Cumhuriyet'in İlk Barajından Kurtboğazı'na Su Rotası

Samsun yolu üzerinde, şehir merkezine 12 kilometre; Ankara'nın en kolay ulaşılan baraj gölü. Bayındır Çayı üzerindeki toprak dolgu baraj 1962-1965 arasında şehre içme suyu vermek için yapıldı: 30 metre yüksekliğinde, 6,97 milyon metreküp su tutuyor, göl alanı 0,71 kilometrekare. Sayılar bugün küçük görünüyor; nitekim 2011'de statüsü değişirken ASKİ genel müdürü barajın tamamen dolu olsa bile Ankara'nın bir haftalık suyunu karşılayamayacağını söyledi. Çamlıdere gibi büyük kaynaklar devreye girince Bayındır içme suyu envanterinden çıktı ve yasayla taşkın koruma yapısına dönüştü. Rota bu yüzden buradan başlıyor: 1960'ların ölçeğini görüp gün sonunda Kurtboğazı'nın 101 milyon metreküpüyle kıyaslayacaksınız.

Büyükşehir Belediyesi 2005'te göl çevresini Mavi Göl adıyla rekreasyon alanına çevirdi. Alan 1.138.081 metrekare; iri ağaçlar, piknik yerleri ve yürüyüş yollarıyla gün boyu kalınacak biçimde kurulmuş. Kıyı boyunca yürüyün, baraj gövdesinin üstünden gölün mavisine bakın; ad buradan geliyor. Suya girmek tehlikeli ve yasak, kıyıdaki uyarı levhalarına uyun.

Toplu taşımayla gelmek isteyenler için EGO otobüsleri Mamak üzerinden alana ulaşıyor; güncel hat numarasını EGO'dan kontrol edin. Sabah erken gelin; hafta sonu öğleden sonra piknikçi yoğunluğu artıyor ve otopark dolar. Bir saat yeter: kıyıda bir tur, baraj gövdesinde bir fotoğraf, sonra şehrin doğusundan kuzeyine, Çubuk-1'e.

Kaynak: Ankara Büyükşehir Belediyesi, Bayındır Barajı statü haberi; Mamak Kaymakamlığı, Mavi Göl; Vikipedi.

Şehrin 11 kilometre kuzeyinde, Çubuk Çayı'nın vadisinde Cumhuriyet'in ilk barajı duruyor. Etütler 1927'de başladı, 1929'da beton baraj kararı çıktı, 1930-1936 arasında bir Türk firması Türk mühendis ve işçilerle inşa etti. 3 Kasım 1936'da Atatürk'ün açtığı yapı 25 metre yüksekliğinde bir beton kemer baraj; 12,5 milyon metreküp su tutuyordu ve yanına kurulan filtre istasyonuyla Ankara'nın ilk modern içme suyu sistemini oluşturdu. Göl kısa sürede şehrin gezinti yeri oldu; kıyısındaki gazino uzun yıllar Ankaralıların hafta sonu adresiydi.

Sonra uzun bir düşüş: Çubuk Çayı'nın kirlenmesi ve gölün çamurla dolması yüzünden 1994'te su alımı durdu, 2016'da gazino ve tesisler yıkıldı, alan atıl kaldı. 2019'da başlayan yenilemede ASKİ ekipleri 550 kamyon çamur çıkardı; 413 bin metrekarelik alan 29 Ekim 2020'de yeniden açıldı ve baraj 2021 sonunda 27 yıl aradan sonra yeniden su tutmaya başladı.

Ne yapılır: önce kemer gövdenin üstüne çıkıp betonun kavisine bakın, 1936'nın ölçeğini oradan anlarsınız. Kitabeli Kapı'dan girip Atatürk Evi'ni ve Bayrak Tepe seyir noktasını gezin; 736 metrelik doğa yürüyüş yolu ve 520 metrelik bisiklet yolu gölü dolaşıyor. 219 bin metrekarelik piknik alanında masa ve ocaklar var, 619 araçlık otopark geniş. Toplu taşımayla gelenler için EGO'nun Çubuk yönündeki hatları alana ulaşıyor; güncel hat numarasını EGO'dan öğrenin. Rotanın en uzun durağı burası; bir buçuk saat ayırın, öğle molasını da burada verin.

Kaynak: ASKİ, Çubuk-1 Barajı Rekreasyon Alanı haberi; ASKİ, Ankara Suyunun Tarihçesi; Polatoğlu 2019, Atatürk Yolu Dergisi; Vikipedi.

Çubuk'un altı kilometre kadar kuzeyinde, ilçe merkezinden kısa bir sapmayla. Bu durakta yalnızca bakıyorsunuz; nedeni aşağıda. Çubuk-1 yetmez olunca sıradaki adım aynı çayın yukarısında atıldı: 1961-1964 arasında yapılan toprak dolgu baraj 61 metre yüksekliğinde, 1,2 kilometrekarelik göl alanıyla 22-24 milyon metreküp su tutuyor. Mendek, Kışla, Hacıkadın, Bağırcan, Çayır ve Kırkpınar dereleri besliyor; su 34 kilometrelik isale hattıyla Pursaklar arıtma tesisine iniyor ve hem Ankara'ya hem Çubuk ilçesine veriliyor. 1936'nın barajı emekli olurken bu baraj hala görevde.

Görevde olması ziyaretin sınırını çiziyor. ASKİ, şehre içme suyu sağlayan barajların havzasını özel koruma alanı ilan etti: suya girmek, piknik yapmak, ateş yakmak ve atık bırakmak yasak; hafta sonları ekipler denetim yapıyor. Kurumun gerekçesi açık, havzadaki her kirlenme doğrudan arıtma maliyetine ve musluğa yansıyor. Çubuk Belediyesi'nin sitesi burayı mesire yerleri arasında sayıyor; biz kuralı ASKİ'den okuyoruz ve kıyıya inmeyi, örtü sermeyi önermiyoruz.

Yapılacak iş gövdeyi ve gölü uzaktan görüp Çubuk-1 ile ölçek farkını fotoğraflamak: 25 metreye karşı 61, aynı çayın iki kuşağı. Çocuklara burada anlatın, sabah baraj gölünde yürüdükleri suyun bugün neden dokunulmaz olduğunu en iyi bu iki gövde yan yana açıklıyor. On dakikalık bir bakış yeter; sonra Çubuk'a dönüp Karagöl tabelalarını izleyin, önünüzde 28 kilometrelik virajlı bir tırmanış var.

Kaynak: ASKİ, Çubuk II Barajı; ASKİ, barajlara girmek yasaktır uyarısı; Çubuk Belediyesi; Vikipedi.

Çubuk'tan 28 kilometre sonra, Ankara'ya 68 kilometrede yol 1.630 metreye tırmanıp Kavak Dağı ile Yıldırım Dağı'nın buluştuğu ormanlık çanağa iniyor. Karagöl, volkanik domlar arasında oluşmuş küçük bir krater gölü; kapalı havzada 23,5 hektarlık yüzeyi ve 70 metreye varan derinliğiyle görünüşünden çok daha büyük bir su kütlesi. Çevresindeki andezitik ve dasitik kayaçlar 12 ile 21 milyon yıl önceye, Kızılcahamam jeoparkındaki aynı Miyosen volkanizmasına tarihleniyor; kaymakamlık sayfaları gölün kuzeydeki Işık Dağı'ndan inen bir heyelanın çukurunda oluştuğunu yazıyor. Rotadaki öteki duraklar insan eliyle tutulmuş su; burası doğal olanı.

Alan tabiat parkı statüsünde, işletmesi ihaleyle Büyükşehir Belediyesi'ne geçmiş; ilan sonrasında kıyı boyunca setler yapılmış. Piknik ve doğa yürüyüşüne izin veriliyor; kır lokantası, tuvalet ve otopark girişte. Meşe, ardıç, kavak ve çam karışık bir orman; bölgede 27 yosun türü kayıtlı. Çubuk Kaymakamlığı burayı İç Anadolu'nun karasal iklimiyle Karadeniz neminin geçiş kuşağına koyuyor, yaz öğleleri bile serin; bir hırka alın.

Kıyı yolunu baştan sona yürüyün, gölün ölçeğini ancak karşı kıyıdan kavrarsınız. Kapalı havza olduğundan gölün çıkışı yok; suya girmek yasak ve kirletmemek burada ayrıca önemli. Yıllık ziyaretçi 100 bin civarında, hafta sonu öğleden sonra kalabalık; bir saat on beş dakika ayırıp Kurtboğazı için yola koyulun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı 9. Bölge Müdürlüğü, Çubuk Karagöl Tabiat Parkı; Çubuk Kaymakamlığı; Vikipedi, Karagöl (Çubuk).

Günün son durağı İstanbul yolunun 56. kilometresinde, Kahramankazan'ın Ciğir Mahallesi'nde. Kurtboğazı Çayı üzerindeki toprak dolgu baraj 1963-1967 arasında yapıldı; 54 metre yüksekliğinde, normal seviyede 101,5 milyon metreküp su tutuyor. Sabah Mavi Göl'de gördüğünüz 7 milyonla kıyaslayın: on beş kata yakın. Yılda 67 milyon metreküp içme ve kullanma suyu veriyor, ayrıca 3.780 hektar tarım arazisini suluyor. Bahtılı, Kınık, Pazar ve Uzunöz dereleriyle besleniyor; 1985-1992 arasında yapılan Eğrekkaya Barajı da 15 kilometrelik boruyla suyunu buraya aktarıyor, Akyar ise Eğrekkaya'yı besliyor. Zincir İvedik arıtma tesisinde son buluyor. Ankara'nın en büyük kaynağı 1985'te devreye giren Çamlıdere; Kurtboğazı sistemi onun yanındaki ikinci omurga.

Öteki içme suyu barajlarından farkı, kıyısında yıllardır işletilen bir mesire alanının olması. Kahramankazan Kaymakamlığı'nın sayfası doğa yürüyüşü, piknik ve olta balıkçılığından söz ediyor; göldeki türler aynalı sazan, pullu sazan ve gümüş balığı. Piknik masaları ve kır lokantası var; Ankara Valiliği havuz ve su sporlarından da söz ediyor, güncel durumu yerinde sorun. Suya girmek yasak; ASKİ'nin havza kuralı burada da geçerli, mesire alanı bu kuralın içinde çalışıyor.

Akşam ışığında gölün kıyısından baraj gövdesine bakın; günün ilk barajı 25 metreydi, bu 54. Dönüş D750'den Ankara'ya düz yol. Hafta sonu geliyorsanız erken çıkın, alan öğleden sonra dolar; çöpünüzü yanınızda götürün.

Kaynak: Kahramankazan Kaymakamlığı, Kurtboğazı Barajı; ASKİ, Su Kaynaklarımız; Ankara Valiliği, Barajlar; Vikipedi.