Atatürk Orman Çiftliği'nde Bir Gün

Rota trenden inince başlar. Başkentray B1 hattının Sincan-Kayaş trenleri Gazi'de ada perona yanaşır; karşı taraftaki kenar peronun arkasında duran taş bina, 1 Şubat 1926'da açılan Gazi İstasyonu. Burası Ankara Garı'ndan sonra Eskişehir yönündeki ilk istasyondur, Gar'dan trenle birkaç dakika sürer. Mimarı Ahmet Burhanettin Tamcı; yapı Birinci Ulusal Mimarlık akımının anıtsal gar örneklerinden biri sayılır. Cepheye bakın: sivri kemerler, 16. yüzyıl motifli çiniler, nakışlı ahşap saçaklar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi'nin tarifiyle geleneksel Osmanlı çini motifleri Batı etkili yeni bir düzenle birleştirilmiştir; dönemin mimarlık dilini tek binada okuyabilirsiniz. Çiniler Kütahya'dan getirilmiştir.

İstasyon çiftliğe gelenler için yapıldı ve uzun süre protokol kapısı olarak çalıştı. Atatürk yurt gezilerinden dönüşte burada inerdi; Cumhuriyet'in ilk resmi konuğu Afgan Kralı Amanullah Han da buradan uğurlandı. 1972'de elektrikli banliyö hattıyla yeniden hizmete girdi; bina 2000'lerin başında lokanta olarak kiralandı. Başkentray yapımı için 11 Temmuz 2016'da kapanan istasyon 12 Nisan 2018'de yeniden açıldı.

Tarihi bina yolcu kullanımına kapalıdır; içine girilmez, peron tarafından ve Silahtar Caddesi'nden dıştan görülür. Yirmi dakika yeter. Buradan çıkınca Çiftlik Caddesi yönüne, güneye yürüyün; ikinci durak birkaç yüz metre ileride. Dönüşte de aynı istasyondan trene bineceksiniz, Başkentray'ın güncel sefer saatlerini TCDD Taşımacılık sitesinden kontrol edin.

Kaynak: Vikipedi; Kent ve Demiryolu; Türkiye Turizm Ansiklopedisi.

İstasyonun birkaç yüz metre güneyinde, Çiftlik Caddesi üzerinde çiftliğin sanayi çekirdeği duruyor. 1934'te kurulan fabrika, 1937'de Ernst Arnold Egli'nin projeleriyle ek yapı, lokanta, memur ve işçi konutları ve bir hamamla genişletildi. Viyana doğumlu Egli 1927-1938 arasında Ankara'nın şekillenmesinde en çok iş yapan mimarlardan biri; Musiki Muallim Mektebi, Siyasal Bilgiler Fakültesi ve Türk Hava Kurumu binası da onun. Çiftlikte Marmara Köşkü'nü, 1934'te açılan Onuncu Yıl okulunu ve lojmanları da o çizdi.

Bu durakta asıl bakılacak yapı hamam. Leyla Alpagut'un makalesine göre Egli, dönemin Avrupa fabrikalarındaki duş bloklarını kopyalamak yerine soğukluk, ılıklık ve sıcaklık sıralamasıyla geleneksel hamam düzenini korudu ve bunu betonarmeyle, üstüne kubbelerle kurdu. Erken Cumhuriyet'in modern malzeme ile yerel tipolojiyi birleştirme çabasının küçük ama net bir örneği. Fabrika 1939'da Tekel'e devredildi; lokanta ve konutlar 2014'te yıkıldı, fabrika binası, hamam ve tescilli hububat silosu ayakta kaldı. Mimarlar Odası 2013'te kompleksin korunması için kuruluna başvurmuştu.

Kompleks bugün AOÇ tarafından kiraya verilmiş durumda ve hamam ziyarete kapalı; içeri girmeyin, yapıları caddeden görün. Otuz dakika yeter; hamamın kubbelerini ve silonun kütlesini caddeden seçebilirsiniz, rotanın az bilinen fotoğraf noktası burasıdır. Buradan güneye, Atatürk Evi'ne yürüyün.

Kaynak: DergiPark, Leyla Alpagut; Arkitera; Vikipedi, Ernst Egli; Sanattan Yansımalar, Savaş Sönmez.

Çiftliğin en çok ziyaret edilen yapısı, Atatürk'ün Selanik'te doğduğu evin birebir kopyası. Ankara Ticaret Odası'nın girişimiyle, doğumunun yüzüncü yılı için yaptırıldı ve 10 Kasım 1981'de ziyarete açıldı; inşaatı Çarmıklı kardeşler üstlenmişti. Ev Alparslan Türkeş Caddesi üzerindedir. Selanik'teki evin kopyası olarak üç katlı inşa edilmiştir; giriş katında taş merdiven, kiler ve hizmetli odası, ikinci katta salon, mutfak, oturma ve misafir odaları, üçüncü katta bir salon, Atatürk Odası ve Müze Odası vardır.

Atatürk Odası 3,86'ya 2,82 metrelik küçük bir mekan; mermer görünümlü ahşap kaide üstünde 90 santimlik bronz bir büst, hazeran sandalyeler, Selanik işi bir mangal, gaz lambası ve dantel perdelerle dönemin ev havası kurulmuş. Müze Odası'nda dört vitrinde resmi elbiseler, kalpaklar, paltolar, saat, kol düğmesi, baston ve fincan gibi kişisel eşyalar sergileniyor. Odalar küçük; kalabalık günlerde beklemeyi göze alın, hafta içi sabah daha rahattır.

Giriş ücretsizdir; çiftliğin resmi sitesinde ziyaret günleri yazıyor, gitmeden bakın. Selanik'e gidemeyenler için bu kopya, evin ölçeğini ve oda düzenini anlamanın en kolay yolu; üç katı dolaşınca 19. yüzyıl sonunun bir Selanik evinin nasıl kurulduğunu da görmüş olursunuz. Kırk beş dakika yeter. Çıkınca doğuya, Silahtar Caddesi boyunca Devlet Mezarlığı'na yürüyün; Karadeniz Havuzu o alanın içinde.

Kaynak: AOÇ resmi sitesi, Atatürk Evi; Vikipedi, Atatürk Orman Çiftliği.

Çiftlik 1925'te bataklık kurutularak kuruldu ve fazla suyu toplamak için iki büyük havuz kazıldı; biri Marmara Denizi'nin, biri Karadeniz'in biçiminde. Kaynaklara göre 1931'de tamamlanan havuzlar hem tarlaları suluyor hem de denizi olmayan başkentte halkın yüzdüğü, kürek yarışlarının yapıldığı yerler olarak çalışıyordu; SALT'ın arşiv notuna göre 1930'larda havuzlarda yüzmek ve kayıkla gezmek mümkündü. Marmara Havuzu'nun başında Egli'nin 1920'lerin sonunda Atatürk için tasarladığı Marmara Köşkü duruyordu. Köşk 2016'da yıkıldı; yapı Beştepe tarafında kaldığı için rotada yok.

Karadeniz Havuzu ise Devlet Mezarlığı'nın alanı içinde. 30 Ağustos 1988'de açılan mezarlık, 536 bin metrekarelik alanın 356 bin metrekaresi yeşil alan olacak biçimde düzenlendi; havuz mezarlık yapılırken restore edildi ve bugün dinlenme havuzu olarak duruyor. Suya girilmez. Alan Milli Savunma Bakanlığı'nca yönetilir ve halka açıktır; içinde cumhurbaşkanları ile Kurtuluş Savaşı komutanlarına ait eşya ve belgelerin sergilendiği küçük bir müze bulunur. Tören alanında ziyaretçileri hava koşullarından koruyan sekizgen bir yapı ve gömülenlerin adlarını taşıyan bir anı duvarı vardır. Giriş koşullarını ve saatleri Bakanlığın sitesinden kontrol edin.

Burası sessiz bir yer; yüksek sesle konuşmayın, havuz kıyısında piknik yapmayın. Kırk beş dakika, havuzu ve müzeyi görmek için yeter. Çıkınca çiftlik merkezine, Yeni Çiftlik Caddesi'ndeki müdürlük binasının yanındaki park ve satış mağazasına geçin; aynı mahalledesiniz.

Kaynak: Vikipedi, Devlet Mezarlığı; Haber Ankara; SALT Araştırma; Kültür Envanteri, Marmara Köşkü.

Çiftliğin merkezi Emniyet Mahallesi'nde, Yeni Çiftlik Caddesi'ndeki müdürlük binasının çevresi. Buradaki Gazi Orman Çiftliği Parkı 6 hektarlık bir alan; çiftlik idaresi 2011'de kendi kaynaklarıyla yeniden düzenlemiş. Dişbudak, akçaağaç, meşe, karaçam ve sedir ağaçlarının altında oturma alanları, çocuk oyun alanları, bir havuz ve 500 gülden oluşan bir gül bahçesi var. Bağış mektubunda Atatürk çiftliğin halka sağlıklı dinlenme yerleri sunmasını istemişti; bu park o cümlenin bugünkü karşılığı ve günün öğle molası için doğru yer.

Parkın hemen yanında fabrika satış mağazası bulunur. Çiftlik bugün Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı bir kamu işletmesi olarak çalışıyor; süt fabrikası pastörize süt, kaşar ve beyaz peynir, yoğurt, ayran, kefir, tereyağı ve dondurma üretiyor, ikinci fabrika meyve suyu ve bal. Bakanlığın dergisine göre iki fabrikada 87 ürün çıkıyor ve peynirhane ile dondurma üniteleri 2021'de yenilendi. Mağazadan süt, peynir ve dondurma alıp parkta yemek, çiftliğin neden kurulduğunu anlamanın en kestirme yolu; dergiye göre çiftlik katkısız üretimi ilke ediniyor ve 2021'den beri Almanya, Belçika ve Hollanda'ya da ürün gönderiyor.

Bir saat ayırın. Yaz öğlelerinde ağaç gölgesi bol, yine de su alın. Ağaçlandırılmış alan 2000'de 4.500 dekarken bugün 23 bin dekara yaklaşmış; parkın çevresindeki yollarda bunun karşılığını görürsünüz. Rota burada biter; Gazi istasyonuna geri yürüyüp Başkentray'a binin, son sefer saatini önceden kontrol edin. Vakti olan Ankara Bulvarı üstündeki Müze ve Sergi Salonu'nu ekleyebilir.

Kaynak: AOÇ resmi sitesi, Gazi Orman Çiftliği Parkı ve Süt Fabrikası; Türk Tarım dergisi; AOÇ resmi sitesi, Tarihçe.