Polatlı – ślady Frontu Sakaryjskiego.

Na 31. kilometrze drogi do Eskişehir, w wiosce Alagöz, znajduje się dwukondygnacyjny dom gospodarczy. Podczas bitwy pod Sakaryą, sztab Zachodniego Frontu został przeniesiony do tego miejsca; dom należał do mieszkańca wioski, Ali Ağı. Mustafa Kemal dowodził wojskami z tego domu przez trzy tygodnie; 12 sierpnia 1921 roku, podczas inspekcji frontu, spadł z konia i złamał żebra, a w tych pokojach kontynuował pracę z złamanymi żebrami. Po wojnie, dom służył jako miejsce zamieszkania rodziny aż do 1965 roku, kiedy to spadkobiercy przekazali go Ministerstwu Edukacji. W 1967 roku przeszło ono pod opiekę Muzeum Anıtkabir, gdzie został odrestaurowany. Górny poziom został otwarty dla zwiedzających 10 listopada 1968 roku, a dolny poziom w 1983 roku.

Dom składa się z dwunastu pokoi, które zostały zaaranżowane zgodnie z ich funkcją w czasie wojny: gabinet dowódcy, pokój sztabu, pokój łączności, pokój adiutantów, jadalnia oficerów, pokój sypialny i jadalny Atatürka, pokój wypoczynkowy, garderoba, biblioteka, pokój pamiątek i pokój dla szeregowych. Wystawione przedmioty i dokumenty należą do Atatürka i oficerów Zachodniego Frontu. W gabinecie dowódcy i pokoju łączności na górnym poziomie, można zrozumieć, że front o długości stu kilometrów był zarządzany nie z jakiejś siedziby, ale z dwóch pokoi w tym małym domu wiejskim.

Praktyczne wskazówki: dom jest mały, wystarczy czterdzieści pięć minut; ze względu na to, że jest to pierwszy punkt trasy, warto przyjechać wcześnie rano. Sprawdź aktualne ogłoszenia instytucji zarządzającej muzeum, aby dowiedzieć się o dniach i godzinach otwarcia. Jeśli wcześniej odwiedziliście Anıtkabir, tutaj zobaczycie najprostszy przekaz tej wielkiej historii; łatwo jest opowiadać dzieciom o każdym pokoju, ponieważ na drzwiach każdego z nich znajduje się informacja o jego przeznaczeniu.

Źródło: Portal Kultury; Wikipedia, Muzeum Sztabu w Alagöz; Fundacja Gordion.

Stacja kolejowa Malıköy, znajdująca się na linii kolejowej Ankara-Eskişehir, była podczas bitwy pod Sakaryą drugim co do ważności punktem po sztabie głównym. Z tego miejsca zaopatrywano front: amunicja i żołnierze przybywali pociągami, a ranni otrzymywali tu pierwszą pomoc; stacja pełniła jednocześnie funkcje punktu medycznego, centrum logistycznego i lądowiska dla samolotów wojskowych. Znajduje się 30. kilometrze drogi Ankara-Eskişehir, w odległości sześciu kilometrów od zjazdu do Obszaru Przemysłowego. Jest to osada należąca do miasta Polatlı.

W 2007 roku, decyzją wspólną Generalstaffu, Ministerstwa Transportu i TCDD (Turkińskich Kolei Państwowych), stacja została przekształcona w muzeum, które zostało otwarte 1 czerwca 2008 roku. Na dziedzińcu znajduje się pomnik poświęcony 5713 poległym żołnierzom oraz posąg Atatürka w stroju cywilnym. Największe wrażenie robią eksponaty znajdujące się na torach: lokomotywa produkcji niemieckiej z 1897 roku, wykorzystywana podczas bitwy pod Sakaryją, została odrestaurowana przez TCDD, a obok niej znajduje się wagon produkcji niemieckiej z 1909 roku. Dwa wierne repliki samolotów z tamtych czasów dopełniają obraz historii tego miejsca. Sekcje poświęcone koleją i lotnictwem można zwiedzać, słuchając efektów dźwiękowych; w budynku stacji znajdują się eksponaty związane z materiałami kolejowymi oraz obrazy z okresu Wojny o Niepodległość.

Poświęć tu godzinę; to ulubione miejsce rodzin z dziećmi, ponieważ abstrakcyjne opowieści o wojnie ożywają dzięki lokomotywie, wagonowi i replikom samolotów. Muzeum należy do TCDD; informacje o dniach otwarcia można znaleźć na stronie internetowej muzeów TCDD. Kontynuując podróż w kierunku Polatlı, należy pamiętać, że zbliżamy się do głównej linii frontu; przejazd z Malıköy do Duatepe zajmuje ponad pół godziny.

Źródło: Portal Kultury; Wikipedia, Muzeum Kolei w Malıköy należące do TCDD.

Duatepe, położona na zachodzie Polatlı, w pobliżu wsi Çekirdeksiz, jest jednym z wzgórz, które stanowiły ostatnią linię obrony podczas bitwy pod Sakaryą. 10 września 1921 roku rozpoczęto tu kontrofensywę pod dowództwem Naczelnego Dowódcy, dzięki czemu to właśnie ten wzgórz został pierwszym odzyskany od wroga; uważa się, że to tutaj rozpoczęło się wycofywanie armii greckiej z Anatolii. Na wzgórzu spoczywa 81 bohaterów; ich imiona i dane są wygrawerowane miedzianymi literami na ścianach pomnika.

Pomnik i rzeźby zostały stworzone przez zasłużonego artystę, rzeźbiarza Metina Yurdanura. Prace rozpoczęły się w październiku 1999 roku, na wzgórze posadzono dwadzieścia tysięcy drzew, a pomnik został otwarty 12 września 2000 roku. Kompleks składa się z pięciu części: parkingu, drogi dojazdowej, ścieżki spacerowej, miejsca na uroczystości i samego pomnika. Grupa rzeźb przedstawia postaci związane z wojną: Atatürka na koniu, Atatürka z adiutantem obserwującego dolinę przez lornetkę, Ismeta Inönü, marszałka Fevziego Cakmaka oraz Halide Edib Adıvar, symbolizującą turecką kobietę z okresu wojny o niepodległość. Całość ma przedstawiać marsz ludu anatolijskiego pod przywództwem Atatürka w kierunku zwycięstwa i cywilizacji.

Głównym powodem odwiedzenia tego miejsca jest jego położenie: z góry roztacza się widok na dolinę, dzięki czemu można zrozumieć, dlaczego bitwa toczyła się właśnie w tym rejonie, bez potrzeby sięgania do map; grupa rzeźb z lornetką doskonale oddaje ten punkt widzenia. Drzewa wzdłuż ścieżki spacerowej urosły, ale na wzgórzu jest wietrznie; warto zabrać kurtkę. Duatepe znajduje się w parku narodowym Duatepe-Kartaltepe; jest otwarty codziennie poza poniedziałkiem. Należy zachować ciszę na terenie uroczystości i przed ścianą z imionami; w drugiej połowie września, w tygodniu rocznicy, jest tam dużo ludzi, więc warto przyjechać wcześniej. Do Kartaltepe można dojechać samochodem w kilka minut.

Źródło: Urząd Gminy Polatlı; EBA (Platforma Edukacyjna); Wikipedia, Duatepe (wzgórze).

Kartaltepe, położone zaledwie sześć kilometrów na zachód od Polatlı, znajduje się bezpośrednio przy drodze krajowej E-90 i stanowi jeden z najbardziej widocznych punktów linii frontu. Według dostępnych informacji, pomnik, wraz z jego 22-metrową stalową podstawą, wznosi się na wysokość od 32 do 40 metrów. Otwarto go w sierpniu 2008 roku, a autorem rzeźby jest Said Rüstem. Pomnik, znany również jako "Zatrzymaj się, podróżniku", jest poświęcony 5713 żołnierzom, którzy zginęli w Sakarii, i jest widoczny z drogi. Kartaltepe jest jednym z kluczowych punktów, gdzie zatrzymano ofensywę grecką w ramach parku narodowego.

Centrum Promocji Bitwy pod Sakarią i Historii Turcji, znajdujące się za pomnikiem, jest najdłuższym punktem na trasie, znajdującym się wewnątrz budynku. Centrum, którego budowa rozpoczęła się w tym samym czasie, co otwarcie pomnika, jako muzeum panoramiczne, prezentuje sale wystawowe, ekrany informacyjne, interaktywne stanowiska, pokazy świetlne i dźwiękowe, dekoracje z modelami 3D i grafikami, a także ściany wideo, które opowiadają historię bitwy. Według informacji, budynek ma pięć pięter, a zwiedzanie zajmuje około godziny. Jeśli podróżujecie z dziećmi, warto zaplanować cały dzień w tym miejscu, ponieważ znaczenie okopów na równinie staje się tutaj bardziej zrozumiałe.

Obszar Kartaltepe jest najczęściej odwiedzaną częścią parku narodowego. Jest otwarty w dni powszednie, z wyjątkiem poniedziałków i wtorków. Aktualne godziny otwarcia oraz ewentualne opłaty można sprawdzić na stronie internetowej lokalnej dyrekcji. Teren wokół pomnika jest rozległy i płaski, a spacery są ograniczone. Dojazd samochodem z Duatepe zajmuje kilka minut, a do Şehitler Kaşı również jest blisko. Można więc zaplanować wizytę w obu miejscach w ciągu jednego popołudnia.

Źródło: Urząd Gminy Polatlı; Dyrekcja Regionu 9 ds. Rolnictwa i Leśnictwa; Wikipedia, Pomnik Mehmetçik.

Pomnik znajduje się na wzgórzu Şehitler Kaşı, tuż za Polatlı, oddalonym o osiemdziesięć kilometrów od Ankary. Jego budowa rozpoczęła się w 50. rocznicę zwycięstwa, 13 września 1971 roku, a otwarto go dla zwiedzających 28 października 1973 roku. W rejestrze zabytków jako rzeźbiarz figuruje Haluk Tezonar. Pomnik składa się z trzech części: podstawy, grupy rzeźbiarskiej i muzeum. Trasa rozpoczyna się na wysokości 915 metrów i prowadzi w górę 420 schodami, osiągając wysokość 970 metrów; na początku jest szeroka, a następnie zwęża się. Po obu stronach znajdują się 42 pary kolumn; kolumny symbolizują dzień i noc wojny, a zwężająca się ścieżka – zwycięstwo nad przeważającymi siłami wroga.

Na końcu schodów znajdują się płaskorzeźby opowiadające historię zwycięstwa oraz muzeum. W muzeum znajdują się popiersia Naczelnego Dowódcy Mustafy Kemala, Szefa Sztabu Generalnego Fevziego Çakmaka i Dowódcy Frontu Zachodniego İsmeta İnönü; znajdują się również kolumny z imionami oficerów, od dowódców batalionów po dowódców korpusów, którzy brali udział w wojnie; znajdują się tam również dokumenty i zdjęcia związane z Bitwą pod Sakaryą. Grupa rzeźbiarska przedstawia żołnierzy, kobiety i dzieci, co ma symbolizować udział całego narodu w wojnie. Cmentarz Sakarya w Polatlı został otwarty dla zwiedzających w 1932 roku; pomnik został zbudowany czterdzieści lat później, aby upamiętnić zwycięstwo na skalę całego miasta.

Wspinaczka po 420 stopni jest wymagająca; osoby starsze lub z małymi dziećmi powinny zapytać przy wejściu, czy istnieje możliwość dojazdu pojazdem na szczyt. Z góry roztacza się widok na Polatlı i okoliczną dolinę. To miejsce pamięci, dlatego oczekuje się ciszy i szacunku. Dla osób przybywających do Polatlı komunikacją publiczną, to jedyny punkt na trasie, który jest dostępny; warto wybrać inny dzień tygodnia, ponieważ niektóre części są zamknięte w poniedziałki.

Źródło: Portal Kultury; Dyrekcja Regionalna ds. Rolnictwa i Leśnictwa nr 9; Rejestr Zabytków; Wikipedia, Muzeum Zwycięstwa pod Sakaryą.

Aby zakończyć dzień, skieruj się na północny zachód w stronę wioski Yassıhüyük, oddalonej 29 kilometrów od Polatlı. Gordion był stolicą królestwa Frigów; osada na wzgórzu istniała od III tysiąclecia p.n.e. do czasów rzymskich, a równina jest usiana blisko osiemdziesięciu kurhanów, datowanych od IX wieku p.n.e. do II wieku n.e. Największy z nich to kurhan Midasa: wznosi się na ponad 50 metrów i ma średnicę bliską 300 metrów, powstał około 740 roku p.n.e. W 1957 roku zespół pod kierownictwem Rodney'a Younga dotarł do drewnianej komory grobowej, w której spoczywał król w otwartej trumnie, ułożony na tkaninach w kolorach fioletu i złota. Obok niego znajdowały się brązowe naczynia, brązowe zapinki, skórzane pasy z brązowymi klamrami oraz niezwykle dobrze zachowane, rzeźbione i inkrustowane meble drewniane. Analiza szczątków w naczyniach wykazała, że podczas uczty pogrzebowej spożywano gulasz z jagnięciny lub koźlęciny, a także pili się fermentowany napój. Uważa się, że grobowiec należy do Gordiasa, ojca Midasa, a budowa tego kurhanu była pierwszym monumentalnym projektem za panowania Midasa.

Wykopaliska rozpoczęły się na początku XX wieku, a w latach 1950-1973 kontynuowano je pod kierownictwem Younga przez Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii. W 2023 roku Gordion został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Muzeum Gordion, otwarte w 1963 roku, prezentuje znaleziska od epoki brązu aż po czasy rzymskie, uszeregowane chronologicznie; wzgórze i kurhany znajdują się w pobliżu muzeum. Artykuł "Wycieczka do Gordion pociągiem" szczegółowo opisuje tę trasę; warto poświęcić na nią około dwóch godzin, aby zwiedzić kurhany, muzeum i wzgórze. Godziny otwarcia można sprawdzić na stronie internetowej Ministerstwa Kultury; powrót do Ankary to około 90 kilometrów, więc należy uważać, aby nie zapadła noc.

Źródło: Wikipedia, Gordion; Wikipedia, Gordion; Wikipedia, Muzeum Gordion.