Buharlı Lokomotiften Hızlı Trene Ankara'da Demiryolu

Rotaya garın eski bölümünden, 1892 tarihli Direksiyon Binası'ndan başlayın; bugün Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi olarak geziliyor. Anadolu Demiryolu Şirketi'nin istasyon yönetimi için yaptığı bu iki katlı yapı, Mustafa Kemal'in 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişinin ardından karargah ve konut olarak kullanıldı; Ankara Antlaşması gibi kararların hazırlandığı odalar üst kattadır. Bina 24 Aralık 1964'te müze olarak açıldı ve Kültür Bakanlığı denetimindeki ilk özel statülü kurum müzesi sayılır. Zemin katta beş bölümlük demiryolu müzesi vardır: 1856'dan bu yana belgeler, ray örnekleri, lokomotif plakaları, telgraf makineleri, yataklı ve yemekli vagonların gümüş servis takımları, Sultan Abdülaziz'e hediye edilmiş yaldızlı minyatür vagon ve İbrahim Çallı'nın Milli Mücadele'de kağnılı kadınları anlatan 1920 tarihli büyük tablosu. Üst katta kabul salonu, çalışma ve yatak odaları ile Fikriye Hanım'ın odası dönemin eşyalarıyla düzenlenmiştir. Dışarıda, 1935-1938 yurt gezilerinde kullanılan beyaz boyalı özel vagon durur.

Sonra 1937 binasına geçin. Temeli 4 Mart 1935'te atılan, Şekip Akalın'ın tasarladığı Art Deco gar 30 Ekim 1937'de açıldı; saat kulesi, Gar Gazinosu, lojmanlar ve idari yapılarla tek bir kompleks olarak kurgulandı. Ana holün yüksekliğine ve simetrisine, meydan cephesinin taş işçiliğine bakın. Peronlarda hala Doğu Ekspresi, Van Gölü Ekspresi ve İzmir Mavi Treni gibi uzun yol trenleri görülür; Başkentray'ın Gar istasyonu da buradadır. Müzenin açık günleri ve saatleri için TCDD müzeler sayfasına bakın; sabah erken saatte müze daha sakindir.

Kaynak: Vikipedi (Ankara Garı; Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi); Kültür Portalı.

Gar Meydanı'ndan Hipodrom Caddesi'ne dönünce karşınıza çıkan uzun taş cepheli yapı, Devlet Demiryolları'nın genel müdürlük binasıdır. Bayındırlık Bakanlığı Tasarım Bürosu'ndan yüksek mimar Bedri Uçar'ın projesiyle 1939'da başlayan inşaatın merkez bloğu 1941'de bitti. Betonarme gövdesi taşla kaplı, sadeleştirilmiş klasik öğeler taşıyan bina, İkinci Ulusal Mimarlık akımının ilk örneklerinden sayılır; aynı yıllarda yapılan garın Art Deco diliyle yan yana bakıldığında iki dönemin nasıl ayrıştığı görülür. Plan ortada dikdörtgen bir avlu ve iki yanda ikişer kanat olarak tasarlanmıştı; yer darlığı ve konferans salonu isteği yüzünden bütün bölümler dört katlı yapıldı. İlk iki kanat 1958'de, üçüncüsü 1974'te, dördüncüsü 1979'da, konferans salonu 1986'da eklendi.

Bu bir çalışan kamu binasıdır, içine girilmez; rotadaki yeri dıştan bakmak içindir. Kaldırımdan cepheyi boydan boya izleyin, pencere düzenindeki tekrarı, taş kaplamanın derzlerini ve giriş aksının vurgusunu görün; garın yuvarlatılmış hatlarına karşılık burada her şey dik açılı ve ağırbaşlıdır. Caddenin karşı tarafında 1937'de açılan THK Paraşüt Kulesi yükselir; garla birlikte üç yapı, aynı on yılın üç farklı mimari tavrını tek bir meydanda toplar. Bu bina 1927'de kurulan Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi'nin, 1953'ten beri TCDD adını taşıyan kurumun merkezidir; Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında hat uzunluğunu neredeyse ikiye katlayan demiryolu seferberliği buradan yönetildi. Fotoğraf için öğleden önce güneş cepheye düşer. Buradan YHT garına Celal Bayar Bulvarı yönünde birkaç dakika yürünür.

Kaynak: Vikipedi (TCDD Genel Müdürlük Binası; Ankara Paraşüt Kulesi).

Tarihi garın hemen yanındaki cam ve çelik kütle, Ankara'nın hızlı tren çağının binasıdır. Yap-işlet-devret modeliyle 2014-2016 arasında yapılan Ankara Yüksek Hızlı Tren Garı 29 Ekim 2016'da açıldı; 194.460 metrekare kapalı alanı, sekiz katı, altı hattı ve üç ada peronu vardır, günde 50 bin yolcuya göre tasarlanmıştır. Bu bina yapılırken gar bitişiğindeki açık hava lokomotif müzesi kaldırıldı; yani buradaki peronların altında, bir önceki demiryolu çağının müzesi vardı.

Hızlı tren tarihi Ankara'dan yazıldı. İlk hat olan Ankara-Eskişehir 13 Mart 2009'da açıldı; İspanya'da üretilen HT65000 setleri 250 kilometre hızla çalışıyordu. Ankara-Konya seferleri Ağustos 2011'de başladı, hat 25 Temmuz 2014'te Pendik'e, 12 Mart 2019'da Halkalı'ya uzadı; Ankara-Sivas 26 Nisan 2023'te açıldı. Ankara-İstanbul arası bugün yaklaşık beş saat sürüyor ve 300 kilometre hıza çıkan HT80000 setleri de filoda.

Yolcu katına çıkıp bilet gişelerini, bekleme salonlarını ve alışveriş alanını gezin; kalkış panosunda İstanbul, Konya, Karaman ve Sivas trenlerini bir arada görürsünüz. Peronlar bilet kontrolünün ardında olduğu için trenleri yakından görmek isteyen, gara bakan üst kat cam cephesinden izleyebilir. Eski gar ile yeni gar arasında yaya bağlantısı var; Başkentray'dan inen yolcu birkaç dakikada hızlı trene geçer. Sefer saatleri ve bilet için TCDD Taşımacılık'ın sitesine bakın. Buradan CerModern'e Celal Bayar Bulvarı'ndan Altınsoy Caddesi'ne dönerek on dakikada yürünür.

Kaynak: Vikipedi (Ankara Yüksek Hızlı Tren Garı; Ankara-İstanbul yüksek hızlı demiryolu); Wikipedia (High-speed rail in Turkey).

Demiryolunun millileştirilmesinin hemen ardından, 1926-1927'de garın arkasına lokomotif ve vagon bakımı için cer atölyeleri yapıldı. Devlet Demiryolları bu hangarları aralıklı onarımlarla 1995'e kadar kullandı, sonra yapılar boş kaldı. Semra ve Özcan Uygur'un projesi, ayakta kalan atölye binasını yıkmak yerine sağlıklaştırdı ve çevresine saydam, eğrisel bir duvar sardı; yeni duvar eski hangarlara bir sargı gibi bağlanır ve ortada çok amaçlı bir avlu tanımlar. 2008'de başlayan restorasyon Nisan 2010'da bitti ve 9.380 metrekarelik alan CerModern adıyla sanat merkezi olarak açıldı.

Burada demiryolu mirası sergilerin fonudur. Sergi salonlarında hangarların tuğla duvarlarını, yüksek çelik makas çatısını ve büyük kapı açıklıklarını izleyin; sanat yapıtları bu ölçeğin içine yerleşir. Avlu, açık hava etkinlikleri ve oturmak için düzenlenmiştir; öğle molasını burada verebilir, merkezin kafeteryasını kullanabilirsiniz. Program sürekli değiştiği için o günkü sergiyi ve giriş koşulunu cermodern.org'dan kontrol edin; bazı sergiler ücretli, avlu ve giriş holü serbesttir.

Adres Altınsoy Caddesi No:3, Sıhhiye; gar tarafından gelirken bulvardan sapan cadde sizi doğrudan girişe getirir. Binanın önündeki geniş meydanda demiryolu yönüne bakıp hat boyunca sıralanan yapılara son bir kez bakın: 1892'nin direksiyon binası, 1937'nin garı, 1941'in genel müdürlüğü, 2016'nın YHT garı ve 1926'nın atölyesi bir kilometrelik bir çizgi üzerinde durur. Buradan M2 metrosu için Kızılay'a Ankaray ile ya da yürüyerek Sıhhiye üzerinden geçin.

Kaynak: Vikipedi (CerModern); Arkiv (Cer Modern projesi).

Ankara'nın buharlı lokomotiflerini görmek için bugün ODTÜ'ye gitmek gerekiyor. TCDD'nin 1991'de gar bitişiğinde, Celal Bayar Bulvarı kenarında açtığı Açık Hava Buharlı Lokomotif Müzesi, YHT garı ve Başkentray inşaatı nedeniyle 2013'ün sonunda kaldırıldı; on kadar buharlı lokomotif (1912'den 1948'e Henschel, Baldwin, NOHAB, Vulcan Foundry gibi Alman, Amerikalı, İsveçli ve İngiliz yapımcılar) ve 1909 tarihli ahşap yolcu vagonu Behiçbey'deki TCDD tesislerine taşındı. Bunların bir kısmı ODTÜ Bilim ve Teknoloji Müzesi'nin açık hava sergisine geldi. Behiçbey'deki alan ziyaret için izin istediğinden, herkese açık olan bu bahçe rotanın lokomotif durağıdır.

Müze 2003'te kuruldu, inşaatı 2001-2005 arasında tamamlandı. Dört bölümü var: Büyük Silo'da bilim ve teknoloji tarihi sergisi, ulaşım tarihine ayrılmış Hangar, elliden fazla etkileşimli deneyin bulunduğu UFO adlı uygulamalı bilim merkezi ve açık hava sergisi. Açık alanda lokomotiflerin yanında bir C-47 ve bir F-104 uçağı da durur; klasik otomobil koleksiyonu ve gökevi ayrı bölümlerdedir. Lokomotiflerin yanına yaklaşıp tekerlek çaplarını, buhar kazanının ölçeğini, üretici plakalarını inceleyin; çocuklu aileler için UFO'daki deneyler iyi bir ara verir.

M2 metrosunun ODTÜ istasyonundan inip yerleşkeye Metro A2 kapısından girin; misafir girişi A1, A4, A7 ve Metro A2 kapılarından, kayıtla yapılır, kimliğinizi yanınıza alın. Müze hafta içi gündüz açıktır; hafta sonu düzeni ve olası ücret için tbm.metu.edu.tr'ye bakın. Bu durağı kaçırmamak için rotayı hafta içi planlayın.

Kaynak: Vikipedi (ODTÜ Bilim ve Teknoloji Müzesi; TCDD Açık Hava Buharlı Lokomotif Müzesi); ODTÜ TBM; ODTÜ İç Hizmetler.

Rotanın son durağı, Cumhuriyet'in demiryolu politikasının Ankara'daki ilk izidir. Devlet, 24 Mayıs 1924'te Anadolu-Bağdat Demiryolları idaresini kurdu ve doğuya kendi hattını döşemeye başladı: Ankara-Yahşihan 17 Nisan 1925'te, Yerköy 20 Kasım 1925'te, Kayseri 29 Mayıs 1927'de Başbakan İsmet İnönü'nün katıldığı törenle açıldı; hat 30 Ağustos 1930'da Sivas'a, 20 Ekim 1939'da Kars'a ulaştı. Şehrin doğu çıkışındaki Kayaş İstasyonu bu hattın 1920'lerdeki ilk istasyonlarından biridir ve binası Birinci Ulusal Mimarlık döneminin Türk neoklasik çizgisini taşır; pencere düzenine ve saçak altına bakarsanız aynı yılların Ankara yapılarıyla akrabalığı görürsünüz.

İstasyon bugün Başkentray'ın doğu ucudur. 1972'den beri çalışan Sincan-Kayaş banliyö hattı 11 Temmuz 2016'da metro standardına çıkarılmak üzere kapatıldı ve 12 Nisan 2018'de 37,5 kilometre, 24 istasyon olarak yeniden açıldı; Kayaş'ta üç peron ve yedi hat var, ikisi banliyö trenlerinin bekleme hattı. Doğu Ekspresi, Van Gölü Ekspresi ve Ankara-Sivas hızlı treni de burada durur; akşam saatlerinde bir uzun yol treninin geçişini peronun kenarından izlemek mümkün.

Buraya ODTÜ'den M2 ile Kızılay'a, Ankaray ile Kurtuluş'a inip Başkentray'a geçerek ya da doğrudan Gar'dan binerek gelinir; Sincan'dan Kayaş'a tam hat 49 dakika sürer. Dönüşte aynı trenle Gar'a inmek rotayı başladığı yerde kapatır. İstasyon binasının içine girilmez, peron ve meydan serbesttir; önünden kalkan EGO hatları Mamak ve Kızılay yönüne gider.

Kaynak: Wikipedia (Kayaş railway station; Ankara–Kars railway); Vikipedi (Başkentray; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları).