Przekształcenie fabryki w przestrzeń kultury: dziedzictwo przemysłowe Stambułu.

Fabryka gazu Hasanpaşa została uruchomiona w 1892 roku, aby dostarczać gaz na stronę azjatycką Stambułu. Jak sama instytucja twierdzi, była to druga fabryka gazu na stronie azjatyckiej i ostatnia w Stambule. Gaz produkowany z węgla był wykorzystywany do oświetlenia i ogrzewania w obszarze rozciągającym się od Kadıköy i Üsküdar aż do granicy Beykoz. Zapisy wskazują, że węgiel był transportowany przez Kurbağalıdere za pomocą systemu kolejowego, a w czasie I wojny światowej, gdy nie było węgla, gaz był produkowany z pestek oliwek. Po 101 latach działalności, fabryka została zamknięta w 1993 roku i przez pewien czas służyła jako garaż dla autobusów miejskich, składzik złomu i magazyn węgla. W 1994 roku, gdy pojawiła się propozycja rozbiórki pozostałych budynków, mieszkańcy i wolontariusze zaprotestowali, a teren został objęty ochroną.

Renowacja została przeprowadzona pod nadzorem historyka architektury, Afife Batur; prace rozpoczęte w 2014 roku zostały zakończone, a obiekt został otwarty 9 lipca 2021 roku pod nazwą Muzeum Gazhane. Obecnie, kompleks zarządzany przez İBB Kültür A.Ş. obejmuje Muzeum Klimatu, Muzeum Komiksu i Humoru, centrum nauki dla dzieci, bibliotekę Afife Batur, księgarnię İstanbul oraz dwie sceny Teatrów Miejskich. Rozpocznij swoją wizytę od Gazhane Meydan, znajdującego się w centrum budynków, i przespaceruj się wzdłuż fasad starych budynków produkcyjnych, podziwiając ich wysokie okna. Muzeum Klimatu, znajdujące się wewnątrz dawnej fabryki, która wykorzystywała węgiel, prezentuje wystawę poświęconą zmianom klimatycznym, co czyni ją najbardziej znaczącą częścią tego miejsca. Muzea są zamknięte w poniedziałki; sprawdź aktualny status na oficjalnej stronie internetowej, ponieważ niektóre jednostki mogą być tymczasowo zamknięte ze względu na konserwację lub przygotowanie nowych wystaw.

Źródło: Oficjalna strona Muzeum Gazhane; Wikipedia.

Przez długi czas proch był produkowany wewnątrz murów Stambułu. Po eksplozji prochowni w dzielnicy Şehremini we wrześniu 1698 roku, podjęto decyzję o budowie nowej, poza miastem, w miejscu zwanym Ogrodem İskender Çelebi, czyli w dzisiejszej dzielnicy Ataköy. Prochownia, znana jako Baruthane-i Amire, rozpoczęła działalność w 1701 roku po dwuletniej budowie. Obiekt był wielokrotnie naprawiany w XVIII wieku z powodu wypadków i pożarów; po pożarze w 1791 roku został całkowicie odbudowany z wykorzystaniem materiałów budowlanych. Początkowo napędzana siłą zwierząt, prochownia została zmodernizowana w XIX wieku dzięki maszynom sprowadzonym z Anglii, a w 1896 roku rozpoczęto produkcję prochu bezdymnego. W czasie I wojny światowej do obiektu dołączono zakład produkujący spirytus, niezbędny do produkcji prochu bezdymnego.

Po proklamacji Republiki, obiekt przeszedł pod kontrolę Zarządu Fabryk Wojskowych, a w 1955 roku został przekazany Instytutowi Przemysłu Maszynowego i Chemicznego. W późnych latach 50. XX wieku rozległy teren obiektu został przekształcony w obszar mieszkalny. Główny budynek w 1993 roku stał się Centrum Kultury Yunus Emre, należącym do gminy Bakırköy. Magazyny amunicji nad morzem, wieża strażnicza, fontanna oraz wieża prochowni, zbudowana w czasach Sułtana III Selima jako miejsce widokowe i rekreacyjne, zostały odrestaurowane po tym, jak w 2018 roku gmina Stambułu (İBB) przejęła ich własność. 9 stycznia 2024 roku otwarto je jako przestrzeń publiczna, w której znajduje się biblioteka, muzeum i taras widokowy. Zwróćcie uwagę na solidne, kamienne magazyny amunicji; ich konstrukcja odzwierciedla wymagania dotyczące bezpieczeństwa przechowywania prochu. Z wieży podziwiajcie widok na morze, a następnie odwiedźcie wystawę w muzeum, które zajmuje około 250 metrów kwadratowych. Obiekt jest zamknięty w poniedziałki.

Źródło: Biblioteki i Muzea Gminy Stambułu, Muzeum Prochowni; Wikipedia.

Południowy brzeg Złotego Rogu, tuż przed przystankiem tramwajowym Cibali linii T5, to długi budynek z cegły, który, zgodnie z dokumentami archiwalnymi, został w 1884 roku zbudowany dla Reji (monopolu tytoniowego) przez architekta Alexandre'a Vallaury'ego. Dochody z tytoniu, jako spłata zewnętrznych długów Imperium Osmańskiego, zostały przekazane firmie Reji, mającej kapitał zagraniczny, a fabryka działała pod jej kontrolą do momentu, gdy w 1925 roku została sprywatyzowana. Oprócz papierosów, produkowano również cygara, tytoń do fajek i inne wyroby tytoniowe. Według badań opublikowanych przez Uniwersytet Kadir Has, fabryka zatrudniała ponad 2000 osób; kobiety zajmowały się pakowaniem, a mężczyźni mieszaniem tytoniu. Budynek funkcjonował jak małe miasto, posiadając własną służbę ochrony, służbę medyczną, przedszkole, straż pożarną i stołówkę.

Produkcja, prowadzona w okresie monopolu, została wstrzymana w 1994 roku z powodu zużycia maszyn. W 1997 roku budynek został wynajęty Fundacji Kadir Has, a po gruntownym odnowieniu, w 2002 roku, został przekształcony w uniwersytet. Renowacja została nagrodzona w 2003 roku przez organizację Europa Nostra. Warto również odwiedzić Muzeum Rezan Has znajdujące się wewnątrz budynku: na podziemi znajduje się bizantyjski cysterna z końca XI wieku, składająca się z 48 łuków, 15 filarów i 20 kolumn, oraz pozostałości budowlane z okresu osmańskiego. Fabryka wykorzystywała tę cysternę jako magazyn tytoniu, a w czasie II wojny światowej jako magazyn żywności. Wystawa "Miejsce Pracy" w muzeum przedstawia codzienne życie pracowników za pomocą dokumentów i przedmiotów pozostałych po fabryce. Opuszczając budynek, warto jeszcze raz przyjrzeć się jego fasadzie od strony nabrzeża. Muzeum jest płatne i czynne przez cały tydzień.

Źródło: Muzeum Rezan Has; Panorama KHAS; Gmina Fatih.

Historia Feshane rozpoczyna się od produkcji fezów. W pierwszej połowie XIX wieku, kiedy fez był elementem zarówno uniformów wojskowych, jak i odzieży cywilnej, sułtan II Mahmud, aby zastąpić drogie importowane fezy, nakazał zbudowanie fabryki w Kadırga, produkującej lokalnie. Ze względu na rosnące potrzeby przestrzenne i wodne, fabryka została przeniesiona do Eyüp, nad brzegiem Defterdar. Źródła podają różne daty powstania i przeniesienia fabryki, wskazując na okres od końca lat 20. XIX wieku do lat 20. XIX wieku. Według Encyklopedii Islamu, dzięki sprowadzonym z Anglii i Belgii maszynom parowym, koszt produkcji fezów znacznie się obniżył. W 1842 roku dodano maszyny do produkcji tkanin wełnianych, a w 1893 roku fabryka zyskała międzynarodowe uznanie podczas Światowej Wystawy w Chicago. Podczas dużego pożaru w 1866 roku spłonęły budynki, z wyjątkiem maszynowni. Fabryka została odbudowana w 1868 roku.

W 1925 roku, po zakazie noszenia fezów, produkcja została przekształcona w produkcję tkanin. Od 1937 roku, pod zarządem Sümerbank, fabryka działała pod nazwą Feshane Defterdar Fabryka Tkanin. W połowie lat 80. XX wieku, podczas rewitalizacji nabrzeża Złotego Rogu, budynek przeszedł w ręce władz miejskich. Duża hala produkcyjna została zachowana, a pozostałe części zostały zburzone w 1986 roku. Hala, przez długi czas wykorzystywana jako przestrzeń wystawowa, po renowacji przez municypalitet, została otwarta 22 czerwca 2023 roku pod nazwą Artİstanbul Feshane. Po wejściu, warto zwrócić uwagę na skalę hali; najlepiej obrazuje ona przestrzeń produkcyjną, w której znajdowały się maszyny tkackie. Oprócz wystaw, w obiekcie znajduje się również biblioteka Naile Akıncı. Po drugiej stronie, w dzielnicy Sütlüce, znajduje się Centrum Kongresowe Złotego Rogu. Budynki dawnego zakładu rzeźniczego, otwartego w 1923 roku, zostały zburzone w 1998 roku, a w ich miejscu rozpoczęto budowę centrum kongresowego, co oznacza, że zdecydowano się na odbudowę, a nie zachowanie historycznej struktury. W poniedziałki obiekt jest zamknięty.

Źródła: Encyklopedia Islamu; Biblioteki i Muzea municypalitetu; Wikipedia.

Elektrownia Silahtarağa, znajdująca się na najbardziej oddalonym krańcu Złotego Rogu, była pierwszą elektrownią w Imperium Osmańskim, która dostarczała energię elektryczną do miasta za pomocą centralnej sieci dystrybucyjnej, a jej uruchomienie nastąpiło w 1914 roku. Elektrownia spalała węgiel transportowany z Zonguldak drogą morską, a wodę chłodzącą pobierała ze Złotego Rogu. Spalano ponad tysiąc ton węgla dziennie, a w elektrowni pracowało ponad 480 inżynierów, techników i lekarzy. Początkowo elektrownia zasilała pałace, budynki publiczne i linie tramwajowe, a jej obszar działania z czasem rozszerzył się od Bakırköy do Sarıyer. Do 1952 roku była jedynym źródłem energii elektrycznej w Stambule; według informacji Muzeum Energii, nawet w 1968 roku 92% zużywanej w mieście energii pochodziło z tej elektrowni. W 1983 roku produkcja została wstrzymana, a elektrownia przez krótki czas służyła jako magazyn dla przedsiębiorstwa energetycznego.

W latach 2004-2007 Uniwersytet Bilgi w Stambule przeprowadził projekt transformacji, w wyniku którego kampus został otwarty 8 września 2007 roku pod nazwą "santralistanbul". W tym miejscu znajduje się Muzeum Energii: to pierwsze w Turcji muzeum archeologii przemysłowej, w którym zachowały się turbiny i generatory takich producentów jak AEG, Siemens i Brown Boveri. Zastanówcie się nad rozmiarami tych maszyn, a także nad skalą tego pomieszczenia, które kiedyś oświetlało całe miasto. Na zewnątrz można zobaczyć nowoczesne budynki, wzniesione na fundamentach dwóch zburzonych budynków kotłowni, zachowując ich pierwotne proporcje. Sposób, w jaki stare i nowe budynki są ze sobą połączone, jest zupełnie inny niż w przypadku początkowego punktu trasy, czyli Gazhane. Trasa kończy się tutaj: z przystanku Silahtarağa Mahallesi linii T5 można wrócić jedną linią do Eminönü.

Źródło: Muzeum Energii (Uniwersytet Bilgi w Stambule); Anadolu Ajansı; Wikipedia.