Termy na Półwyspie Historycznym, pod kopułami Sinana.

Rozpocznij zwiedzanie od tego historycznego łaźni, położonego w wąskich uliczkach Zeyrek. Jest to jedno z nielicznych miejsc w Turcji, gdzie można zwiedzić łaźnię osmańską jako muzeum, a jednocześnie skorzystać z jej usług. Łaźnię zlecił zbudować Barbaros Hayreddin Paşa, dowódca floty osmańskiej, a jej architektem był Mimar Sinan. Zgodnie z informacjami zawartymi w Encyklopedii Islamu (TDV), budowa prawdopodobnie miała miejsce w latach 1540-1546, choć niektóre źródła podają wcześniejsze daty. Zarówno część dla mężczyzn, jak i dla kobiet charakteryzują się symetrycznym układem, z pomieszczeniami na przebrania, chłodnymi i gorącymi. W części gorącej znajduje się ośmiokątna wanna oraz cztery przedsionki i cztery prywatne nisze.

Wiele z oryginalnych płytek, nadających łaźni jej nazwy, znajduje się obecnie w innych miastach. Ściany były niegdyś pokryte niebiesko-białymi płytkami İznik do określonej wysokości. Płytki, które zostały usunięte z powodu pożarów i trzęsień ziemi, zostały sprzedane i rozproszone w XIX wieku, trafiając do europejskich kolekcji, takich jak Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie. Zgodnie z artykułem z 1993 roku opublikowanym przez TDV, w tamtym czasie zachowane płytki znajdowały się jedynie w części męskiej, w pomieszczeniu gorącym.

Podczas trzynastoletnich prac renowacyjnych odkryto tysiące fragmentów płytek oraz trzydzieści siedem różnych wzorów. Ponadto, pod pomieszczeniami chłodnymi odkryto cysterny z okresu bizantyjskiego. Budynek został ponownie otwarty we wrześniu 2023 roku, wraz z muzeum. Usługi łaźni zostały wznowione w 2024 roku. W muzeum, znajdującym się w przylegającym budynku, znajdują się ekspozycje poświęcone historii płytek oraz systemowi zaopatrzenia łaźni w wodę i ogrzewania. Wyeksponowane tam przedmioty pomogą zrozumieć, jak wyglądały niegdyś puste ściany, które można zobaczyć w pozostałej części trasy. Jeśli planujecie skorzystać z łaźni, zapytajcie o układ pomieszczeń dla kobiet i mężczyzn oraz o możliwość rezerwacji.

Źródła: Encyklopedia Islamu (TDV); Arkitera; Wikipedia.

Uliczki wspinające się od Zeyrek do Süleymaniye doprowadzą Was do tego łaźni, znajdującego się na południowym krańcu kompleksu. Budowa tego kompleksu, założonego ku czci sułtana Sulejmana Wspaniałego, rozpoczęła się w 1550 roku, a prace zakończono w październiku 1557 roku; łaźnia jest częścią tego monumentalnego projektu, którego głównym architektem był Sinan. Ze względu na osiedlenie się w jej pobliżu rzemieślników zajmujących się obróbką metali, łaźnia ta nosiła pierwotnie nazwę "Łaźnia Rzemieślników". Biorąc pod uwagę szkoły, stołówkę i sklepy wchodzące w skład kompleksu, łaźnia zaspokajała jedną z podstawowych potrzeb mieszkańców tego obszaru.

To, co odróżnia tę budowlę od innych łaźni, to fakt, że jest to łaźnia tylko dla mężczyzn, bez osobnego pomieszczenia dla kobiet. W Encyklopedii Islamu, Semavi Eyice pisze, że łaźnia ta prawdopodobnie nie była przeznaczona jako zwykła łaźnia miejska, ale raczej dla pracowników kompleksu i studentów przebywających w szkołach. Projekt odzwierciedla eksperymenty Sinana. Nad kwadratową, 11,5-metrową częścią chłodną wznosi się duża kopuła; po trójdzielnej części ciepłej znajduje się część gorąca, podzielona na cztery arkady, oddzielone kolumnami z marmuru. W artykule o łaźniach w tej samej encyklopedii podkreślono, że Sinan połączył klasyczny typ łaźni z elementami architektury uzdrowiskowej, tworząc w ten sposób unikalną wersję.

Historia łaźni w kolejnych wiekach była zmienna. W latach 1916-1917 była zamknięta, w latach 1930 została przekształcona w warsztat, a następnie została odrestaurowana i ponownie otwarta jako łaźnia przez jej właściciela. Według Wikipedii, od czasu renowacji w 2001 roku, łaźnia jest głównie skierowana do turystów. Ze względu na możliwe różnice w zasadach korzystania, warto skontaktować się z obiektem przed wizytą, jeśli planujecie skorzystać z łaźni. Jeśli nie planujecie korzystać z łaźni, możecie podziwiać kopuły i pokrycie z ołowiu z ulicy, a następnie zejść w dół od góry Süleymaniye w kierunku Beyazıt.

Źródło: Encyklopedia Islamu; Wikipedia.

Ten łaźnia, monumentalna budowla położona przy ulicy Ordu, jest częścią kompleksu II. Bayezida, otaczającego plac Beyazıt, i obecnie funkcjonuje jako Muzeum Kultury Łaźni Tureckich II. Bayezida, należące do Uniwersytetu w Stambule. Data jej powstania nie jest dokładnie znana; Encyklopedia Islamu podaje lata 1500-1505, natomiast rejestr muzeum Ministerstwa Kultury i Turystyki wskazuje lata 1507-1508. Dochody z łaźni były przeznaczane na fundację Gülbahar Hatun, matki sułtana Yavuz Sultana Selima.

Łaźnia składa się z dwóch części, usytuowanych obok siebie i zaprojektowanych zgodnie z tym samym planem. W jej wnętrzu znajdują się cztery dziedzińce, a w rogach – prywatne pomieszczenia. Kopuła pomieszczenia chłodnego ma średnicę około 15 metrów, co pozwala ocenić, jak duża mogła być łaźnia handlowa. Najbardziej zaskakującym elementem budowli są fundamenty. Łaźnia została wzniesiona, wykorzystując elementy rzeźbione, pochodzące z Kolumny Zwycięstwa, która znajdowała się na tym placu w czasach bizantyjskich, w okresie istnienia Forum Teodozjusza. Według informacji z Encyklopedii Islamu, niektóre z tych elementów nadal znajdują się w fundamentach, a część została przeniesiona do Muzeum Archeologicznego w Stambule.

Po latach 1930. pomieszczenie chłodne było wynajmowane jako magazyn skórzany, a część ciepła została przekształcona w warsztat kowalski. Budynek przez długi czas popadał w ruinę. Uniwersytet w Stambule przejął łaźnię w 2000 roku; po renowacji muzeum zostało otwarte 27 maja 2015 roku. Wewnątrz znajdują się eksponaty etnograficzne, takie jak ręczniki, miedź i brązowe elementy łaźni, a także elementy architektoniczne z okresu bizantyjskiego i osmańskiego, odnalezione podczas wykopalisk. To idealne miejsce, aby zwiedzić wszystkie części łaźni, nie korzystając z jej podstawowej funkcji – kąpieli; można tu zobaczyć na żywo terminy, których nauczono się na początku trasy, przechodząc z pomieszczenia chłodnego do ciepłego. Zgodnie z rejestrem muzeum Ministerstwa, muzeum jest zamknięte w weekendy; przed wizytą należy sprawdzić aktualne godziny otwarcia.

Źródła: Encyklopedia Islamu; Muzea w Turcji (Ministerstwo Kultury i Turystyki); Wikipedia.

Po przejściu przez wnętrze Kapalıçarşı od Beyazıt, wychodząc przez bramę Mahmutpaşa, w ciągu kilku minut dotrzecie do tego łaźni. Według inskrypcji nad wejściem, została zbudowana w latach 1466-1467 jako część kompleksu Mahmuta Paşa, w czasach panowania sułtana Mehmeda II, i jest jedną z najstarszych zachowanych łaźni w mieście. Kilka kroków dalej znajduje się Kürkçü Han, również należący do tego samego kompleksu.

Łaźnia pierwotnie była podwójna; część dla kobiet została z czasem zburzona, aby zrobić miejsce dla budynków handlowych. W zachowanej części znajdują się trzy duże pomieszczenia z kopułami. Zimna część jest przykryta kopułą o średnicy około 17 metrów, z oknami, a ta kopuła opiera się na ścianach za pomocą ozdobnych trzonów. Według Wikipedii, w tej części łaźni znajduje się najwcześniejszy przykład półkopuły w Stambule. W ciepłej części, wokół kamienia centralnego, znajdują się nisze, boczne przedsionki i narożne pomieszczenia. Zwróćcie uwagę na ozdobną niszę nad wejściem oraz na fasadę; tutaj można zobaczyć prostą, ale elegancką dekorację charakterystyczną dla osmańskich budowli z XV wieku.

Historia tego budynku pokazuje, jak łaźnia mogła zmieniać swoje przeznaczenie w mieście. W pożarze w 1755 roku uległa uszkodzeniu, a w 1953 roku została odrestaurowana i przez pewien czas ponownie służyła jako łaźnia, następnie została przekształcona w magazyn, a w latach 90. XX wieku stała się częścią rynku. Obecnie wewnątrz znajdują się sklepy; spacerując pod kopułami, można poczuć wielkość tego miejsca. Zwróćcie uwagę na sklepienia i trony, które znajdują się nad sklepami, ponieważ wciąż odzwierciedlają oryginalny charakter budynku. Ulica Mahmutpaşa jest w dni powszednie bardzo zatłoczona; chodźcie powoli i nie blokujcie ruchu przed sklepami.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi (Kompleks Mahmuta Paşa); Wikipedia.

Po wzniesieniu się z Mahmutpaşa i dojeździe do Nuruosmaniye, dotrzecie do tego łaźni, znajdującej się u podnóża kolumny Çemberlitaş, charakteryzującej się ciałem z porfiru. Łaźnię w 1584 roku zbudowała Nurbanu Sultan, żona II. Selima i matka III. Murada; dochody z niej przeznaczane były na kompleks Atik Valide w Üsküdar. Co do architekta, źródła są rozbieżne. Zazwyczaj przypisuje się go Mimar Sinanowi, ale w Encyklopedii Islamu (TDV) Semavi Eyice zauważa, że imię Sinana nie pojawia się w źródłach wymieniających jego dzieła.

Najbardziej charakterystycznym elementem tego miejsca jest część ciepła. Znajduje się tu dwunastościenny plan, wokół kamienia centralnego umieszczono dwunastokolumnową galerię, a w rogach znajdują się kopułowe pomieszczenia. Zwróćcie uwagę na geometryczne inkrustacje z marmuru na podłodze i ścianach. Do dużych kopuł, które kryją szatnie, prowadzą trójkątne przejścia.

Obecny wygląd łaźni odzwierciedla przebudowy miejskie z XIX wieku. W 1868 roku, podczas poszerzania ulicy Divanyolu, odcięto fragment części chłodnej. Kobiety przestały korzystać z łaźni, a pomieszczenie to najpierw stało się restauracją, a później sklepem z dywanami. Budynek spłonął w latach 1916-1917, a część męska została odrestaurowana w latach 1972-1973. Schody przy wejściu zostały dodane z powodu zmiany poziomu drogi.

Obecnie łaźnia jest czynna, a większość jej klientów to obcokrajowcy. Jeśli zdecydujecie się na kąpiel, najpierw spoccie na kamieniu centralnym, a następnie poczekajcie na masaż szczotką i pianę. Po zakończeniu zabiegu, posiedźcie przez chwilę w części chłodnej, aby się ochłodzić. Zapytajcie przy wejściu, która część jest przeznaczona dla kobiet, a która dla mężczyzn, oraz o godziny otwarcia. Jeśli nie planujecie kąpieli, zatrzymajcie się przy kolumnie, tuż obok łaźni, i zobaczcie, jak to miejsce, gdzie znajdują się obok siebie dwa budynki, odzwierciedla przemianę miasta, od bizantyjskiego forum do osmańskiego bazaru.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Oficjalna strona łaźni Çemberlitaş; Wikipedia.

Wychodząc z Çemberlitaş i idąc na wschód wzdłuż ulicy Divanyolu, a następnie skręcając w kierunku Cağaloğlu, dotrzecie do tego łaźni. Budowla została ukończona w 1741 roku, a jej celem było zapewnienie funduszy dla biblioteki założonej przez sułtana Mahmuda I w Hagii Sofii. Źródła podają różne nazwiska architekta; Encyklopedia Islamu podaje z pewnymi zastrzeżeniami imię Hüsrev, podczas gdy inne źródła przypisują projekt Suleymanowi Aga i Abdullahowi Aga.

Łaźnia w Cağaloğlu jest jednym z ostatnich dużych kompleksów łaźni w Stambule. Ponieważ w 1768 roku sułtan Mustafa III zakazał budowy nowych łaźni w mieście, budowla o takiej skali nie została już nigdy powtórzona. Dlatego też łaźnia jest dobrym miejscem do porównania z łaźniami z XVI wieku, zaprojektowanymi przez Sinana. Plan jest nadal klasyczny: składa się z pomieszczenia chłodnego, ciepłego i gorącego, z czterema przedsionkami i czterema prywatnymi komnatami. Zmieniła się jedynie dekoracja. W detalach widać wpływ sztuki zachodniej, charakterystyczny dla XVIII wieku; Encyklopedia Islamu wymienia tę budowlę jako przykład wpływu sztuki obcej na architekturę turecką. Porównajcie poważne, klasyczne linie, które widzieliście w Zeyrek i Çemberlitaş, z falującymi formami obecnymi tutaj, a sami zauważycie, jak zmieniły się gusta w ciągu dwóch wieków.

Wejścia do łaźni dla mężczyzn i kobiet są oddzielne. Wejście do części męskiej znajduje się bezpośrednio z ulicy, a wejście do części żeńskiej wychodzi na boczną uliczkę. Jest to typowy przykład starego osmańskiego zwyczaju, zgodnie z którym wejścia do obu części nie wychodziły na tę samą ulicę. Obecnie łaźnia jest nadal czynna, a większość jej klientów to turyści. Jeśli nie planujecie korzystać z łaźni, możecie przyjrzeć się jej architekturze z zewnątrz, obserwując oddzielne wejścia, a następnie w ciągu kilku minut dotrzecie pieszo do Hagii Sofii.

Źródła: Encyklopedia Islamu; Oficjalna strona łaźni w Cağaloğlu; Wikipedia.

Ostatnim przystankiem trasy jest ten długi budynek z ołowianą kopułą, rozciągający się wzdłuż placu pomiędzy meczetem Ayasofya-i Kebir a meczetem Sultanahmet. Został zbudowany przez architekta Sinana w latach 1556-1557, na zlecenie Hurrem Sultan, żony sułtana Sulejmana Wspaniałego, w celu zapewnienia dochodów dla jej fundacji. Budynek miał służyć społeczności Ayasofyi. Pod hamamem znajdują się pozostałości łaźni rzymskich, znanych jako łaźnie Zeuksipposa, co świadczy o tym, że tradycja kąpieli w tym miejscu ma znacznie starsze korzenie.

To, co wyróżnia ten hamam w architekturze osmańskiej, to układ dwóch części. Po raz pierwszy w tureckiej architekturze hamamów, część dla kobiet i część dla mężczyzn zostały umieszczone na tej samej osi, jeden za drugim. Budynek, o długości około 75 metrów, ma wejście do części męskiej skierowane na północ, a wejście do części damskiej – na zachód. W części męskiej znajdują się kolejno: chłodnia, ciepła sala i gorąca sala, a następnie podobny układ w części damskiej; obie gorące sale znajdują się naprzeciwko siebie. W centrum każdej gorącej sali znajduje się ośmioboczna wanna z marmuru. Zwróćcie uwagę na ozdobny portyk przed wejściem do części męskiej – to rozwiązanie rzadko spotykane w łaźniach tamtych czasów.

Hamam działał do 1910 roku, a następnie był przez długi czas zamknięty i wykorzystywany jako magazyn w różnych okresach. Po remoncie w latach 1957-1958, stał się sklepem z dywanami, prowadzonym przez państwo. Po gruntownym remoncie w latach 2008-2011, w maju 2011 roku został ponownie otwarty jako hamam. Dobrym pomysłem jest zakończenie trasy kąpielą w tym miejscu; warto wcześniej dokonać rezerwacji i dowiedzieć się szczegółów dotyczących dostępnych usług. Po wyjściu, usiądźcie przez chwilę na placu w popołudniowym świetle i ponownie podziwiajcie ten długi szereg kopuł, znajdujący się pomiędzy Ayasofyą a meczetem Sultanahmet.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi; Wikipedia.