
Amasya'da Yeşilırmak Kıyısında Yürüyüş
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap
Bu rota, Yeşilırmak vadisinin iki yakasını tek bir yarım günlük yürüyüşte birleştirir. Amasya, kıyı Karadeniz ile Anadolu'nun öteki bölgelerini bağlayan yolların kavşağında, Yeşilırmak'ın oluşturduğu derin bir vadiye kurulmuştur; kentin hikayesi de bu vadinin iki yakasında okunur. Rota, güney yakadaki Amasya Müzesi ile başlar. Çünkü müze, sonraki duraklarda karşılaşacağınız tabakaları, yani Kalkolitik Çağ'dan Osmanlı dönemine uzanan zamanı önceden tanıtır; bahçesindeki taş eserler ise Hitit'ten Osmanlı'ya uzanan bir çizgi sunar.
Müzeden sonra nehri geçip kuzey yakaya, Harşena Dağı'nın eteğine gelinir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'ne göre vadinin kuzeyinde yükselen 272 metrelik kireçtaşı kütlesi Harşena Dağı olarak bilinir. Aynı kaynak, Helenistik dönem surlarının, MÖ 1. yüzyıla tarihlenen anıtsal sarnıçların ve Yalıboyu Evleri'nin bu alanın parçaları olduğunu belirtir. Rotanın kuzey yakadaki bölümü bu bütünün içinden geçer. Burada Hatuniye Mahallesi'ndeki tren hattından başlayan merdivenlerle Kral Kaya Mezarları'na çıkılır. Pontus krallarının başkent döneminden kalan bu anıtsal kaya yapıları, rotanın en çok çaba isteyen ve en çok karşılık veren durağıdır; bu yüzden yürüyüşün ortasına, adımlar henüz tazeyken yerleştirilmiştir. Mezarlar, Amasya Kalesi ile birlikte 2015'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınmıştır.
Yamaçtan inince nehir kenarında, tarihi sur duvarlarının üzerine oturan Yalıboyu Evleri başlar. Ahşap çatkı arası kerpiç dolgulu bu evler çoğunlukla 19. yüzyıla aittir ve 1992'de koruma altına alınmıştır. Böylece rota, antik kaya mimarisinden sivil Osmanlı mimarisine yürüyerek geçmenizi sağlar. Son olarak güney yakaya dönülür ve 1308-1309 tarihli Amasya Darüşşifası'na varılır; bugün Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi olarak anılan yapı, İlhanlı dönemi taş işçiliğiyle rotayı kapatır.
Sıralamanın mantığı basittir. Önce kapalı mekan ve bağlam, sonra yamaç ve manzara, ardından kıyı dokusu, en sonda yeniden sakin bir iç mekan gelir. Yürüyüş yaya yapılır; duraklar arasındaki mesafeleri harita uygulamasından kontrol edin. Önerilen süreler müzede 75, Kral Kaya'da 60, Yalıboyu'nda 45 ve darüşşifada 45 dakikadır.
Pratik notlar da önemlidir. Müzenin öğle arasında ziyarete kapalı olduğu resmi sayfada belirtilir; ziyaret saatlerini resmi sayfadan kontrol edin. Amasya Kalesi'nde kazı sürdüğü için kale çevresindeki bazı bölümler kapalı olabilir. Merdivenli yamaç için sağlam tabanlı ayakkabı gerekir. Sıcak aylarda sabah erken başlayıp yamaç bölümünü öğleden önce bitirmek iyi bir yöntemdir.
Süre: yarım gün. En iyi zaman: Merdivenli yamaç ve açık hava durakları nedeniyle ilkbahar ve sonbaharın ılık günlerinde, sabah erken başlamak en rahatıdır.. Ulaşım: Rota baştan sona yayadır; kent merkezinde duraklar nehir boyunca sıralanır. Kent içi toplu taşıma hatları için belediyenin ulaşım sayfasına bakın.
Kaynaklar
- Amasya Valiliği, Amasya Müzesi, https://www.amasya.gov.tr/amasya-muzesi
- Amasya Valiliği, Amasya Evleri, https://www.amasya.gov.tr/amasya-evleri
- Kültür Portalı, Kral Kaya Mezarları, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/kralkaya-mezarlari
- Kültür Portalı, Yalıboyu Evleri, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/yaliboyu-evler
- KVMGM, Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-137900/harsena-dagi-ve-pontus-kral-kaya-mezarlari-amasya-2015.html
- Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kral Kaya Mezarları, https://amasya.ktb.gov.tr/TR-59519/kral-kaya-mezarlari.html
- TDV İslam Ansiklopedisi, Amasya Darüşşifası, https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya-darussifasi
- Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi, https://amasya.ktb.gov.tr/tr-59522/sabuncuoglu-tip-ve-cerrahi-tarihi-muzesi.html
Rota Durakları

Amasya Müzesi
Rotanın ilk durağı Amasya Müzesi'dir ve yürüyüşe burada, bahçenin içinde başlamak mantıklıdır. Müze, kent merkezinde Yeşilırmak'ın Kral Kaya Mezarları'na göre karşı yakasında yer alır. Valiliğin müze sayfasına göre kurum, az sayıda arkeolojik eser ve mumyanın bir araya getirilmesiyle depo olarak kuruldu. Kuruluş yılı kaynaklarda farklı verilir; bu yüzden 1920'ler demek en güvenli ifadedir. Eserler çoğalınca koleksiyon önce başka bir tarihi yapıya taşındı, 22 Mart 1977'de ise bugünkü binaya geçti. Müze 14 Haziran 1980'de ziyarete açıldı.
Koleksiyon Kalkolitik Çağ'dan Osmanlı dönemine uzanır. Valiliğin sayfası arkeolojik ve etnografik eserlerin yanında sikke, mühür, el yazması ve mumya gruplarını sayar. Aynı sayfada toplam eser sayısı yirmi üç binin üzerinde verilir. Salonlara geçmeden önce bahçeyi dolaşmak, ardından içeri dönmek iyi bir sıradır. Açık hava teşhiri binanın batısındaki bahçededir. Burada Hitit, Helenistik, Roma, Bizans, İlhanlı, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait taş eserler sergilenir. Taşların üzerindeki yazı, kabartma ve süsleme ayrıntılarını görmek için yan ışıkta, yani sabah ya da öğleden sonra gelmek yararlıdır. Her taşın yanındaki dönem etiketini okuyarak birbirini izleyen uygarlıkları ayırt etmeyi deneyin.
Amasya'nın yol kavşağında bulunması, bu çeşitliliğin nedenlerinden biridir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'ne göre Harşena Dağı'nın güney yamacı Erken Tunç Çağı'ndan Osmanlı'nın sonuna kadar onlarca uygarlıkça iskan edilmiştir. Müzeyi bu yüzden kentin hafıza odası gibi okuyabilirsiniz. Bahçedeki ayrı bir yapıda sekiz mumyadan oluşan bir koleksiyon korunur; valilik sayfası bunların 14. yüzyılda İlhanlı yönetimi döneminde görev yapmış kişilere ait olduğunu belirtir. Fotoğraf kuralları için giriş görevlilerine sorun.
İç salonlarda sikke, mühür ve el yazması vitrinleri küçük ama dikkat isteyen nesneler barındırır; burada acele etmeyin. Etnografik eserler yöre yaşamına ait nesneleri bir araya getirir ve kıyıdaki evleri gezmeden önce iyi bir hazırlıktır. Salonları kronolojik sırayla izlemek, birazdan göreceğiniz Pontus yapılarını zaman içinde konumlandırmanıza yardım eder. Müzenin öğle arasında ziyarete kapalı olduğu resmi sayfada belirtilir; ziyaret saatlerini resmi sayfadan kontrol edin. Giriş ücreti ve kart geçerliliği gibi bilgiler değişebilir; güncel bilgiyi resmi siteden alın.
Müze birimleri arasında Kral Kaya Mezarları Ören Yeri de sayılır. Bu yüzden rotanın ikinci durağı müzenin konusunun doğal uzantısıdır. Müzeden çıkınca nehri geçip kuzey yakaya yönelin. Mesafeyi harita uygulamasından kontrol edin ve çantanızda su bulundurun. Bir sonraki durak merdivenli bir çıkış içerir, bu yüzden bahçede yürürken ayrıntılara bakmak için yavaşlayın ama zamanı da gözetin.
Kaynak: Amasya Valiliği, Amasya Müzesi.

Kral Kaya Mezarları
İkinci durak, Harşena Dağı'nın güney yamacına oyulmuş Kral Kaya Mezarları'dır. Nehrin kuzey yakasındaki bu yamaca, Hatuniye Mahallesi'ndeki tren hattından başlayan merdivenlerle çıkılır; Kültür Portalı yolu böyle tarif eder. Hat çevresinden geçerken çevrenize dikkat edin. Çıkış sizi hem mezarlara hem de kentin üstüne bakan bir bakış noktasına taşır. Önce soluklanın ve aşağıdaki vadiye dönüp bakın.
Amasya, Yeşilırmak'ın oluşturduğu derin bir vadiye kurulmuştur. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'ne göre vadinin kuzeyinde yükselen 272 metrelik sivri külah biçimli kireçtaşı kütlesi Harşena Dağı olarak bilinir. Mezarlar, düz bir duvar gibi yükselen bu kalker kayalara oyulmuştur. Yapılar, Amasya'yı MÖ 3. yüzyılın başından itibaren başkent yapan Pontus krallarının dönemine aittir. Kaynaklar başkentliğin başlangıcı için MÖ 302 ve MÖ 301 gibi birbirine yakın ama farklı tarihler verir. Pontus Krallığı'nın kurucusu I. Mithridates Ktistes'tir; mezarlar onunla I. Pharnakes arasındaki beş krala ait olarak bilinir.
Mezar odaları, ana kayadan U biçiminde oyulmuş galerilerle ayrılmıştır. Böylece her oda, çevresindeki koridorla ana kaya kütlesinden koparılmış serbest bir blok gibi görünür. Üstü tonozla örtülen odalar ve onları çevreleyen koridorlar, yuvarlak tonoz geometrili tavanlarıyla özgün bir mimari kurar. Genel Müdürlük, mimari üsluplara hakim olan Grek etkisinin V numaralı mezarda tamamen kaybolduğunu ve yöreye özgü yeni bir üslubun ortaya çıktığını belirtir. V numaralı mezar I. Pharnakes'e ait olarak anılır ve 15x8x6 metrelik boyutlara sahiptir. Aynı kaynağa göre bu, Pontus Krallığı döneminde yapılan son kaya mezarıdır. Hanedanın ikinci bir kraliyet mezarlığına bugüne kadar rastlanmamıştır, ikinci başkent Sinope'de (Sinop) de bu gelenek sürdürülmemiştir.
Yeşilırmak vadisi boyunca kaya mezarı sayısı için kaynaklar farklı rakamlar verir. Yirmiyi aşkın mezardan söz edilir ve yalnızca birkaçı günümüze ulaşabilmiştir. Mezarlar, Amasya Kalesi ile birlikte 2015'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınmıştır. Genel Müdürlüğün aynı metni alanda Helenistik dönem surlarının ve MÖ 1. yüzyıla tarihlenen anıtsal sarnıçların da bulunduğunu belirtir; bunlar aynı yamaç bütününün parçalarıdır.
Yamaçta gözünüzü dar kapılara, kayaya oyulmuş yüzeylere ve cephelerdeki oranlara çevirin. Ölçeği anlamak için insan boyunu kıyas olarak kullanın. Yamaç güneye baktığı için fotoğraf açısından sabah ve öğleden sonra ışığı yüzeylerdeki oyma izlerini belirginleştirir. Yüzey eğimli ve kaygan olabilir; sağlam tabanlı ayakkabı giyin ve düzenlenmiş yoldan ayrılmayın. Alanın ziyaret saatleri ve açık bölümleri değişebilir; güncel bilgiyi Amasya Müzesi Müdürlüğü ve il kültür ve turizm müdürlüğü sayfalarından kontrol edin. Kalede kazı sürdüğü için kale bölümlerinin bir kısmı kapalı olabilir; yukarıya çıkmayı plana dahil etmeyin. Yamaçtan inerken bakışınızı aşağıdaki kıyı evlerine çevirin, çünkü bir sonraki durak hemen altınızdadır.
Kaynak: Kültür Portalı, Kral Kaya Mezarları.

Amasya Yalıboyu Evleri
Üçüncü durak, Yeşilırmak'ın kuzey kıyısındaki Yalıboyu Evleri'dir; bu bölümde yürüyüş nehir kenarında akar. Kültür Portalı alanı Bahçeleriçi'nde, Büyük Ağa Caddesi'nde, şehir merkezinde nehir kıyısı olarak adreslendirir. Merdivenden iner inmez nehrin kenarında durup önce uzaktan bakın. Evler tarihi sur duvarlarının üzerine oturur ve bu, Amasya'ya özgü, ilk bakışta fark edilen bir özelliktir. Yapım tekniği hımış ve bağdadidir; yani ahşap çatkı arası kerpiç dolgulu duvarlar kullanılmıştır. Valilik sayfası evlerin çoğunun 19. yüzyıla ait olduğunu ve 5 Mayıs 1992'de koruma altına alındığını belirtir.
Çatılar kırma ya da beşik biçimindedir ve oluklu kiremitle örtülüdür. Evler bitişik nizamdadır ve bodrum üzerine tek ya da iki katlı olarak düzenlenmiştir. Bazı evlerde birinci kat, bazılarında ikinci kat üzerinde köşk olarak bilinen şahniş yer alır. İkinci katlar dışa taşkın, cumbalı yapılmıştır; bu hem planda simetri sağlar hem de iç mekanı genişletir. Sur duvarı üzerindeki evlerde bu taşıntı eliböğründelerle desteklenmiştir, bu yüzden alt kısımda ahşap destekleri aramak iyi bir gözlem alıştırmasıdır. Taşıntılar sayesinde üst katlar daha aydınlıktır ve daha çok pencere alabilir.
Pencereler çoğunlukla giyotin tarzındadır ve üçlü gruplar halinde düzenlenmiştir. Pencere önlerinde, dışarıdan içerinin görülmesini engelleyen ahşap kafesler dikkat çeker. Evlerin çoğunda avlu ve bahçe bulunur; avluda su kuyusu ve ocak ilk göze çarpan öğelerdir. İçeride gündelik yaşam, sofa çevresinde biçimlenen odalarda geçer. Odalarda genellikle ocak, şerbetlik, yüklük, raf ve sedir bulunur. Birkaç örnek dışında evlerde ayrı banyo yoktur; bazı odalarda geniş yüklükler banyo olarak düzenlenmiştir.
Bunlar yaşayan bir konut dokusudur. Evlerin içine girilip girilemeyeceği değişir, bu yüzden dışarıdan incelemek esastır ve kapı önlerinde fotoğraf çekerken mahremiyete özen göstermek gerekir. Ahşap kafeslere ve cephelere dokunmayın. Rüzgarsız sabahlarda sakin su yüzeyi evlerin görüntüsünü yansıtabilir, bu da fotoğraf için iyi bir fırsattır. Kral Kaya Mezarları'nın yamacı evlerin hemen arkasında yükselir; ikisini tek karede birleştirmek için nehrin karşı yakasından açı arayabilirsiniz. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, evleri Harşena Dağı'nın nehir ve vadiyle oluşturduğu bütünün bileşenleri arasında sayar.
Kıyı yolu düz olduğundan, merdiven çıkışından sonra dinlenmek için uygun bir bölümdür. Sonraki durak için nehrin üzerindeki bir köprüyle güney yakaya geçeceksiniz; hangi köprüyü seçeceğiniz yürüyüş temponuza bağlıdır, mesafe için harita kullanın. Güney yakada Yeşilırmak'a paralel uzanan cadde boyunca ilerleyip darüşşifaya varacaksınız. Ev dokusunun bittiği yerde geriye dönüp son bir kez bakın, çünkü aynı cephe başka bir açıdan farklı okunur.
Kaynak: Amasya Valiliği, Amasya Evleri.

Amasya Darüşşifası (Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi)
Son durak Amasya Darüşşifası'dır; bugün Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi olarak anılır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre yapı, Yeşilırmak'a paralel uzanan cadde kenarında, medrese plan şemasında inşa edilmiştir. Taçkapıdaki Arapça kitabe yapının 1308-1309'da yaptırıldığını gösterir. Kitabeye göre yaptıranlar, İlhanlı Hükümdarı Olcaytu Han'ın karısı İlduş Hatun'un kölesi Anber b. Abdullah ile Anadolu Emiri Ahmed Bey'dir. Mimarı hakkında bilgi yoktur. Vakfiye günümüze ulaşmamıştır, ancak 1312'de düzenlendiği bilinmektedir.
Yapı dıştan dışa 33,60 x 25,60 metrelik bir alana, doğu-batı doğrultusunda yerleştirilmiştir. Plan, dikdörtgen bir avlu çevresinde iki revak sırası ve karşılıklı giriş ile ana eyvandan oluşur. Ana eyvan içten 7,10 x 5,70 metredir ve sivri kemerle avluya açılır. Önce caddeye bakan batı cephesine bakın. Muntazam kesme taştan örülmüş bu cephede portal, cepheden üçte bir oranında daha yüksek ve taşkındır. Portalın iki yanında büyük pencereler, köşelerde ise silindirik kuleler yer alır. Taçkapı kırık yay kemerlidir, iki yanı profillidir ve eyvan 2 metre derinlikte bir nişle cepheye bağlanır.
Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ön cephenin sanat bakımından çok değerli olduğunu belirtir. Aynı sayfaya göre kapı kilit taşında diz çökmüş bir insan kabartması bulunur. Avluda revakları taşıyan sütunların başlıkları zar, mukarnaslı ve profilli olarak çeşitlenir. Revakların gerisindeki uzun salonlar 4,65 x 14,10 metrelik ölçüdedir ve beşik tonozla örtülüdür. Tuğladan sivri kemerler bu tonozları destekler. Dış duvarlarda düzensiz taş örgü, açılmayı önleyen kemerlerde ise tuğla görülür; malzeme farkına dikkat edin.
Kitabede belirtildiği gibi yapı genel anlamda hastane işlevi taşımıştır. TDV maddesine göre yapının bimarhane olarak tanınması, burada yalnızca akıl hastalarının bulunduğu düşüncesinden gelir. Cerrahiyye-i İlhaniyye'nin yazarı Sabuncuoğlu Şerefeddin'in burada hekimlik ve cerrahlık yaptığı kendi eseri Mücerrebname'den öğrenilmektedir. İl müdürlüğüne göre müzede on ayrı branştaki tıp ve cerrahi aletlerinin sergilendiği bir Sabuncuoğlu Salonu bulunur; aletler eserdeki çizimlerden yola çıkılarak yaptırılmıştır. Tedavi yöntemlerinin gösterildiği Sabuncuoğlu Kliniği de müzenin bölümleri arasındadır. Müzik Tedavi Salonu ise hastalara uygulanan müzikoterapide kullanılan temel müzik aletlerini ve Türk müziği makamlarını tanıtır.
Önce avluda dolaşıp sonra salonlara geçmek planı anlamayı kolaylaştırır. TDV maddesine göre bina restore edilmiş ve çevresinde yeşil alan düzenlemesi yapılmıştır. Aynı madde, 1991 baskısında yapının halkın ziyaretine açık tutulduğunu belirtir. Güncel ziyaret durumu için ziyaret öncesi il kültür ve turizm müdürlüğü sayfasını kontrol edin. Çevredeki yeşil alanda rotanın sonunda dinlenebilirsiniz. Taçkapı cephesi batıya baktığı için öğleden sonra ışık alır. Rota bu noktada biter ve şehir merkezine yürüyerek dönmek mümkündür.
Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Amasya Darüşşifası.
Yorumlar
Yükleniyor...
