Batı Kıyısında Deniz Köşkünden Sinan'ın Köprüsüne

Yeşilköy Feneri, Marmara'dan gelip İstanbul Boğazı'na yönelen gemilerin karşılaştığı tarihi fenerdir; Vikipedi'ye göre gemiler Boğaz'a giriş rotalarını onunla belirler. Fener, 1856'da Fransız asıllı Mişel Paşa tarafından taş bir kule olarak yapıldı. Yeşilköy'ün 1926'ya kadarki adı Ayastefanos olduğu için fener de önce bu adla anıldı, sonra semtin yeni adını aldı. 23 metre yüksekliğindeki kulenin yanında bir de lojman bulunuyor ve yapı 1945-1988 arasında üç kez restore edildi. Yeşilköy maddesi, Kırım Savaşı sırasında buraya yerleşen Fransızların İstanbul'un üç fenerinden birini burada yaptığını da kaydeder.

Fener Yeşilköy Burnu'nda duruyor ve çalışan bir seyir yapısı olduğu için onu dışarıdan, kıyı boyunca yürüyerek görürsünüz. Burada biraz zaman ayırın, çünkü Yeşilköy'ün kendisi de bir durak değerinde. Semt 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında İstanbul'un varlıklı ailelerinin sevdiği bir sahil ve dinlenme yeriydi ve o dönemden kalma dikkat çekici ahşap art nouveau evleri hala görülebiliyor. 1878'de Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonuçlarını kayda geçiren Ayastefanos Antlaşması da burada imzalandı. Yeşilköy adının semte Halit Ziya Uşaklıgil'in önerisiyle verildiği rivayet edilir.

Yeşilköy'ün marinası, yaz aylarında Adalar'a ulaşım sağlayan iskelesi ve kumlu plajları var. Sahilde kısa bir yürüyüş yapıp feneri farklı açılardan görün, sonra havacılık müzesine geçin; ikisi birbirine çok yakın.

Kaynak: Vikipedi.

İstanbul Hava Kuvvetleri Müzesi, Yeşilköy'de askeri havaalanının bitişiğinde yer alır. Yer seçimi anlamlı: şehrin ilk havaalanı 1912'de Yeşilköy Hava Meydanı adıyla burada açılmıştı ve müzenin tarihçesinde Yeşilköy, ilk hava biriminin kurulduğu yer olarak anılır. Türkiye'nin ilk hava müzesi 15 Mayıs 1971'de İzmir Cumaovası'nda açılmış, yeri elverişsiz bulununca Yeşilköy'e taşınmıştı. Buradaki binanın inşaatı 1977'de başladı, 1983'te tamamlandı ve müze 16 Ekim 1985'te ziyarete açıldı.

Müze 65 bin metrekarelik bir alana yayılıyor; bunun 2.365 metrekaresi kapalı, 12 bin metrekaresi açık sergi alanı. Hangarda ve açık alanda Türk Hava Kuvvetleri'nin kullandığı çeşitli uçak ve helikopterler duruyor. Anılar Salonu'nda havacılık tarihine iz bırakmış kişilere ait eşyalar, motor bölümünde pervaneli ve jet uçaklara ait motorlar, Kıyafetler Salonu'nda Osmanlı havacılarından bugüne pilot kıyafetlerinin örnekleri sergileniyor. Açık alanda 1943 ABD yapımı Skytrain nakliye uçağını arayın; Vikipedi'ye göre bu tipten 110 uçak 1946-1998 arasında hava kuvvetlerinin envanterine girmişti. 1970 Almanya yapımı Dornier Do 28 tipi ulaştırma uçağı da Türkiye'de örneği az kalanlardan.

Açık alan geniş olduğu için burada bir buçuk saat kolayca geçer; güneşli günlerde şapka ve su, rüzgarlı günlerde bir rüzgarlık alın. Müze Hava Kuvvetleri'ne ait olduğu ve askeri havaalanının bitişiğinde bulunduğu için ziyaret gün ve saatlerini, giriş koşullarını gitmeden kontrol edin. Çocuklarla geldiyseniz uçakların yanındaki tanıtım levhalarını birlikte okuyun; hangi uçağın hangi yıllarda kullanıldığını karşılaştırmak iyi bir oyuna dönüşür.

Kaynak: Vikipedi.

Florya Atatürk Deniz Köşkü, kıyıdan yaklaşık 70 metre açıkta, deniz tabanına çakılan kazıkların üzerinde durur ve karaya ahşap bir iskele yoluyla bağlanır. Atatürk'ün bölgeye duyduğu ilgi üzerine İstanbul Belediyesi mimar Seyfi Arkan'a proje çizdirdi; köşk 1935'te tamamlanıp 14 Ağustos'ta Atatürk'e armağan edildi. Erken Cumhuriyet mimarisinin simge yapılarından biri sayılır ve İngilizce Vikipedi maddesi onu Bauhaus üslubunda tanımlar. İçinde kabul salonu, yatak odaları, banyo ve kütüphane bulunuyor.

Atatürk köşkü üç yıl boyunca belirli aralıklarla yazlık çalışma ofisi olarak kullandı, özellikle 1936 yılının haziran ve temmuz aylarında burada uzun süre kaldı ve son ziyaretini 28 Mayıs 1938'de yaptı. Dolmabahçe'de kaldığı dönemlerde sık sık motorla köşke geldiği ve halkla birlikte denize girdiği anlatılır. Köşk sonraki yıllarda başka cumhurbaşkanlarının da yazlığı oldu, 6 Eylül 1988'de TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı'na devredildi ve onarılarak müzeye dönüştürüldü.

Köşkün müze olarak ziyarete açık olup olmadığını ve ziyaret günlerini gitmeden kontrol edin. Açık değilse bile iskelenin ve köşkün denizle kurduğu ilişkiyi kıyıdan görmek mümkün; Seyfi Arkan'ın sade, yatay çizgilerini karşıdan bakınca daha iyi okursunuz. Köşke bahçe olarak kurulan koru bugün Florya Atatürk Kent Ormanı adıyla halka açık bir park; köşkten sonra ağaçların altında kısa bir yürüyüş iyi gelir. Marmaray'ın Florya istasyonu yaklaşık 500 metre uzakta.

Kaynak: Vikipedi; Wikipedia.

Küçükçekmece Gölü aslında bir lagün. Denizden, kıyı boyunca taşınan kum ve çakılın oluşturduğu sığ bir kıyı okuyla ayrılır; doğu ucundaki ayak gölün fazla suyunu Marmara'ya boşaltır, deniz kabardığında ise deniz suyu göle akar. Bu yüzden gölün suyu biraz tuzludur. Vikipedi'ye göre adı, köprü yokken karşıya geçmek için elle çekilen küçük sallardan, yani çekmecelerden gelir.

Köprü bu ayağın üzerinde, İstanbul'u Rumeli'ye bağlayan ana yolun geçtiği yerde. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre burada Roma döneminde büyük ihtimalle ahşap bir köprü vardı; 6. yüzyılda depremlerden zarar gören köprüyü İmparator Iustinianos taş bir kemer üzerine oturttu. Fatih Sultan Mehmed köprüyü 1455 kışında onarttı. Bugünkü köprünün yapımına Evliya Çelebi'ye göre Kanuni döneminde başlandı ve II. Selim zamanında bitirildi. Mimar konusunda kaynaklar temkinli: köprü Mimar Sinan'ın eser listelerinde geçmez ve Sinan'ın köprülerini inceleyen Orhan Bozkurt onun, Sinan'dan önce başmimar olan Acem Ali'ye ait olabileceğini belirtir. Batılı kaynaklar onu Büyükçekmece'dekine kıyasla Ponte Piccolo, yani küçük köprü diye anar.

Köprü 210 metre uzunluğunda, 7,60 metre genişliğinde ve en geniş kemer açıklığı 10 metre. I. Dünya Savaşı sırasında genişletilip eğimi düzleştirildiği için özgün biçimini büyük ölçüde kaybetti. Yine de köprübaşındaki çeşmeye, çevresine bağlı balıkçı teknelerine ve gölün açıklığına bakmak için durun. Gölün kuzeybatı kıyısında bulunan kalıntıların, arkeologlarca kaynaklarda adı geçen Bathonea kentine ait olabileceği düşünülüyor.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Büyükçekmece'deki Kanuni Sultan Süleyman Köprüsü, TDV İslam Ansiklopedisi'nin ifadesiyle Osmanlı dönemi mühendisliğinin başta gelen anıtlarından. Maddeye göre eski Roma köprüsü bataklığın içinde, daha kuzeyde kalıyordu ve sel taşkınlarından zarar görmüştü. Mimar Sinan kısa bir köprü yapıp iki ucunu kaldırımlarla bağlamak yerine batak arazinin tamamı üzerinde uzanan, daha güneyde, sağlam zemine oturan uzun bir köprü tasarladı. Her ayak için bir kalyon büyüklüğünde kalıp sandıkları hazırlatıp içlerine kazıklar çaktırdı ve bunları erimiş kurşunla birbirine bağlattı.

Yapımına Kanuni'nin emriyle başlandı; padişah Zigetvar seferinde ölünce köprü oğlu II. Selim tarafından tamamlandı ve kitabeler bitiş tarihini 975 (1567-68) olarak verir. Köprü farklı uzunlukta dört bölümün yapay adacıklarla birleştirilmesiyle kurulmuş; toplam uzunluğu yaklaşık 636 metre, genişliği 7 metreyi biraz geçer ve 28 gözü vardır. Belediye bu genişliğin karşılıklı gelen iki kervanın yan yana geçebileceği ölçü olduğunu not eder. Bölümler arasındaki korkuluksuz bağlantı aralıklarının, taşkın sularının köprüye zarar vermeden aşması için bırakıldığı düşünülür.

Yürürken iki şeyi arayın. En geniş kemerin üstünde dinlenme sedirleri var. Bir bölümün başındaki karşılıklı kitabe köşklerinde Arapça ve Türkçe kitabeler duruyor; Türkçe kitabenin yanında okunan amel-i Yusuf b. Abdullah ibaresi, TDV'ye göre Sinan'ın bir eseri üzerindeki bilinen tek imzası. Ana trafik bugün biraz ilerideki modern köprüden geçiyor, tarihi köprü göreli olarak korunmuş durumda.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Büyükçekmece Belediyesi; Vikipedi.

Köprünün girişindeki küçük tarihi alanda üç yapı yan yana durur. Kurşunlu Han diye de bilinen Büyükçekmece Kervansarayı, adını kurşunla kaplı çatısından alır. Büyükçekmece Belediyesi'nin tarihi mekanlar sayfasına göre 1566'da yapılan han avlusuz, kapalı tip bir kervansaray; duvarlar bir sıra kesme taş, iki sıra tuğlayla örülmüş. Ortadaki geniş alan hayvanlar ve yükler içindi, duvarlarında ocaklar ve nişler bulunan kenar bölümlerde yolcular dinlenip uyurdu. Vikipedi, aynı yerde daha önce Fatih döneminde bir kervansaray bulunduğunu, bugünkü yapının TDV'ye göre Sinan'ın eser listelerinde geçtiğini ve 1965-1966'da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarıldığını aktarır. Evliya Çelebi 1659'da Bosna'ya giderken burada konaklamıştı. Han, Rumeli yolu üzerindeki menzil yerlerinden biriydi ve bugün kültürel ve sanatsal etkinliklere ev sahipliği yapıyor.

Hanın karşısındaki Sokullu Mehmet Paşa Camii'nden bugün minaresi, bir geçit ve alçak bir duvar kalmış. Kanuni'nin sadrazamı Sokullu Mehmed Paşa için 1567 civarında yapılan caminin minaresi, belediyeye ve Vikipedi'ye göre tek parça taştan oyulmuş olmasıyla dikkat çekiyor. Yanı başındaki Sultan Süleyman Çeşmesi de 1566 tarihli; beyaz mermerden, 6 metre yüksekliğinde ve her biri bir çeşme taşıyan, sivri kemerli nişlerle süslü üç kanattan oluşuyor.

Kervansarayın etkinlik programını Büyükçekmece Belediyesi'nin kültür sanat sayfasından kontrol edin. Günü bitirmeden bir kez daha köprünün başına dönüp göle bakın; Rumeli yolundaki kervanlar yüzyıllar boyunca tam bu menzilde konaklıyordu.

Kaynak: Büyükçekmece Belediyesi; Vikipedi.