Yazılıkaya, miasto Midas i dolina Frygów.

Osoba, która przybyła do Eskişehir pociągiem i poznała miasto spacerując po uliczkach Odunpazarı i wzdłuż rzeki Porsuk, odkryje jego prawdziwą głębię na południu, wśród wulkanicznych skał tufowych. W Yazılıkaya, należącej do dzielnicy Han, tuż obok domów wiejskich, znajduje się najbardziej imponująca fasada, wykuta w skale przez Frygów około 2600 lat temu. Opis ten przedstawia tę fasadę, plateau Midas Şehri, na którym się znajduje, oraz okoliczną Dolinę Frygów jako cel jednodniowej wycieczki. Frygowie – miasto ceremonialne.

Władze lokalne ds. kultury i turystyki w Eskişehir informują, że Gordion był politycznym centrum królestwa Frygów, a Midas Şehri od samego początku istnienia królestwa uznawane było za najważniejsze centrum religijne i ceremonialne. Osada została założona na wysokim plateau z tufu, położonym na południowym krańcu Doliny Yazılıkaya, tuż na zachód od wioski. Według danych podanych przez władze, plateau ma około 650 metrów długości i 320 metrów szerokości, a jego wysokość nad dnem doliny waha się od 60 do 70 metrów. Uważa się, że w okresie frygijskim miasto było otoczone murami, ale dziś nie zachował się ani jeden kamień z tych murów. Zamiast tego, w określonych miejscach skał widoczne są podstawy, w których wycięto stopnie, co sugeruje, że mogło istnieć kilka warstw fortyfikacji. Plateau było chronione przez umocnienia znajdujące się na wyższych poziomach. Źródła wymieniają następujące umocnienia: Akpara Kale, Pişmiş Kale, Gökgöz Kale i Kocabaş Kale, wszystkie strategicznie rozmieszczone, aby kontrolować drogi prowadzące do doliny z zachodu i północy. Nawet po upadku politycznym królestwa, Midas Şehri nie został opuszczony; według władz, w okresie hellenistycznym i rzymskim, struktury skalne frygijskie były nadal wykorzystywane, choć z pewnymi dodatkami. Obszar Yazılıkaya jest wymieniany jako jeden z obszarów, które powinny zostać zgłoszone do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa. Jak się tam dostać?

Yazılıkaya znajduje się na południe od centrum miasta Eskişehir, w odległości od 75 do 80 kilometrów, jak podają źródła. Władze lokalne ds. kultury i turystyki informują, że do osady można dojechać asfaltową drogą z Çifteler (około 39 km) i Seyitgazi (około 30 km). Wycieczkę najlepiej zaplanować samochodem. Przed wyjazdem sprawdź w lokalnych źródłach dostępność regularnych połączeń komunikacyjnych na trasach wiejskich. Osoba, która przyjedzie do Eskişehir rano pociągiem YHT, może dojechać samochodem do doliny w ciągu dnia i wrócić do miasta wieczorem; należy odpowiednio zaplanować czas. Przed pomnikiem Midas.

Po przybyciu do wioski, pierwszym wid Na górze, wyrzeźbiony w gładkiej skale, znajduje się pierwszy napis o długości 11 metrów, na którym widoczna jest nazwa "Midai". Mieszkańcy nazwali skałę "Yazılıkaya" ze względu na napisy, a obecnie obie nazwy są używane razem. Wikipedia w języku angielskim opisuje ten napis jako pomnik poświęcony osobie o imieniu Ates, poświęcony Midusowi, i wskazuje, że w napisie znajdują się również tytuły Midusa. Na drugim, znajdującym się po prawej stronie, napisie o długości 4,75 metra, zwraca uwagę słowo "Baba". Trzeci napis znajduje się w małej niszy po lewej stronie monumentu, rozpoczynając się na lewej ścianie i ciągnąc się przez tylną i prawą ścianę. Zarządcy podkreślają, że napisy są czytelne, ale ich dokładne znaczenie nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. Źródła podają różne daty powstania monumentu. Portal kulturowy datuje go na pierwszą połowę VI wieku p.n.e., Wikipedia w języku tureckim podaje datę około 600 r. p.n.e., a Wikipedia w języku angielskim, opierając się na różnych wskazówkach, umieszcza jego powstanie w pierwszej połowie VII wieku p.n.e. Można z pewnością stwierdzić, że jest to jeden z najwcześniejszych i najbardziej imponujących przykładów skalnych monumentów frygijskich. Historia badań tego monumentu również jest interesująca. Według zarządu, monument po raz pierwszy został zbadany w 1800 roku przez W. M. Leake i jego towarzyszy, którzy wykonali jego szkic. W 1834 roku Charles Texier zbadał monument i przygotował wierną reprodukcję. W latach 1936 i 1937 przeprowadzono wykopaliska przed monumentem, w wyniku których odkryto dziedziniec o powierzchni około 17 na 19 metrów, nachylony ku północy, znajdujący się pod warstwą ziemi o grubości do 3 metrów, a także wykute w skale podłogi i cztery kolumny w galerii znajdującej się na południu. Badacze uważają, że w tym miejscu znajdował się rozległy kompleks ceremonialny na otwartej przestrzeni, składający się z fasady, dziedzińca i galerii. Najlepszym sposobem na wyobrażenie sobie skali monumentu jest stanie przed nim i wyobrażenie sobie granic dziedzińca.

Po obejrzeniu monumentu, wespnij się na plateau. Zarząd informuje, że główne wejście do miasta znajduje się od strony wschodu, a prowadząca do niego rampa wykuta w skale nazywana jest "Królewską Drogą". Wzdłuż rampy znajdują się rzeźbione w skale płaskorzeźby. Na plateau znajdują się monumentalne, stopniowe ołtarze wykute w skale, dwa tunele przykryte sklepieniem, do których prowadzą skalne schody, a na południowo-zachodnim tarasie znajdują się monumentalne, wykute w skale zbiorniki wodne. Wokół znajdują się liczne, mniejsze fasady, nisze i grobowce wykute w skałach. Spoglądając z krawędzi Małe Yazılıkaya i zabytki doliny

Podążając na północ od wioski, w kierunku Çatalkaya, po około 1,7 kilometra, po zachodniej stronie drogi znajduje się pomnik Areyastis. Nazwa pochodzi od napisu na prawym skrzydle góry, który brzmi "Areyastis"; w okolicy znany jest również jako Hasanbey Kayası. Dyrekcja prowincji określa go jako najlepiej zachowany zabytek tego typu. Fasada o wysokości 5,50 metra i szerokości 4,20 metra ma trójkątny gzyms, a w jego wnętrzu znajdują się dwa płaskorzeźbione okna, otoczone serią kwadratowych paneli. Trzy napisy znajdujące się na fasadzie są dobrze czytelne, ale ich znaczenie jest nieznane. Należy pamiętać, że dyrekcja prowincji używa nazwy "Małe Yazılıkaya" zarówno dla tego pomnika, jak i dla "Niedokończonego Pomnika", dlatego należy wziąć to pod uwagę, czytając lokalne znaki. Po drugiej stronie drogi, na stromych płaskowyżach, można zobaczyć zamek Gökgöz i zamek Pişmiş. Jeśli czas pozwoli, warto udać się do doliny Doğanlı. Około 500 metrów na południowy wschód od wioski Çukurca znajduje się Gerdekkaya, wykuta w skalnej ścianie, która prezentuje fasadę w stylu doryckim, z trójkątnym gzymsem opartym na dwóch kolumnach. Dyrekcja prowincji datuje ją na okres hellenistyczny, między III a I wiekiem p.n.e.; wewnątrz znajdują się dwa pomieszczenia, do których prowadzą dwa oddzielne wejścia, a budowla była wykorzystywana z różnymi modyfikacjami w okresach rzymskim i bizantyjskim. Porównując fasady Yazılıkaya z fasadami frigińskimi, można zauważyć, jak w tej samej dolinie przez wieki mówiły różne języki architektury.

**Spacer szlakiem Frigów**

Yazılıkaya to nie tylko miejsce archeologiczne, ale także punkt węzłowy długiej trasy pieszej. Zgodnie z informacjami z angielskiej Wikipedii, szlak Frigów to oznakowana trasa piesza i rowerowa o długości 506 kilometrów, na której trzy odnogi, rozpoczynające się w Seydiler (Afyonkarahisar), Yenice Çiftliği (Kütahya) i Gordion (Ankara), łączą się w Yazılıkaya. Wolontariusze ukończyli trasę w 2013 roku po około pięcioletnich pracach, a trasa została oznaczona czerwono-białymi znakami zgodnie z międzynarodowymi standardami. Portal kulturalny wymienia dziesięć jednodniowych tras w dolinie Frigów. Jedna z nich, o długości 15,5 kilometra, prowadzi z Gökbahçe, Oynaş i Gökçegüney do Yazılıkaya, przechodząc przez tereny uprawne Frigów i formacje skalne, prowadząc bezpośrednio do pomnika Midas. Inna trasa, o długości 14 kilometrów, rozpoczyna się na południowy w Galeria powstały w nieokreślonym czasie; według informacji urzędu, zostały one zbudowane w celach obronnych, aby chronić przed długotrwałym zagrożeniem, a pierwszym zagrożeniem, jakie miały powstrzymać, były najazdy, które nasiliły się od VII wieku. Znaleziska archeologiczne wskazują, że osada w tym miejscu rozwinęła się w okresie rzymskim, a w okresie bizantyjskim przekształciła się w centrum wojskowe.

**Pora roku i pora dnia:**

Fasada pomnika Midas odbija poranne słońce. Najlepiej odwiedzić dolinę wcześnie rano, aby móc podziwiać reliefy wraz z ich cieniami i zrobić zdjęcia. Obszar wokół doliny i płaskowyżu jest otwarty, co oznacza, że w letnie dni może być mało cienia, dlatego warto zabrać ze sobą kapelusz i wystarczającą ilość wody. Wiosna i jesień to najlepsze pory roku na wędrówki. Zimą drogi i ścieżki mogą być zasypane śniegiem, dlatego przed wyjazdem należy sprawdzić prognozę pogody.

**Praktyczne wskazówki:**

Sprawdź stronę internetową Urzędu Kultury i Turystyki w Eskişehir oraz portal kulturalny, aby uzyskać informacje o warunkach zwiedzania i ewentualnych ograniczeniach. Powierzchnie skalne i stopnie mogą być śliskie, dlatego należy założyć wygodne buty z dobrą przyczepnością. Nie wspinaj się na pomniki, nie dotykaj inskrypcji i reliefów; te powierzchnie przetrwały ponad dwa tysiące lat, narażone na wiatr i mróz. Korzystaj ze ścieżek, unikając wchodzenia na podwórka i pola. Osoby, które chcą zobaczyć znaleziska archeologiczne, mogą odwiedzić Muzeum Archeologiczne ETİ w Eskişehir po powrocie do miasta, aby uzupełnić swoją wizytę.

**Źródła:**

* Urząd Kultury i Turystyki w Eskişehir, Pomnik Midas w Yazılıkaya: [https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336950/yazilikaya-midas-aniti-daglik-frigya.html](https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336950/yazilikaya-midas-aniti-daglik-frigya.html)
* Urząd Kultury i Turystyki w Eskişehir, Dolina Yazılıkaya: [https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336885/yazilikaya-vadisi-daglik-frigya.html](https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336885/yazilikaya-vadisi-daglik-frigya.html)
* Urząd Kultury i Turystyki w Eskişehir, Pomnik Küçük Yazılıkaya (Areyastis): [https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336952/kucuk-yazilikaya-areyastis-aniti-daglik-frigya.html](https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-336952/kucuk-yazilikaya