Śladami Iznik: Od pałacu do lokalnej meczetu.

Zacznijcie od Ogrodu Muzeów Archeologicznych w Stambule, a konkretnie od Kiosku Ozdobionego Glazurami. Aby w pełni zrozumieć szczyt rozwoju sztuki iznickiej w XVI wieku, warto najpierw zapoznać się z wcześniejszymi okresami. Zgodnie z informacjami na stronie internetowej Ministerstwa, kiosk jest najstarszą budowlą w kompleksie muzealnym. Jak wynika z inskrypcji przy wejściu, został zbudowany w 1472 roku przez sułtana Mehmeda II Konkwitatora w ogrodzie Topkapı.

Zgodnie z informacjami zawartymi w Encyklopedii Islamu (TDV), budowla z dwóch kondygnacji, wykonana z kamienia, ma plan w kształcie krzyża, z czterema przedsionkami (iwany) otwierającymi się na centralny dziedziniec. Plan ten kontynuuje tradycję architektury tureckiej ze Środkowej Azji, która dotarła do Anatolii przez Iran. Przyjrzyjcie się uważnie dużemu łuku wejściowemu. Fasada i wnętrze są pokryte mozaikami wykonanymi w technikach glazury, w kolorach turkusowym i granatowym. Białe płytki w łuku tworzą inskrypcję w pismie kufijskim, powtarzającą zdanie wyrażające zaufanie Stwórcy. W wewnętrznych pomieszczeniach można zobaczyć sześciokątne płytki, a niektóre z nich są zdobione złotymi ornamentami. Pamiętajcie, aby porównać te powierzchnie z płytkami pokrytymi szkliwem, które będziecie mogli zobaczyć w dalszej części zwiedzania.

Po pożarze w 1737 roku, przed kioskiem została dobudowana kolumnada. Budowla została później wykorzystana jako muzeum i obecnie jest częścią Muzeów Archeologicznych, prezentując kolekcję tureckich wyrobów z ceramiki i glazury. Wyeksponowane w witrynach przedmioty z Izniku pozwalają na dokładne obejrzenie płytek, które w przeszłości zdobiły ściany meczetów, umieszczone wysoko nad ziemią. Przyjrzyjcie się uważnie kolorom, połyskowi szkliwa i pociągnięciom pędzla.

Zgodnie z informacjami na stronie internetowej Ministerstwa, muzeum jest otwarte codziennie, a bilet można nabyć za pomocą karty Müzekart. Aktualne godziny otwarcia i informacje o biletach można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Strona internetowa Ministerstwa Kultury i Turystyki.

Spacerując kilka minut od muzeów, docieramy do wejścia do Pałacu Topkapi. W tej trasie, zamiast zwiedzać pałac jako całość, skupmy się na jego mozaikach i poświęćmy większość czasu na czwarte dziedzińce, z którego roztacza się widok na Złoty Róg, Bosfor i Morze Marmara.

Najpierw udajmy się do Sali Obrzezania. Ten niewielki budynek, wzniesiony za panowania sułtana Ibrahima około 1640 roku, służył do ceremonii obrzezania książąt. Pięć dużych mozaikowych paneli na fasadzie pochodzi z lat 20. i 20. lat XVI wieku; według Wikipedii, początkowo zostały wykonane dla nowego pałacu Kanuniego, a następnie przeniesiono je tutaj. Na panelach znajdują się wijące się liście, palmy lotosu, rozety, ptaki i fantastyczne stworzenia zwane "kil". Przyjrzyjmy się z bliska tych niebiesko-białych powierzchni, na których jeszcze nie występuje kolor czerwony; subtelność rysunku pokazuje, skąd czerpano inspirację dla późniejszych, kolorowych okresów. Wokół wejścia znajdują się starsze, niebiesko-białe panele z motywami geometrycznymi, a wewnątrz znajdują się mozaiki z XV i XVII wieku.

Bezpośrednio obok znajduje się Pawilon Bagdacki, wzniesiony przez IV Murada po jego kampanii w Bagdadzie w 1638 roku i ukończony w 1639 roku. Według Encyklopedii Islamu, z ośmiokątnej centralnej przestrzeni odchodzą łukowe arkady. Kolorowe kamienne obłożenia elewacji oraz mozaiki İznik z motywami granatu i liści karbowanych są, jak pisze encyklopedia, jednymi z ostatnich i najpiękniejszych przykładami klasycznego sztuki mozaikowej. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na kominek z pozłacanymi detalami oraz pasy mozaikowe z motywami ptaków.

Przed wizytą sprawdźcie aktualne godziny otwarcia, dni i zasady biletowe pałacu na oficjalnych stronach. Dobrym pomysłem jest przybycie wcześnie rano, zanim czwarte dziedzińce się zatłoczą.

Źródła: Encyklopedia Islamu (Pawilon Bagdacki); Wikipedia (Sala Obrzezania).

Opuszczając pałac, przespaceruj się po zboczach na południe od Sultanahmet, w kierunku dzielnicy Kadırga. Droga zajmie około dwudziestu minut. Meczet, zbudowany przez architekta Sinana na zlecenie Sokolla Mehmed Paży i jego żony, córki sułtana Selima II, imieniem Ismihan Sultan, został ukończony w latach 1571-72, jak wynika z inskrypcji. Budowla, stojąca na stromym zboczu, została zaprojektowana przez Sinana w taki sposób, że posiada dwukondygnacyjny dziedziniec, z którego dolna część zawiera sklepy, a górna – sale szkoły religijnej.

Meczet charakteryzuje się planem heksagonalnym umieszczonym w prostokącie. Kopułę o średnicy 13 metrów podtrzymują sześć filarów, a w narożnikach znajdują się cztery małe półkopuły. Zgodnie z "Encyklopedią Islamu" (TDV), układ ten jest najbardziej udanym przykładem systemu z sześcioma filarami, który był testowany od czasów meczetu Üç Şerefeli w Edirne.

Po wejściu do środka, wzrok naturalnie kieruje się w stronę ściany w kierunku Mekki. Powierzchnie między filarami, pendentywy i niektóre obszary okien są pokryte wysokiej jakości, niepłukającymi się, iznickimi płytkami. Motywy kwiatowe w kolorach niebieskim, czerwonym i zielonym łączą się z panelami z białym pismem sülüs na granatowym tle. Zwróć uwagę, że również baldachim mihrabu jest pokryty płytkami. Źródła podają, że nad głównym wejściem, nad mihrabem i nad amboną znajdują się fragmenty kamienia pochodzące z Kaaby. Zgodnie z TDV, badacze uważają, że harmonia między dekoracją a przestrzenią jest w architekturze osmańskiej wyjątkowa.

Odwiedź meczet poza godzinami modlitwy. Zdejmij buty. Kobiety powinny nosić chustę, a ramiona i kolana powinny być zakryte. Nie dotykaj płytek, rób zdjęcia bez lampy błyskowej i zachowuj ciszę. Po wyjściu, idź do najbliższego przystanku tramwajowego T1 i wsiądź do tramwaju jadącego na zachód, w kierunku przystanku Topkapı.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi; Wikipedia (Sokollu Mehmed Pasha Mosque, Kadırga).

Wysiądź z tramwaju T1 na przystanku Topkapı i wyjdź poza mury. Mały kompleks budynków, znajdujący się obok cmentarza Topkapı, prezentuje płytki ceramiczne z końca XVI wieku, charakterystyczne dla lokalnych meczetów. Meczet został zbudowany w 1592 roku. Kompleks obejmuje, oprócz meczetu, studnię, dwie fontanny, cmentarz, budynek, który prawdopodobnie był szkołą dla dzieci, oraz fontannę dobudowaną w 1819 roku przez Dervişa Mehmed Paşę. Najstarszym elementem jest fontanna z 1578 roku.

Informacje na temat fundatora, Takkeciego İbrahima Ağı, są skąpe. Według jednej z opowieści, udał się do Bagdadu po zobaczeniu snu, a po powrocie, znajdując złoto w piwnicy swojego domu, wybudował meczet. Mówi się również, że panel z motywem winogron znajdujący się wewnątrz meczetu jest związany z tym snem.

Cztery ściany haremu są pokryte płytkami ceramicznymi od cokłu aż po dolną część okien. Większość płytek tworzy jedenaście prostokątnych paneli, otoczonych obramowaniami. Oprócz zieleni, błękitu, granatu i bieli, można również zobaczyć koralowy kolor, który po raz pierwszy został użyty w Süleymaniye. Płytki ceramiczne są podobne pod względem technicznym i wzorniczym do płytek w meczetach Rüstem Paşa, Piyale Paşa i Sokollu. Zidentyfikowano, że brakujące płytki z jednego z dwóch symetrycznych paneli znajdują się w kolekcji Gülbenkyana w Lizbonie. Zwróć uwagę na płytki ceramiczne w mihrabie, kolorowe witraże, marmurowy pulpit i oryginalne zdobienia drzwi. Budynek został odrestaurowany w okresie panowania II Mahmuda, a w 2005 roku przeszedł gruntowną renowację.

Ponieważ jest to mały meczet parafialny, jego drzwi mogą nie być otwarte przez cały czas. Przybycie w pobliżu czasu modlitwy ułatwi dostęp, ale podczas modlitwy nie przemieszczaj się po wnętrzu. Zdejmij buty, zakryj głowę i zachowaj ciszę.

Źródło: Wikipedia (Kompleks Takkeciego İbrahima Ağı); Inwentarz Kulturowy.

Wróć tramwajem linii T1 z Topkapı do Eminönü, a następnie przejdź pieszo do bazaru Hasırcılar w dzielnicy Tahtakale. Meczet Rüstem Paşa, położony w samym sercu bazaru, wznosi się na wysokim tarasie. Meczet, zbudowany przez Mimar Sinana dla Rüstem Paşa, zięcia i wielkiego wezyra sułtana Sulejmana Wspaniałego, został ukończony na początku lat 60. XVI wieku. Dochody z wynajmu sklepów znajdujących się pod meczetem miały pokrywać koszty kompleksu. Do dziedzińca można wejść wąskimi schodami znajdującymi się w rogach.

Według Encyklopedii Islamu (TDV), meczet jest pierwszym przykładem schematu centralnej kopuły wspartej ośmioma filarami i odgrywa ważną rolę w rozwoju planowania meczetów autorstwa Sinana. Jednak w tym miejscu główną atrakcją są mozaiki. Według encyklopedii, wewnętrzne ściany i elementy architektoniczne są pokryte najbardziej zaawansowanymi ıznikowymi mozaikami tamtej epoki. Źródła w języku angielskim podają, że wewnątrz i na zewnątrz użyto około 2300 mozaik w około 80 różnych wzorach.

Najpierw zatrzymaj się w miejscu, gdzie odbywają się modlitwy. Według TDV, mozaika przedstawiająca interpretację natury, znajdująca się na południe od głównego wejścia, jest jednym z najpiękniejszych przykładów klasycznych mozaik. Wewnątrz obserwuj, jak wzory zmieniają się na ścianach; szukaj nowego koloru, czerwieni, która zaczęła być używana w İzniku, pomiędzy kwiatami i liśćmi lotosu. Ta czerwień pokazuje, jak poszerzył się zakres kolorów po początkowych, niebiesko-białych powierzchniach.

Ze względu na położenie w samym sercu bazaru, meczet jest przez cały dzień bardzo ruchliwy. Odwiedź go poza godzinami modlitwy, zdejmij buty, kobiety powinny zakryć głowę, ramiona i kolana. Nie dotykaj mozaik i rób zdjęcia bez użycia lampy błyskowej. Po wyjściu, przesiądź się do autobusu lub taksówki, aby dojechać z Eminönü do Kasımpaşa.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Wikipedia (Meczet Rüstem Paşa).

Trasa kończy się w Kasımpaşa, na północnym brzegu Złotego Rogu, w dolinie, która niegdyś znajdowała się poza granicami miasta. Według Encyklopedii Islamu (TDV), do połowy XX wieku ta dolina nie była zamieszkana. Meczet, zbudowany przez Kapłana Floty Piyale Paszę, został ukończony w 1573 roku; w niektórych źródłach anglojęzycznych jest znany jako Meczet Stoczniowy. Wikipedia podaje, że architektem był Mimar Sinan, natomiast TDV nie wymienia nazwiska architekta. Kompleks pierwotnie obejmował madrasę, klasztor, szkołę dla dzieci, fontannę, targ i łaźnię; obecnie zachowały się tylko meczet i mauzoleum.

Budowla różni się od typowych meczetów Sinana, charakteryzujących się jedną dużą kopułą. Sala modlitewna (harim) jest przykryta sześcioma kopułami o średnicy około 9 metrów, rozmieszczonymi w dwóch rzędach, i otoczona dwukondygnacyjnymi galerią. Minaret wznosi się nie w rogu, ale na środku fasady, na tej samej osi co nisza modlitewna (mihrab); został odbudowany w połowie XIX wieku.

Zacznijcie od niszy modlitewnej. Według TDV, nisza jest umieszczona w dwóch ramach, a półokrągła wnęka jest wypełniona dekoracyjnymi elementami z ceramiki, a jej obwód jest pokryty płytkami İznik z motywami roślinnymi. Następnie skierujcie wzrok w górę, na ściany. Wzdłuż ścian zachodniej, południowej i północnej biegnie nieprzerwany pas z białym pismem w stylu sülüs na granatowym tle; jest to dzieło Hasana Çelebiego, ucznia i duchowego syna Ahmeda Şemseddina Karahisari. W ośmiobocznym mauzoleum, położonym w pobliżu niszy, spoczywają Piyale Pasza i członkowie jego rodziny.

Odwiedzajcie meczet poza godzinami modlitwy, zdejmując buty. Kobiety powinny zakryć głowę. Zachowujcie ciszę. Trasa kończy się tutaj, prezentując dojrzałą formę tradycji pisma i kolorów, którą widzieliście rano w Pałacu z Płytkami.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); Wikipedia (Meczet Piyale Paszy; Piyale Pasha Mosque).