vakfı'na kiralandı, kapsamlı bir restorasyonla 2002'de üniversite olarak hizmete girdi ve restorasyon 2003'te Europa Nostra ödülüne değer bulundu. Binanın içindeki Rezan Has Müzesi'ne ayrıca vakit ayırın: zemin altında, 11. yüzyıl sonuna tarihlenen, 48 kemer, 15 ayak ve 20 sütundan oluşan Bizans dönemi sarnıcı ile Osmanlı dönemi yapı kalıntıları geziliyor. Fabrika bu sarnıcı tütün deposu, İkinci Dünya Savaşı yıllarında da erzak ambarı olarak kullanmış. Müzenin Emeğin Mekanı adlı sergisi, fabrikadan kalan belge ve nesnelerle işçilerin gündelik hayatını anlatıyor. Çıkışta kıyı tarafından binanın bütün cephesine bir kez daha bakın. Müze ücretli, haftanın her günü açık.

Kaynak: Rezan Has Müzesi; Panorama KHAS; Fatih Belediyesi.

Feshane'nin hikayesi fesle başlıyor. 19. yüzyılın ilk yarısında fes hem askeri hem sivil kıyafetin parçası olunca, II. Mahmud Tunus'tan, Mısır'dan ve Avrupa'dan gelen pahalı feslerin yerine yerli üretim için Kadırga'da bir fabrika kurdurdu; yer ve su ihtiyacı büyüyünce fabrika Eyüp'te, Defterdar kıyısına taşındı. Kaynaklar kuruluş ve taşınma yıllarını 1820'lerin sonu ile 1830'lar arasında farklı veriyor. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre İngiltere ve Belçika'dan getirilen buhar makineleriyle fesin maliyeti büyük ölçüde düştü, 1842'de yünlü kumaş tezgahları eklendi ve fabrika 1893 Chicago Dünya Fuarı'nda uluslararası bir takdir kazandı. 1866'daki büyük yangında buhar makinesi dışındaki yapılar yandı, fabrika 1868'de yeniden kuruldu.

1925'te fes giyilmesi yasaklanınca üretim kumaşa döndü; 1937'den sonra Sümerbank yönetiminde Feshane Defterdar Mensucat Fabrikası adıyla çalıştı. 1980'lerin ortasında Haliç kıyısı yeniden düzenlenirken yapı belediyeye geçti; büyük dokuma salonu korundu, diğer bölümler 1986'da yıkıldı. Uzun yıllar fuar alanı olarak kullanılan salon, İBB'nin restorasyonunun ardından 22 Haziran 2023'te Artİstanbul Feshane adıyla açıldı. İçeri girince önce salonun ölçeğine bakın; dokuma tezgahlarının dizildiği bir üretim mekanını en iyi bu genişlik anlatıyor. Sergilerin yanında Naile Akıncı Kütüphanesi de burada. Karşı kıyıda, Sütlüce'de Haliç Kongre Merkezi duruyor; 1923'te açılan mezbahanın binaları 1998'de yıkılarak yerine kongre merkezinin inşasına başlandı, yani orada eski yapıyı korumak yerine yeniden yapmak seçildi. Pazartesi kapalı.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; İBB Kütüphane ve Müzeler; Vikipedi.

Haliç'in en ucundaki Silahtarağa Elektrik Santrali, Osmanlı'da şehre merkezi bir dağıtım ağıyla elektrik veren ilk santraldi ve 1914'te devreye girdi. Zonguldak'tan deniz yoluyla gelen kömürü yakıyor, soğutma suyunu Haliç'ten çekiyordu; günde bin tonu aşan kömür yakılıyor, 480'den fazla mühendis, teknisyen ve hekim burada çalışıyordu. Önce saraylara, kamu binalarına ve tramvay hatlarına enerji veren santralin hizmet alanı zamanla Bakırköy'den Sarıyer'e kadar genişledi. 1952'ye kadar İstanbul'un tek elektrik üretim kaynağıydı; Enerji Müzesi'nin verdiği bilgiye göre 1968'de bile şehrin tükettiği elektriğin yüzde 92'si buradan geliyordu. Santral 1983'te üretimi durdurdu ve kısa bir süre elektrik kurumunun deposu olarak kullanıldı.

İstanbul Bilgi Üniversitesi'nin 2004-2007 arasındaki dönüşüm projesiyle yerleşke 8 Eylül 2007'de santralistanbul adıyla açıldı. Bu kısa durakta hedefiniz eski makine dairelerinde kurulan Enerji Müzesi: Türkiye'nin ilk endüstriyel arkeoloji müzesi olarak tanıtılan müzede AEG, Siemens, Brown Boveri gibi üreticilerin türbin ve jeneratörleri yerinde duruyor. Makinelerin boyutunu, bir zamanlar bütün şehrin ışığını taşıyan bu salonun ölçeğiyle birlikte düşünün. Dışarıda, yıkılmış iki kazan binasının temelleri üzerine eski boyutlarına sadık kalınarak yükseltilen çağdaş binalara bakın; eskiyle yeninin yan yana konma biçimi, rotanın başındaki Gazhane'den çok farklı bir yaklaşım. Rota burada bitiyor: T5'in Silahtarağa Mahallesi durağından Eminönü'ne tek hatla dönebilirsiniz.

Kaynak: Enerji Müzesi (İstanbul Bilgi Üniversitesi); Anadolu Ajansı; Vikipedi.