Od budynku Ulus İşhanı do Atakule: Ankara i modernizm.

Po wyjściu z metra Ulus, po prawej stronie, znajdują się niskie budynki, a za nimi wznosi się monumentalna, geometryczna wieża – kompleks biurowo-handlowy Ulus İşhanı. Instytucja emerytalna ogłosiła konkurs na projekt kompleksu, obejmujący zarówno budynek biurowy, jak i zagospodarowanie placu, w latach 1952-1953; zwycięzcami zostali Orhan Bozkurt, Orhan Bolak i Gazanfer Beken. Budowa rozpoczęła się w 1955 roku; niskie budynki, wychodzące na dziedzińce, zostały otwarte w 1960 roku, a wysoka wieża ukończona została w 1963 roku. Kompleks składa się z siedmiu budynków otaczających dwa dziedzińce; aluminiowe okna, duże powierzchnie szklane i geometryczne bryły stanowią jeden z najwcześniejszych przykładów międzynarodowego modernizmu w Turcji. Katalog zabytków określa, że budynek ten jest odpowiednikiem efektu, jaki wywołał hotel Hilton w Stambule, ale w Ankarze. To właśnie ten projekt konkursowy, wraz z pomnikiem Zwycięstwa z 1927 roku, naprawdę przekształcił plac Ulus w plac.

Obecnie w wysokiej wieży znajduje się siedziba Ministerstwa Młodzieży i Sportu, a niskie budynki pełnią funkcję centrum handlowego. Warto wejść na dziedzińce i przyjrzeć się temu, jak budynki są do siebie ustawione oraz zobaczyć szereg sklepów wychodzących na plac. Aby zobaczyć wieżę w całości, należy przejść na drugą stronę placu. Po drugiej stronie alei, w miejscu, gdzie w 1967 roku odbył się konkurs, a w 1981 roku ukończono budowę, znajdował się kompleks handlowy 100. Yıl Çarşısı; został zamknięty w 2020 roku i zburzony w latach 2022-2023. Jeden z trzech nowoczesnych kompleksów handlowych otaczających plac Ulus przestał istnieć; dlatego Ulus İşhanı to nie tylko budynek, ale również ostatni świadek nowoczesnej warstwy tego miejsca. Warto przyjść wcześnie rano, zanim otworzą się sklepy, wtedy dziedzińce są ciche i można podziwiać bryły budynków bez tłumu ludzi. Budynek Sümerbank, znajdujący się na północno-wschodzie placu, pochodzi z 1938 roku i reprezentuje wcześniejszą generację, charakteryzującą się fasadami z kamienia; można w ten sposób porównać dwa pokolenia architektury w jednym spojrzeniu.

Źródło: Katalog zabytków; Wikipedia (Ulus İş Hanı, 100. Yıl Çarşısı, Sümerbank Genel Müdürlük Binası).

Aby dotrzeć do siedziby, można skorzystać z metra, wysiadając na stacji Sıhhiye, lub przejść się bulwarem. Instytut Historii Turcji znajduje się w dzielnicy Hacettepe, przy ulicy Kızılay, numer 1, tuż za bulwarem. Projekt budynku został opracowany przez Turgut Cansevera i Ertura Yenera, a prace rozpoczęły się w 1951 roku. Budynek drukarni został ukończony w 1955 roku, projekt głównego budynku uzyskał ostateczną formę w 1961 roku, a budowa rozpoczęła się w 1962 roku i zakończyła w 1966 roku. Instytut przeniósł się do nowej siedziby w 1967 roku. W 1980 roku budynek otrzymał nagrodę Aga Khana za architekturę. Jury oceniło go jako pozytywny krok w kierunku architektury, która łączy nowoczesne technologie budowlane z tradycyjnymi koncepcjami i zasadami. Jak opisano w archiwum nagrody, sercem budynku jest trzypiętrowy dziedziniec, doświetlany światłem z góry, przypominający układ wewnętrzny osmańskich madrasów, a wszystkie główne funkcje są rozmieszczone wokół tego dziedzińca. Okna aluminiowe zostały użyte w połączeniu z drewnianymi ażurami, co pozwala na kontrolowanie światła i podkreśla publiczny charakter dziedzińca oraz zamknięty charakter otaczających go pomieszczeń. Zewnętrzne ściany wykonane z ankaraskiego kamienia nadają budynkowi masywną formę.

Na parterze znajdują się sala konferencyjna i magazyny książek, a na wyższych piętrach biblioteka, sale do czytania i biura. Biblioteka została założona w 1931 roku wraz z instytucją i jest specjalistyczną biblioteką w dziedzinie historii Turcji. Korzystają z niej wykładowcy, studenci studiów podyplomowych i niezależni badacze. Od studentów studiów licencjackich wymagane jest zaświadczenie od promotora, a książki nie są wypożyczane. Jeśli nie jesteś badaczem, możesz podziwiać budynek od zewnątrz, od strony ulicy Kızılay, obserwując publiczny dziedziniec między budynkiem drukarni a głównym budynkiem. Zwróć uwagę na rytm drewnianych ażurów i masę kamiennych ścian. Po ingerencjach, które nie pasowały do charakteru budynku, w 2014 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków i poddany renowacji. Budynek zaprojektowany przez Cansevera stanowi alternatywę dla nowoczesnych budynków z betonu i aluminium, pokazując inną ścieżkę modernizmu: połączenie nowych technik z lokalnymi materiałami i tradycją dziedzińców.

Źródła: Aga Khan Award for Architecture; Inwentaryzacja Kulturowa; AYK (Biblioteka TTK); GZT; ttk.gov.tr.

Po dotarciu do placu Kızılay, po wschodniej stronie alei, przy numerze 117 Atatürk Bulvarı, wznosi się szklany budynek – Emek İşhanı, który od 2015 roku oficjalnie nosi nazwę Kahramanlar İş Merkezi. Projekt został opracowany przez Envera Tokaya i İlhana Taymana, a obliczenia statyczne wykonał Yusuf Berdan. Budynek został wzniesiony jako dochodowa nieruchomość dla funduszu emerytalnego. Według Wikipedii, budowa trwała od 1959 do 1965 roku, a projekt został rozpoczęty w 1958 roku w ramach programu "Architekci, którzy pozostawili ślad w Ankarze". Budynek liczy 24 piętra i ma 76 metrów wysokości. W momencie ukończenia był najwyższym budynkiem w mieście i uważany za pierwszy wieżowiec w Turcji, a także za pierwszą realizację fasady ze szkła. Źródłem inspiracji były budynek Lever House w Nowym Jorku oraz siedziba Sekretariatu Organizacji Narodów Zjednoczonych, czyli smukła, prostokątna wieża osadzona na niskiej podstawie. Całość budynku, w tym jego podstawę i wąską elewację zwróconą w stronę alei, można zobaczyć z punktu widokowego Güvenpark.

Budynek został sprzedany w ramach prywatyzacji 8 marca 2006 roku, a w 2015 roku zmieniono jego nazwę. Ze względu na to, że jest to własność prywatna, nie można do niego wejść, a można go oglądać tylko z chodnika. Jest to jeden z pięćdziesięciu dużych budynków, które zostały wymienione przez Izbę Inżynierów Budownictwa od jej powstania. Inne projekty Tokaya w Ankarze kontynuują ten styl: w 1955 roku został dobudowany budynek Wydziału Nauk Politycznych, a w 1958 roku, wspólnie z Behruzem Çinicim i Teomanem Dorukiem, zaprojektowano siedzibę Generalnego Dyrektoriatu Robót Wodnych. Plan Jansen z lat 30. dla placu Kızılay przewidywał niski, zielony obszar. Budynek Emek İşhanı był pierwszym wysokim budynkiem na tym placu i określił skalę wszystkich kolejnych wysokich budynków. Zwróćcie uwagę, jak smukła i regularna jest wieża, wpatrując się w ruch uliczny i reklamy. Najlepszy kadr to szeroki obraz, na którym w tle widać drzewa Güvenpark.

Źródło: "Architekci, którzy pozostawili ślad w Ankarze"; Wikipedia (Kahramanlar İş Merkezi); Wikipedia (Kahramanlar Business Center).

Spacerując południowym chodnikiem, w kierunku budynków ministerstw, natraficie na wysoki budynek, który góruje nad aleją. To Grand Ankara Hotel, charakteryzujący się złożoną bryłą. Został zaprojektowany w 1960 roku przez Szwajcara Marca Josepha Saugeya i Yüksela Okana, przy wsparciu finansowym instytucji emerytalnej. Budowa trwała od 1960 do 1966 roku; prace projektowe wykonała firma S.E.H.E.G., a budowlane – Emek İnşaat. Hotel ma 22 piętra i trzy podziemia, a jego wysokość wynosi 67,66 metra. Oferuje 194 pokoje. Od otwarcia w 1966 roku do 1986 roku był jedynym hotelem pięciogwiazdkowym w Ankarze. Wikipedia określa go jako jeden z najważniejszych przykładów tureckiej architektury z lat 60. i jedną z głównych realizacji modernizmu organicznego w kraju. Charakterystyczny wygląd fasady zawdzięczał aluminiowym elementom zacieniającym; dzięki systemowi odwróconych belek, obszar pod dachem był pozbawiony belek i miał czysty wygląd.

W 2005 roku hotel został sprywatyzowany i przeszedł gruntowną renowację. Organizacje zawodowe protestowały przeciwko zmianom w wystroju wnętrz oraz zastąpieniu elementów zacieniających systemem fasadowym z niebieskiego metalu. Budynek został ponownie otwarty w 2009 roku i obecnie funkcjonuje jako hotel; jako obiekt noclegowy, jest widoczny z zewnątrz. Stojąc na chodniku, spróbujcie wyobrazić sobie zdjęcia z lat 60.: fasada, którą widzicie, to efekt renowacji, ale złożona geometria bryły i sposób, w jaki budynek osadza się na ziemi, to elementy charakterystyczne dla projektu Saugeya i Okana. Tylko z tego miejsca, z chodnika po drugiej stronie alei, można uchwycić w jednym kadrze fasadę budynku parlamentu, wykonaną z trawertynu, oraz szklaną i metalową fasadę hotelu. To miejsce, gdzie budynek, którego projekt został nagrodzony w konkursie w 1938 roku, stoi obok budynku zaprojektowanego w 1960 roku, co doskonale ilustruje, jak bardzo turecka architektura rozwinęła się w ciągu dwudziestu lat.

Źródło: GZT Mimari; Wikipedia (Grand Ankara Hotel, III. TBMM Binası).

Przejdź z linii Kızılay do stacji Anadolu (Anıtkabir); odtąd można dojść do Anıtkabir pieszo, pod górę. To miejsce jest doskonałym punktem startowym: w międzynarodowym konkursie z 1941-42 roku wzięło udział 49 projektów z różnych krajów. Zwycięski projekt autorstwa Emin Onat i Orhan Arda został wybrany, a po kilku zmianach, 9 października 1944 roku rozpoczęto budowę. Budowa została ukończona w październiku 1953 roku, a otwarcie nastąpiło 10 listopada 1953 roku. Anıtkabir jest monumentalnym przykładem drugiego nurtu architektury narodowej: odnosi się do historycznych warstw Anatolii – Hetytów, Selcjuków i Osmanów, charakteryzując się solidnością, symetrią i użyciem kamienia. Po obu stronach 262-metrowej Alei Lwów znajdują się 24 lwy, symbolizujące plemiona Oğuz. Dwanaście wież otacza teren ceremonialny. W Sali Honorowej znajduje się symboliczna trumna, a pod nią, w ośmiokątnym grobowcu, znajduje się ciało Atatürka. Z 750 000 metrów kwadratowych powierzchni, 630 000 metrów kwadratowych zajmuje Park Pokoju.

Porównując tę trasę z innymi miejscami, można zauważyć, jak szybko zmieniał się styl w latach 50. XX wieku: w 1953 roku, kiedy ukończono budowę Anıtkabir, zakończył się konkurs na budynek Ulus İşhanı, a dwa lata później rozpoczęto budowę z wykorzystaniem aluminium i szkła. Zaledwie kilka lat dzieliło monumentalny kamień od fasad szklanych. Spaceruj powoli po Alei Lwów, obserwując łączenia kamieni, proporcje wież i wykończenie terenu ceremonialnego, ponieważ w tej trasie najważniejsze są sam monument i kamieniarstwo. Po dotarciu na teren ceremonialny, odwróć się i spójrz na miasto; umiejscowienie Anıtkabir na wzgórzu jest również częścią projektu. Godziny otwarcia zależą od pory roku; sprawdź na stronie anitkabir.tsk.tr. Poświęć również czas na zwiedzanie muzeum.

Źródło: anitkabir.tsk.tr; Wikipedia (Anıtkabir).

Aby dotrzeć do Atakule, należy zjechać liniami EGO w kierunku Çankaya i wyjść na ulicę Çankaya. Wieża znajduje się w miejscu przecięcia ulic Cinnah i Çankaya, tuż obok Parku Botanicznego. Atakule, zaprojektowana przez Ragıpa Buluç, została zbudowana w latach 1986-1989 i otwarta 13 października 1989 roku, z okazji 66. rocznicy ustanowienia Ankarę jako stolicę. Nazwa wieży pochodzi od połączenia słów "Ata" (ojciec) i "kule" (wieża). Wieża, licząca 125 metrów wysokości, górowała nad pierwszym centrum handlowym w Ankarze i w całej Turcji. Na jej szczycie znajdowała się obrotowa platforma i taras widokowy, a oświetlenie zostało zaprojektowane przez Nergiz Arifoğlu. W krótkim czasie stała się ona symbolem miasta; pod koniec lat 80. Ankara zyskała swój charakterystyczny wizerunek dzięki tej wieży. Trasa kończy się tutaj, ponieważ Atakule jest ostatnim, znaczącym elementem procesu modernizacji, który trwał od lat 1950. do 1990. – to czas, kiedy beton zaczął dominować, a możliwość podziwiania miasta z góry stała się powszechną praktyką.

Część handlowa została zburzona i odbudowana po 2014 roku, natomiast wieża została zachowana. Nowy kompleks został otwarty 29 października 2018 roku, zyskał taras w kierunku Parku Botanicznego oraz plac wejściowy. Dla tej trasy, najważniejsza jest sama wieża i taras widokowy: można do nich dotrzeć dwoma windami, a z tarasu rozciąga się panorama Ankary oraz widok na aleje, którymi przejechaliście. Warto wjechać na taras około pół godziny przed zachodem słońca, aby podziwiać zarówno dzień, jak i moment, w którym miasto rozświetla się lampami. Godziny otwarcia tarasu widokowego oraz zasady wejścia można znaleźć na stronie atakule.com.tr. Przyglądając się wieży, warto zastanowić się nad pytaniem, które Arkitera zadała w 2014 roku, kiedy rozpoczęto prace nad nowym budynkiem: jak nowy budynek będzie współgrał ze starą wieżą? Odpowiedź można zobaczyć dzisiaj, spacerując po chodniku.

Źródła: Arkitera; A Tasarım; atakule.com.tr; Wikipedia (Atakule).