Stambuł według architektów Vedata i Kemaleddina.

Pomnik poświęcony ofiarom lotnictwa, znajdujący się w parku Fatih w dzielnicy Saraçhanebaşı, jest pierwszym punktem trasy. Pomnik został wzniesiony ku pamięci Fethiego, Sadika i Nuriego Beyów, uznawanych za pierwszych lotników, którzy zginęli w historii tureckiego lotnictwa. Piloci ci wzięli udział w locie, który miał odbyć się tuż przed I wojną światową, z Stambułu do Kairu, na dystansie około 2500 kilometrów. Podczas lotu zginęli i zostali pochowani w Damaszku, obok grobowca Saladyna w meczecie Umajjadów. Projekt pomnika wykonał architekt Vedat Tek. Prace rozpoczęto 2 kwietnia 1914 roku, a ukończono w 1916 roku. Pomnik został umieszczony naprzeciwko ówczesnego budynku urzędu miasta Fatih; budynek ten od 2010 roku pełni funkcję siedziby rektora uniwersytetu.

Aby lepiej zapoznać się z pomnikiem, obejdź go powoli. Kolumna, wznosząca się nad marmurowym cokolem, została celowo pozostawiona w stanie nieukończonym, symbolizując przerwany lot. Na szczycie kolumny znajduje się gałązka laurowa wykonana z brązu. Po obu stronach cokołu znajdują się powiększone repliki medali, które piloci otrzymaliby, gdyby dotarli do Kairu. Na medalach widnieje motyw samolotu, wieża Beyazıt oraz wizerunek Stambułu. Wysokość pomnika wynosi około 7,5 metra.

Ten niewielki przystanek stanowi dobry wstęp do dalszej części trasy. Vedat Tek, projektując ten pomnik, ukończył już budynek Ministerstwa Poczt i Telegrafów; fasada tego budynku, którą zobaczycie wkrótce w Sirkeci, oraz ta skromna, nieukończona kolumna, to dzieła tego samego architekta. Z pomnika do Laleli, kolejnego przystanku, można dojść w około dziesięć minut.

Źródło: Wikipedia.

W dzielnicy Laleli, przy ulicy Ordu, znajduje się ten okazały budynek, który został wzniesiony jako pierwszy kompleks mieszkaniowy w obrębie murów miasta. Powstał w miejscu, gdzie wcześniej znajdowała się szkoła Koska Medresesi, częściowo zniszczona w trzęsieniu ziemi w 1894 roku, a następnie spalona w 1911 roku. Budynek został zaprojektowany przez architekta Kemaleddina i miał składać się z czterech bloków, mających zapewnić schronienie osobom, które straciły domy w wyniku pożaru, który w 1918 roku strawił rozległy obszar, obejmujący dzielnice Cibali, Altımermer i Fatih. Budowa rozpoczęła się w 1919 roku dzięki darowiznom od mieszkańców i zakończyła się w 1922 roku. Początkowo budynek nosił nazwę "Apartamenty dla ofiar pożaru" (Harikzedegan).

Zgodnie z artykułem w Wikipedii w języku angielskim, te apartamenty są jednymi z pierwszych nowoczesnych budynków w Stambule, w których zastosowano beton. Składają się z czterech symetrycznych, kwadratowych bloków o jednakowym rozmiarze, połączonych dziedzińcami. Budynek posiadał łącznie 124 mieszkania, 25 sklepów, wspólną pralnię oraz pomieszczenia na węgiel dla każdego mieszkania. Z uwagi na to, że budowa zakończyła się pod koniec imperium, ofiary pożaru nie zostały przeniesione do tego miejsca. W pierwszych latach Republiki, budynek został przekazany Türk Tayyare Cemiyeti (Tureckiemu Towarzystwu Lotniczemu) i otrzymał nazwę "Apartamenty Lotnicze" (Tayyare Apartmanları). Był wykorzystywany jako budynek mieszkalny do 1985 roku, a obecnie jest hotelem.

Przechodząc na drugą stronę ulicy, można podziwiać budynek z daleka i dostrzec, jak Kemaleddin połączył klasyczny osmański styl zdobniczy z nowym materiałem, betonem, oraz z koncepcją wielorodzinnego budynku mieszkalnego. Ze względu na to, że jest to hotel, wejście jest możliwe tylko za zgodą administracji. Można stąd dojść pieszo do przystanku tramwajowego Laleli-Üniversite i udać się do dzielnicy Sirkeci.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi; Wikipedia.

Czwarty Dom Fundacyjny (Türk. *Dördüncü Vakıf Hanı*) to najbardziej znany z budynków fundacyjnych, wzniesionych przez Ministerstwo Endowmentów (Evkaf Nezareti) w celu generowania dochodów. Zgodnie z Encyklopedią Islamu (TDV), Kemalettin opracował projekty meczetów i szkół, które ministerstwo planowało zbudować w latach 1910-1911, a pięć domów fundacyjnych w Stambule zostało wzniesionych w latach 1911-1926. Budynek ten został wzniesiony w miejscu kompleksu Hamidiye, należącego do Abdülhamida I. Budowa rozpoczęła się w latach 1910., ale z powodu wojen bałkańskich i I wojny światowej, ukończono ją dopiero w 1926 roku. W latach okupacji, wojska francuskie wykorzystywały budynek, który jeszcze nie był ukończony, jako koszary w latach 1920-1923.

Fasada budynku, skierowana na ulicę Hamidiye, ma około 79 metrów długości i 27 metrów wysokości; na końcach znajdują się wieże narożne. Zachodnia, południowa i wschodnia elewacja są pokryte kamieniem i marmurem. Konstrukcja opiera się na stalowym szkieletcie; na parterze znajduje się 24 sklepy, a na czterech piętrach znajdują się łącznie 148 biur o jednakowym rozmiarze, po 37 na każdym piętrze. Dwie główne klatki schodowe, zgodnie z ówczesnymi przepisami przeciwpożarowymi, zostały umieszczone w odległości 30 metrów od siebie i zostały uzupełnione windami. Oznacza to, że fasada charakteryzuje się klasyczną osmańską ornamentyką, natomiast wnętrze odzwierciedla nowoczesny program budynku biurowego.

Pod koniec XX wieku w budynku mieściła się również Giełda Papierów Wartościowych w Stambule. Po opuszczeniu budynku w 2000 roku, został on odrestaurowany i od 2006 roku pełni funkcję hotelu. Najlepszy widok na fasadę można uzyskać z chodnika; warto zwrócić uwagę na wieże narożne i kamienną ornamentykę między oknami, a następnie przejść o kilka kroków dalej, do głównej poczty.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Inwentarz Kulturowy; Wikipedia.

Wielka Poczta, uważana za najważniejszy projekt w życiu Vedata Teka, jest jednym z pierwszych przykładów Pierwszego Ruchu Narodowego w architekturze. Pan Vedat w 1905 roku został architektem w Ministerstwie Poczty i Telegrafu; budynek, jako siedziba tego ministerstwa, został rozpoczęty w 1905 roku i ukończony w 1909 roku. Usługi pocztowe były świadczone od 1840 roku na dziedzińcu Nowego Meczetu, a w 1890 roku przeniesiono je do budynku Pocztowego w Eminönü, a w 1909 roku do tego budynku. Nazwa budynku zmieniła się w latach 30. XX wieku na Wielka Poczta. W latach 1927-1936 w tym budynku nadawano również programy Radia Stambul.

Najpierw przyjrzyjmy się budynkowi z zewnątrz. Czterokondygnacyjny budynek ma wejście podwyższone schodami; dwa narożniki elewacji przedniej są wysunięte i podwyższone, a całość przykryta kopułą. Elewacja wykonana jest z rzeźbionego kamienia i marmuru, a w dekoracjach dominujący jest styl osmański z XVI wieku. Na mozaice nad wejściem, napisanym starą czcionką, znajduje się napis "Ministerstwo Poczty i Telegrafu". Zwróćcie uwagę na dwukolorowe zdobienia kamienne, mozaiki z geometrycznymi wzorami, pismo kufijskie i kapitele z ornamentami; uważa się, że cegły zostały zaprojektowane specjalnie przez Vedata Teka.

Wewnątrz, główne wejście prowadzi do prostokątnej sali centralnej, która rozciąga się na trzech kondygnacjach; sufit tej sali jest pokryty witrażami w odcieniach pomarańczowych i niebieskich. Na parterze znajduje się nadal działająca poczta, a w jednej z części budynku znajduje się Muzeum PTT Stambuł, które od 2000 roku prezentuje historię komunikacji. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków i jest objęty renowacją; przed wizytą sprawdźcie, czy poczta i muzeum są otwarte. Ponieważ jest to budynek używany przez administrację publiczną, przed zrobieniem zdjęć wewnątrz należy zapytać pracownika.

Źródło: Wikipedia, Rejestr Zabytków.

Ten mała meczet, położony w dzielnicy Kamer Hatun na obrzeżach Beyoğlu, w dzielnicy Tarlabaşı, jest jednym z dzieł Kemaleddina, które powstały podczas jego pracy jako główny architekt w Ministerstwie Wakfów. Zgodnie z Encyklopedią Islamu TDV, Kemaleddin, po 1909 roku, jako główny architekt Ministerstwa Wakfów, był odpowiedzialny za renowację wielu meczetów i modlitewni, a także za działalność nowo utworzonego Wydziału Budowy i Remontów. Zgodnie z informacjami zawartymi w Wikipedii, pierwszy meczet został zbudowany w 1514 roku przez Yavuza Sultana Selima dla jego macochy, Kamer Hatun, a w XIX wieku znajdował się w stanie ruiny. Wakfy zleciły Kemaleddinowi odbudowę, a według TDV, odbudowa ta miała miejsce w 1911 roku. Źródła opisujące pierwszy nurt architektury tureckiej wymieniają meczet Kamer Hatun jako jeden z jego ważnych przykładów.

Meczet zajmuje powierzchnię 565 metrów kwadratowych, ale jego budynek ma tylko 223 metry kwadratowe, co oznacza, że wokół niego znajduje się mały dziedziniec. Ściany są zbudowane z kamienia, a dach jest pokryty ołowiem, opierając się na drewnianej konstrukcji. Posiada jedną minaret, która wznosi się po lewej stronie od mihrabu. Wizyta w tym meczecie po zwiedzaniu wielkich meczetów Selatin lub imponujących fasad Sirkeci, stanowi doskonałe porównanie: pozwala zobaczyć, jak ta sama architektura jest wykorzystywana w mniejszej skali, w lokalnym meczecie.

Meczet jest otwarty dla wiernych i służy jako lokalny meczet. Podczas modlitw warto odłożyć wizytę. Prosimy o zdjęcie butów, ubranie zakrywające ramiona i kolana, a dla kobiet o zakrycie głowy. Do meczetu można dojść w około dziesięć minut, idąc z placu Tünel ulicą Meşrutiyet. Można również wsiąść do autobusu, który z ostatniego przystanku w Bebek jedzie do Taksim, a następnie podążać wzdłuż wybrzeża.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Mezquita znajduje się nad Bosforem, w zatoce Bebek, tuż obok przystani Bebek. Oficjalna nazwa tego budynku to Mezquita Hümayun-u Abad. Została zbudowana w 1913 roku przez architekta Kemaleddina, który wykorzystał kamienne bloki, zastępując starszą świątynię, którą wcześniej wzniesiono dla Nevşehirli Damat İbrahim Paşa. Encyklopedia Islamu (TDV) również wymienia Bebek Camii jako jedno z dzieł Kemaleddina, datując je na rok 1913. W tym samym okresie projektował również meczet Kuloğlu w Bostancı i meczet Amine Hatun w Bakırköy, a meczet Mecidiye w Yeşilköy został ukończony w 1909 roku. Zatem Bebek Camii jest jednym z wielu projektów meczetów, które architekt realizował w różnych częściach Stambułu. Wikipedia klasyfikuje budynek jako przykład stylu neoklasycystycznego.

Plan meczetu jest prosty i klasyczny: kopuła spoczywa na ośmiokątnej podstawie i jest wspierana przez cztery półkopuły po bokach. Najlepiej podziwiać go z odległości, z przystani lub nabrzeża, obserwując stopniowe wznoszenie się kopuły i półkopuł. Porównajcie ten mały meczet nad Bosforem z budynkiem biurowym ze stalową konstrukcją, który widzieliście rano w Sirkeci: Kemaleddin użył tego samego języka architektonicznego zarówno w centrum biznesowym, jak i w lokalnym meczecie.

Meczet jest otwarty dla wiernych. Unikajcie odwiedzania go w czasie modlitw, zwłaszcza w piątki w południe. Zdejmijcie buty, ubierzcie się skromnie, zakrywając ramiona i kolana, a kobiety powinny zakryć głowę. Zachowujcie ciszę wewnątrz. Po wizycie możecie przespacerować się wzdłuż wybrzeża Bebek i zakończyć dzień, podziwiając widok na Bosfor. Wybrzeże Bebek pojawia się również w innych naszych trasach.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Wikipedia.