Spacer z Galata do Tophane, w starej dzielnicy portowej.

W jednej z uliczek, odchodzących od podnóża Wieży Galata i prowadzących do ulicy Banków, znajduje się ta charakterystyczna schodnia, która jest jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w Karaköy. Schody zostały zbudowane w drugiej połowie XIX wieku przez Abrahama Salomona Kamondo, prominentnego członka wpływatej osmańskiej rodziny bankierów Kamondo. Źródła podają różne daty budowy: niektóre wskazują na lata 50. XIX wieku, inne na okres między 1870 a 1880 rokiem.

Według źródeł, schody pełniły dwie funkcje. Skracając drogę z domu rodziny Kamondo do ulicy, gdzie znajdowały się banki, ułatwiały również dzieciom dostęp do pobliskiej austriackiej szkoły. Zatem ta okazała konstrukcja była w rzeczywistości skrótem, a do dziś pełni tę samą funkcję, umożliwiając mieszkańcom i turystom przemieszczanie się między Karaköy a Galatą.

Projekt schodów łączy w sobie elementy neobaroku i wczesnego secesji. Ich kręte linie nadają im rzeźbiarski wygląd, dlatego najlepiej podziwiać je z dołu, z ulicy, lub z górnej platformy. Zwróćcie uwagę na wzór splotu na balustradach oraz sześciokątny kształt stopni; mówi się, że ten kształt został wybrany, aby zapobiec upadkom dzieci. Fotograf Henri Cartier-Bresson uwiecznił schody na zdjęciu w 1964 roku, od tego czasu stały się one jednym z rozpoznawalnych symboli miasta.

Jeśli planujecie robić zdjęcia, wybierzcie wczesne godziny poranne, ponieważ w ciągu dnia przejście to staje się coraz bardziej zatłoczone. Ze względu na wąską szerokość schodów, podczas fotografowania pozwólcie przechodzącym w górę i w dół. Nie zatrzymujcie się zbyt długo na stopniach. Na końcu schodów bezpośrednio traficie na ulicę Banków; kilka kroków dalej znajduje się SALT Galata.

Źródło: Wikipedia (Kamondo Stairs; Schody Kamondo).

Ulica Banków nosiła pierwotnie nazwę Ulica Wojewody; w XVII wieku, jak wspomina Evliya Çelebi, nazywana była Drogą Wojewody. W późnym okresie Imperium Osmańskiego, ulica była centrum finansowym imperium, a banki i firmy ubezpieczeniowe znajdowały się tutaj do lat 90. XX wieku. Giełda o nazwie Bursa Akcji Stambuł, założona w 1866 roku, również znajdowała się na tej ulicy, aż do przeniesienia do Istinye w 1995 roku.

Najbardziej imponującą budowlą na tej ulicy jest siedziba głównej dyrekcji Banku Osmańskiego, zaprojektowana przez francuskiego architekta o libańskich korzeniach, Alexandre'a Vallaury'ego, i oddana do użytku w 1892 roku. Warto obejrzeć budynek z obu stron. Fasada od strony ulicy, utrzymana w stylu neoklasycznym, to monumentalna elewacja banku, ozdobiona płaskorzeźbami. Z kolei tylna elewacja, od strony Złotego Rogu, charakteryzuje się arkadami i orientalnym stylem. Ta różnica między fasadami odzwierciedla położenie banku między Wschodem a Zachodem.

Budynek służył jako siedziba głównej dyrekcji banku od 1892 roku do 1999 roku. Po remoncie przeprowadzonym przez zespół pod kierownictwem Han Tümertekin, w listopadzie 2011 roku otwarto w nim placówkę SALT Galata. Wewnątrz, pierwszym miejscem, które warto odwiedzić, jest Muzeum Banku Osmańskiego, znajdujące się na parterze. Muzeum, założone w 2002 roku, jest pierwszym muzeum założonym przez prywatny bank w Turcji i mieści się w pomieszczeniach, w których bank rozpoczął działalność w 1892 roku. Prezentuje ono historię banku do 1933 roku, poprzez banknoty, księgi, akcje i zdjęcia pracowników. Część znajdująca się na parterze opowiada o procesie budowy siedziby głównej dyrekcji; część kolekcji można również obejrzeć online na platformie Google Arts & Culture.

Na wyższych piętrach znajdują się czytelnia, sala konferencyjna oraz zmienne wystawy należące do SALT Research. Wstęp jest bezpłatny, a placówka jest zamknięta w poniedziałki; aktualne godziny otwarcia można sprawdzić na oficjalnej stronie internetowej.

Źródło: Oficjalna strona internetowa SALT; Wikipedia (Ulica Banków).

Idąc z ulicy Bankalar Caddesi na zachód, w stronę ulicy Galata Mahkemesi, pomiędzy wąskimi uliczkami wznosi się minaret o kwadratowej podstawie i smukłej wieży. Nie przypomina on żadnego innego minaretu w Stambule, ponieważ jego historia różni się od historii większości meczetów w mieście. Zgodnie z Encyklopedią Islamu (TDV), w tym miejscu w XIV wieku znajdowała się duża świątynia zbudowana przez dominikańskich mnichów. Po podboju, około 1475 roku, budowla została przekształcona w meczet jako wacap (darowizna) sułtana Mehmeda II i w dokumentach znana była jako Meczet Galata. Po upadku państwa Beni Nasr w 1492 roku, muzułmanie z Andaluzji, przybywający z Hiszpanii, osiedlili się w tej okolicy, a meczet zaczął być nazywany Meczetem Arabskim.

Minaret jest przekształconą starą wieżą dzwonniczą. Jego kwadratowy plan i trójokienne okna przypominają minarety z okresu Umajjadów w Syrii. Wewnątrz, gotyckie sklepienia zwrócone w kierunku Mekki są najbardziej wyraźnym śladem średniowiecza. W budynku można dostrzec warstwy z różnych epok: średniowiecza, XVIII wieku i XX wieku; spróbuj odróżnić je od siebie. W XVIII wieku Salicha Sultan rozbudowała i odrestaurowała budynek, a w latach 1734-35 dobudowano fontannę. W latach 1868-69 Adile Sultan zbudowała w dziedzińcu cysternę i fontannę. W ramach gruntownego remontu przeprowadzonego w latach 1913-1919 przez Giritli Hasana Beya, wymienono dach, do wejścia dobudowano portyk w stylu arabskim, a nagrobki włoskie znalezione w podłodze przeniesiono do Muzeów Archeologicznych w Stambule.

Meczit Arabski jest obecnie miejscem modlitwy dla mieszkańców okolicy. Planując wizytę, unikaj godzin modlitwy. Zdejmując buty przy wejściu. Kobiety powinny zakryć głowę, a wszyscy powinni nosić ubrania zakrywające ramiona i kolana. Wewnątrz należy zachować ciszę, nie przechodzić przed osobami modlącymi się i robić zdjęcia bez użycia błysku, nie przeszkadzając nikomu.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Wikipedia (Meczit Arabski).

Po przejściu na wschód od Karaköy i dotarciu do placu Tophane, duża budowla z kopułą, która się przed wami znajduje, to meczet kompleksu fundowanego przez Kapłana Floty, Kılıç Ali Paszę, a zaprojektowanego przez Mimar Sinana. Zgodnie z inskrypcją, meczet został ukończony w 1580 roku. Sinan podjął się tego zadania pod koniec swojego życia, w wieku blisko dziewięćdziesiąt lat. Kompleks był usytuowany na nabrzeżu, a dzisiaj, ze względu na nasyp, przed meczetem znajdują się budynki Galataport.

Plan meczetu jest miniaturą Hagii Sofii. Główną kopułę, o średnicy około 12,70 metra, po obu stronach wspierają półkopuły, ułożone wzdłuż osi w kierunku Mekki. Wchodząc do środka, można dostrzec ten układ, patrząc na sufit. W przeciwieństwie do monumentalności Süleymaniye, wnętrze tego meczetu jest bardziej zwarte i harmonijne. Mihrab (nisza wskazująca kierunek modlitwy) znajduje się w wnęce wystającej z ściany i jest ozdobiony płytkami z ceramiki z najlepszej epoki warsztatów İznik. Inskrypcje przy wejściu i napisy w mihrabie zostały napisane przez kaligrafa Demircikulu Yusuf Efendi, z ostatniej generacji szkoły Karahisari.

Oprócz meczetu, kompleks obejmuje medresę (szkołę religijną) z siedemnastu celami, łaźnię turecką (hamam), ośmioboczną mauzoleum Kılıç Ali Paszy, szkołę dla dzieci (sıbyan mektebi) oraz fontannę (sebil). Meczet i mauzoleum zostały odrestaurowane w 2011 roku, a pozostałe części kompleksu, w tym medresa, w 2015 roku. Na terenie kompleksu znajdują się również groby, w tym admirała Ateş Mehmed Paszy. Najłatwiejszym sposobem na zrozumienie pierwotnego położenia kompleksu nad morzem jest zatrzymanie się na dziedzińcu i obserwacja, jak meczet, mauzoleum i łaźnia są do siebie przylegają.

Należy pamiętać o godzinach modlitwy, szczególnie w piątki, kiedy meczet jest bardzo zatłoczony. Buty należy zdejmować przy wejściu, a kobiety powinny zakrywać głowę. Odpowiedni strój (zakrywający ramiona i kolana), cicha postawa oraz brak błysku podczas fotografowania są wystarczające; należy unikać przechodzenia przed osobami modlącymi się.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi; Wikipedia (Kılıç Ali Paşa Camii; Kılıç Ali Pasha Complex).

Hamam, znajdujący się tuż obok domu, był dochodowym elementem kompleksu. Zgodnie z informacjami zawartymi w Encyklopedii Islamu TDV, został ukończony w lutym 1583 roku. Ten hamam, zlokalizowany na terenie przylegającym do portu, służył zarówno marynarzom, jak i przynosił dochody dla fundacji. Został zaprojektowany jako pojedynczy obiekt, bez oddzielnych części dla kobiet i mężczyzn.

Najbardziej charakterystycznym elementem tego budynku jest jego wnętrze. Ta część, o planie sześciobocznym, posiada sześć wnęk łukowych, z których cztery służą jako miejsca do kąpieli, a pozostałe dwie prowadzą do przyległych pomieszczeń chłodnych. W centrum znajduje się kamień centralny, a nad nim znajduje się pojedyncza kopuła, która wpuszcza światło. Ściany zostały zbudowane techniką murarską, wykorzystując zarówno kamień, jak i cegłę. Przez wieki, a zwłaszcza podczas trzęsień ziemi, kopuła uległa uszkodzeniom, a budynek przez długi czas pozostawał zaniedbany.

W 2005 roku rodzina İren zakupiła budynek i rozpoczęła kompleksową renowację. Prace, prowadzone przez architekta Cafera Bozkurta i trwające około siedmiu lat, zostały ukończone w 2012 roku. Podczas renowacji usunięto dodane później drewniane przebieralnie w pomieszczeniach chłodnych, przywracając pierwotny wygląd otwartej przestrzeni. Kopuła została odrestaurowana przy użyciu tradycyjnych technik. Projekt otrzymał nagrodę Narodową za Architektury w 2016 roku oraz nagrodę Europa Nostra w 2017 roku.

Obecnie hamam jest ponownie otwarty. Pierwotnie służący wyłącznie mężczyznom, obecnie jest otwarty dla kobiet i mężczyzn w różnych godzinach. Jeśli chcą Państwo zobaczyć wnętrze, sprawdźcie godziny otwarcia i warunki na stronie internetowej hamamu. Nawet jeśli tylko przechodzicie obok, warto spojrzeć na budynek z kopułą i zobaczyć, jak Sinan umieścił obok siebie meczet i hamam.

Źródła: Encyklopedia Islamu TDV; Europa Nostra; Wikipedia (Hamam Kılıç Ali Paşa).

Po wyjściu z łaźni, zatrzymaj się najpierw przed fontanną Tophane. Ta fontanna, zbudowana przez I Mahmuda w 1732 roku, ma kształt kwadratu, a jej cztery elewacje są identyczne, a narożniki są ścięte do wysokości dwóch trzecich jej wysokości. Przyjrzyj się uważnie rzeźbionym w kamieniu elementom na elewacjach; drzewa owocowe wyrastające z wazonów oraz bukiety kwiatów w doniczkach są ułożone w prostokątnych ramach. Fontanna, wraz z falistymi ornamentami w narożnikach, jest typowym przykładem przejścia od klasycznego osmańskiego gustu do zachodnich zdobień i jest jedną z największych fontann na Stambule. Wiersz opisujący fontannę pochodzi od poety Nafihi. Fontanna niegdyś znajdowała się nad morzem, ale z czasem została otoczona terenami nadgranicznymi; w 2006 roku została gruntownie odrestaurowana.

Na północ od fontanny, w kierunku Cieśniny Bosfor, znajduje się budynek z kopułą – Tophane-i Amire. Po podboju, Fatih Sultan Mehmed założył tutaj odlewnię, w której odlewano działa dla armii i floty. Budynek został odnowiony w okresie panowania Kanuniego i ponownie przebudowany w XVIII wieku; według źródeł, obecna konstrukcja została wzniesiona w 1743 roku. W 1843 roku uruchomiono huta żelaza w Zeytinburnu, a w 1850 roku rozpoczęła ona pełną produkcję, co stopniowo doprowadziło do przeniesienia odlewni dział.

W 1992 roku budynek został przekazany Uniwersytetowi Sztuk Pięknych im. Mimar Sinan i obecnie służy jako Centrum Kultury i Sztuki Tophane-i Amire. Posiada trzy sale wystawowe: Beş Kubbe (Pięć Kopuł), Tek Kubbe (Jedna Kopuła) i Sarnıçlar (Cysterny). Jeśli odbywa się wystawa, wejdź do sali Beş Kubbe i spróbuj poczuć skalę budynku, znajdując się pod kopułami, które nadały mu nazwę. Sprawdź ogłoszenia uniwersytetu przed wizytą, ponieważ harmonogram wystaw może się zmieniać. Nawet jeśli nie ma wystawy, możliwość zobaczenia fontanny i odlewni z jednego punktu widzenia pokazuje, jak blisko przemysł, który nadał nazwę dzielnicy, był zlokalizowany w pobliżu morza.

Źródło: Uniwersytet Sztuk Pięknych im. Mimar Sinan; Inwentarz Kulturowy; Wikipedia (Tophane-i Amire; Fontanna Tophane).

Ostatnim przystankiem trasy jest meczet Nusretiye, położony tuż obok przystanku tramwajowego Tophane. Został on zbudowany w zupełnie innym stylu niż poprzednie obiekty, po upływie dwóch i pół wieku. Według Encyklopedii Islamu (TDV), budowa meczetu, zlecona przez II Mahmuda, rozpoczęła się w czerwcu 1823 roku po dużym pożarze i zakończyła 8 kwietnia 1826 roku. Projektantem był Krikor Amira Kalfa z rodziny Balyan. Nazwa meczetu oznacza "zwycięstwo" i jest związana z likwidacją przez II Mahmuda oddziałów janczarów.

Patrząc z zewnątrz, pierwsze, co przyciąga uwagę, to niezwykle smukłe wieże. Meczet to okazała budowla, łącząca elementy baroku i stylu empire, charakterystyczne dla Europy. Porównaj zdobienia fasady z prostą bryłą meczetu Kılıç Ali Paşa, położonego kilkaset metrów dalej; w ciągu kilku minut spaceru można zaobserwować przejście od klasycznego języka architektury osmańskiej z XVI wieku do bardziej europejskiego stylu z XIX wieku. Częścią kompleksu jest również *hünkar kasrı*, czyli miejsce, z którego sułtan obserwował ceremonie.

Wnętrzne charakteryzuje się zdobieniami, które zamiast tradycyjnych motywów tureckich, wykorzystują elementy dekoracyjne charakterystyczne dla Zachodu. Zwróć uwagę na kopułę; zamiast tradycyjnego pasa z inskrypcjami, znajduje się tutaj dekoracja roślinna, co stanowi nowatorski element dla tamtych czasów. W inskrypcjach znajdują się dzieła słynnego kaligrafa epoki, Mustafy Rakıma. Naprzeciwko meczetu znajdowała się *muvakkithane* (wieża zegarowa) i *sebil* (fontanna); w XX wieku zmiany urbanistyczne zmieniły otoczenie, a te budowle zostały później przeniesione.

Obecnie meczet jest otwarty dla wiernych. Warto go odwiedzić poza godzinami modlitwy. Wejdź do środka, zdejmując buty. Kobiety powinny zakryć głowę, a ramiona i kolana. Wewnątrz należy zachować ciszę. Po wyjściu można łatwo przesiąść się na tramwaj, aby dotrzeć do Kabataş lub Eminönü.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Wikipedia (Meczet Nusretiye).