Ahilerin ve Sof Tüccarlarının Ankara'sı

Ulus metrosundan Atatürk Bulvarı boyunca güneye yürüyün; Opera binasının karşısındaki sade, simetrik cepheli bina Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün müzesidir. Yapı I. Ulusal Mimarlık döneminden; 1925'te açılan Ankara Hukuk Mektebi 1928'de buraya taşındı ve 1941'e kadar burada kaldı. Sonra kız sanat okulu, yurt ve Nisan 2004'e kadar Ankara Müftülüğü olarak kullanıldı; restorasyonun ardından 7 Mayıs 2007'de müze olarak açıldı. Bodrum, zemin ve birinci kattan oluşan binada 2.669 eserlik koleksiyonun 236 parçası sergileniyor; eserler 13. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanıyor ve tamamı Türkiye'nin dört yanındaki vakıf eserlerinden geliyor.

Bu rotada aradığınız şey ahşap eserler salonundaki bir çift kepenk: Ahi Evran Camii'nin 13. yüzyıl pencere kanatları. Ahi Evran, TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 1262'de ölen Şeyh Nasirüddin Mahmud'dur; zaviyedeki şeyh-mürit ilişkisiyle atölyedeki usta-çırak ilişkisini birleştirerek Anadolu Ahiliğini kurdu. Rotanın devamında göreceğiniz hanların çoğu da vakıf eseridir; Suluhan ve Çukurhan bir vakfa bağlıydı, Çengelhan Rüstem Paşa vakfının malıydı. Müze, vakıf kurumunun bu yapıları nasıl ayakta tuttuğunu anlamak için doğru başlangıç.

Zemin katta halı ve kilimler ile dokuma araçları, üst katta el yazmaları, çiniler, metal ve ahşap eserler var; Divriği Ulu Camii'nin kapı kanatları, şamdanlar, vakfiyeler, saatler ve hat levhaları öne çıkanlar. Halı yıkama havuzlu konservasyon atölyesi ve çok dilli sesli rehber cihazı var. Ziyaret günlerini ve giriş koşulunu resmi siteden kontrol edin.

Kaynak: VGM Ankara Vakıf Eserleri Müzesi; TDV İslam Ansiklopedisi, Ahilik; Vikipedi.

Bulvardan Ulus meydanına dönüp Anafartalar Caddesi'ne girin; Anafartalar ile Posta Caddesi arasında kalan adada Suluhan durur. 1508-1511 arasında, II. Bayezid ve I. Selim dönemlerinin devlet adamı Hasan Paşa yaptırdı; uzun süre Hasanpaşa Hanı diye anıldı, Suluhan adı 1688'den itibaren kayıtlara geçti. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Osmanlı Ankara'sındaki otuz kadar han listesinde Hasanpaşa Hanı adıyla yer alır.

Yapı iki katlı, iki avlulu, taş bir handır. İlk avlu kare planlıdır; altta 30, üstte 32 oda dizilir, ortasında şadırvan köşkü ve mescit vardır. İkinci avlu ahır bölümüdür ve hamam oradadır. Osmanlı döneminde burada kahve ve iplik ticareti yapılıyordu; rotanın konusu açısından iplik önemli, çünkü sof şehri Ankara'da iplik demek tiftik ipliği demektir. Han 1929 Balıkpazarı yangınında hasar gördü, 1950'lere kadar sebze meyve hali olarak kullanıldı, 1984'te Vakıflar Genel Müdürlüğü restore etti. Bugün çarşı olarak çalışıyor; 1937'de karşısına yapılan Ankara Hali ve duvarına dayanan Sobacılar Çarşısı, hanın çevresinin nasıl hep ihtisas çarşısı kaldığını gösterir.

Yapıyı iki avluyu da dolaşarak gezin: odaların düzeni, revaklar, giriş kapısının kütlesi. Bursa'daki Koza Han ile karşılaştırılan plan şemasını burada kendi gözünüzle okuyabilirsiniz. Buradan sonra rotanın en dik bölümü başlıyor; Kale eteğine yaklaşık bir kilometre yokuş.

Kaynak: Vikipedi, Suluhan; TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara; Güven Dinçer, İdealkent 2014.

Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nin koleksiyonunu başka rotalar anlatıyor; bu rotada içine girdiğiniz iki binaya bakın. Gözcü Sokak'taki müze iki Osmanlı yapısından oluşur. Mahmut Paşa Bedesteni'ni Fatih'in veziri Mahmut Paşa 1464-1471 arasında yaptırdı; kitabesi yoktur. Ortada on kubbeyle örtülü dikdörtgen kapalı mekan, çevresinde beşik tonozlu 102 dükkanın sıralandığı bir arasta: klasik bedesten şeması. Yanındaki Kurşunlu Han'ı yine Fatih'in vezirlerinden Mehmed Paşa 15. yüzyılın ikinci yarısında yaptırdı; iki katlı, moloz taş bir yapı, alt katta 28, üst katta 30 oda.

Sof ticaretinin merkezi tam burasıydı. Ankara'da dokunan sof damga vergisi kaçırılmasın diye yalnızca bedestendeki sofçu esnafına satılabilirdi; kumaş buradan İstanbul'a, Halep'e, Venedik'e dağılırdı. Kurşunlu Han'daki dükkan kirası da bunu anlatır: Vikipedi'nin aktardığı kayda göre başka yerde 1.800 akçe olan yıllık kira burada 41.500 akçeye çıkıyordu. 1881 yangınından sonra iki yapı da terk edildi. Müze fikri 1921'de Kale'deki Akkale'de başlamış, yer yetmeyince Hamit Zübeyir Koşay'ın önerisiyle bedesten ve han satın alınmıştı. Restorasyon 1938'den 1968'e sürdü, mimarlar Macit Kural, Zühtü Bey ve İhsan Kıygı'ydı; bedestenin orta bölümü 1943'te ziyarete açıldı. Müze 1997'de Avrupa'da Yılın Müzesi seçildi.

Bedestenin içinde durup kubbelere ve dükkan hücrelerinin ritmine bakın; Kurşunlu Han bugün müzenin idari binası olarak kullanılıyor, içini görmek her zaman mümkün olmayabilir. Bazı salonlar 2027 başına kadar bakımda; güncel durumu resmi siteden kontrol edin.

Kaynak: Anadolu Medeniyetleri Müzesi resmi sayfası; Wikipedia; Vikipedi, Kurşunlu Han (Ankara); Kaya 2021.

Müzeden Kale'nin ana giriş kapısına doğru yürüyün; kapının önündeki Atpazarı'nda iki han yan yana durur. Yamaca oturan küçüğü Çukurhan'dır. 16-17. yüzyıla tarihlenir ve dönemin şeyhülislamı Ankaravi Mehmed Emin Efendi'nin vakfına bağlıdır; 1791 ve 1801'de iki büyük onarım geçirdi. Taş temel ve tuğla duvarlar üstünde ahşap taşıyıcılı iki katlı bir yapı; batı tarafındaki eğim yüzünden kısmi bir bodrum katı var, adındaki çukur bu kotu anlatıyor olmalı. Dikdörtgen avluya kuzeyden girilir; plan klasik Osmanlı şehir içi hanı şemasıdır, Çengelhan'ın küçük kardeşi gibi.

Yapı 2000'lerin başında Dünya Anıtlar Fonu'nun acilen kurtarılması gereken yapılar listesindeydi. 2007 Ekim'inden 2010 Mayıs'ına süren restorasyonla aslına uygun onarıldı ve avlusu koruma amacıyla cam çatıyla örtüldü. Bugün konaklama tesisi olarak işletiliyor; bu yüzden durak on beş dakikalık bir dış bakıştır: cephenin taş-tuğla dokusu, üst katın ahşabı, avlu kapısı ve yapının yamaca nasıl oturduğu.

Bu iki hanın Kale kapısında yan yana durması tesadüf değil. Osmanlı Ankara'sında otuz kadar han vardı ve çoğu Kale eteğinde, bedestenin çevresinde toplanmıştı; kervan yükü kapıda iniyor, mal aşağıdaki çarşılara buradan dağılıyordu. Çukurhan'dan Çengelhan'a birkaç adım; ikisini de gördükten sonra meydandan aşağı Koyunpazarı'na bakın, o yokuş sizin dönüş yolunuz.

Kaynak: Vikipedi, Çukur Han; TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara.

Kale kapısının karşısındaki büyük han Çengelhan'dır. Kaynaklara göre 1522'de, Kanuni döneminde yapıldı ve Rüstem Paşa'nın vakfına bağlıydı; dönemin dört büyük hanından biri sayılırdı. Kareye yakın dikdörtgen planı, ortadaki üstü açık avlusu, çok sayıda odası ve develik bölümüyle klasik Osmanlı şehir içi hanının Ankara'daki en iyi korunmuş örneğidir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin otuz han listesinde ilk sıralarda anılır. Han uzun süre tiftik, yün ve deri deposu olarak kullanıldı; sof ticaretinin can damarıydı. Ankara şer'iye sicillerinde 1721 tarihli bir kayıt, Çengel Hanı'nda oturan bir tüccarın Hollandalı bir tacire 750 vukiyye sof ipliği sattığını yazar. Bu rotada gördüğünüz ticaret ağının en somut belgesi budur: yabancı tüccar hana geliyor, ipliği burada alıyor, İzmir ya da İstanbul üzerinden Avrupa'ya götürüyordu.

Yirminci yüzyılda Vehbi Koç'un ilk dükkanı bu handaydı. Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı 2005'te hanı Vakıflar Genel Müdürlüğü'nden kiralayıp restore ettirdi ve Ankara'nın ilk sanayi müzesi olarak açtı; 1511 tarihli komşu Safranhan da 2012-2016'da onarılıp müzeye katıldı. Koleksiyon ulaşımdan havacılığa on binin üzerinde nesne; ama bu rotada önce avluya çıkın, revakları ve odaların ritmini görün, sonra sergilere dalın.

Kapalı gün ve giriş koşulları için resmi siteye bakın; müze dönüşünde kapının önünde durup Çukurhan ile Çengelhan'ı bir kez daha karşılaştırın. Aynı işlev, iki ölçek.

Kaynak: Vikipedi, Çengelhan Rahmi M. Koç Müzesi; Kaya 2021 (DergiPark); TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara.

Atpazarı'ndan Koyunpazarı yokuşunu inerken yol üstünde Ahi Elvan Camii durur; rota burada, ticaretin örgütünü kuran ailenin camisinde biter. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 14. yüzyılın sonunda Nizameddin Zehrab soyundan Hacı Elvan bin Mehmed Bey yaptırdı; minber kitabeleri 1413-14'te Çelebi Mehmed tarafından yenilenip onarıldığını yazar. Ahiler, 13. yüzyılda Moğol istilasından kaçan zanaatkarları Ankara'da çevresinde toplayan teşkilattı; şehrin 1354'te Osmanlı'ya katılmasından önce sosyal ve ekonomik hayatta belirleyici roldeydiler. Yakındaki, Samanpazarı semtindeki Aslanhane Camii'ni de bir Ahi, Ahi Şerafeddin yaptırmıştı; bu rota ikisinden yalnızca Ahi Elvan'a giriyor.

İçeride dikdörtgen mekan, üçer sıra halinde dörder ahşap direkle dört sahna bölünür; direklerin mermer başlıkları Roma ve Bizans kalıntılarından devşirmedir. Alt duvarlar taş, üst kısımlar kerpiç; tavan konsollu ahşap, mahfiller de ahşap. Alçı mihrap mukarnaslı ve kabartma süslemelidir; ince marangozluk işi minberi Harputlu Mehmed bin Bayezid yapmıştır. Baniyi ve onarımları anlatan kitabeli kapı kanatları bugün Etnografya Müzesi'ndedir.

Ziyaret adabı: cami ibadete açıktır, namaz vakitlerinde içeri girmeyin ya da sessizce arkada bekleyin; ayakkabınızı kapıda çıkarın, omuz ve dizler örtülü olsun, kadınlar başörtüsü alsın, fotoğrafta flaş kullanmayın. Yirmi dakika direklerin ve minberin ahşabına bakmaya yeter. Buradan Koyunpazarı'nı inip Samanpazarı meydanına ulaşırsınız; Ulus'a ve Kızılay'a otobüs oradan kalkar.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Ahi Elvan Camii ve Ankara maddeleri.