Od parowozów do szybkich pociągów: rozwój kolei w Ankarze.

Rozpocznij zwiedzanie od starej części dworca, od budynku administracyjnego z 1892 roku, który obecnie jest siedzibą Muzeum Atatürka i Muzeum Kolejnictwa. Ten dwukondygnacyjny budynek, zbudowany przez spółkę Anadolu Demiryolu, służył jako sztab i miejsce zamieszkania Mustafy Kemala po jego przybyciu do Ankary 27 grudnia 1919 roku. Na górnym piętrze znajdują się pomieszczenia, w których podejmowano decyzje, takie jak Ankara Agreement. Budynek został otwarty jako muzeum 24 grudnia 1964 roku i jest uważany za pierwsze muzeum o szczególnym statusie, nadzorowane przez Ministerstwo Kultury. Na parterze znajduje się pięć działów muzeum kolejnictwa: dokumenty z lat 1856-tych, próbki szyn, tablice lokomotyw, telegrafy, srebrne serwisy z wagonów sypialnych i restauracyjnych, miniaturowy wagon zdobiony złotem, który był prezentem dla sułtana Abdula Aziza, oraz duży obraz İbrahima Çallı z 1920 roku, przedstawiający kobiety w wozach podczas Walki o Niepodległość. Na górnym piętrze znajdują się salon, gabinet i sypialnia, urządzone w stylu epoki, a także pokój Fikriye Hanım. Na zewnątrz znajduje się biały, specjalny wagon, który był używany podczas podróży po kraju w latach 1935-1938.

Następnie przejdź do budynku z 1937 roku. Projektowany przez Şekipa Akalına, dworzec w stylu Art Deco, którego budowa rozpoczęła się 4 marca 1935 roku, został otwarty 30 października 1937 roku. Stanowi kompleks obejmujący wieżę zegarową, restaurację, budynki mieszkalne i administracyjne. Zwróć uwagę na wysokość i symetrię głównej hali oraz na zdobienia kamienne elewacji od strony placu. Na peronach nadal można zobaczyć dalekobieżne pociągi, takie jak Orient Express, Pociąg Jeziora Van i Pociąg Niebieski z Izmiru. Stacja Başkentray również znajduje się tutaj. Informacje o dniach i godzinach otwarcia muzeum można znaleźć na stronie internetowej TCDD. Wcześnie rano muzeum jest mniej zatłoczone.

Źródło: Wikipedia (Ankara Garı; Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi); Portal Kultury.

Po skręcie z placu Gar w ulicę Hipodrom, po lewej stronie znajduje się wysoki budynek o fasadzie z kamienia – to siedziba głównej dyrekcji kolei państwowych. Budowa, rozpoczęta w 1939 roku na podstawie projektu wybitnego architekta Bedri Uçara z Biura Projektowego Ministerstwa Robót Publicznych, została ukończona w 1941 roku. Budynek, charakteryzujący się betonową konstrukcją pokrytą kamieniem i uproszczonymi elementami klasycznymi, jest jednym z pierwszych przykładów stylu narodowego w architekturze. Porównując go z budynkiem dworca, zbudowanym w tym samym okresie i wyraźnie inspirowanym stylem Art Deco, można zauważyć wyraźne różnice między tymi dwoma epokami. Projekt zakładał centralny dziedziniec oraz po dwa skrzydła po obu stronach, jednak z powodu braku miejsca i potrzeby stworzenia sali konferencyjnej, wszystkie części budynku zostały zbudowane na czterech piętrach. Pierwsze dwa skrzydła zostały ukończone w 1958 roku, trzecie w 1974 roku, czwarte w 1979 roku, a sala konferencyjna w 1986 roku.

Jest to budynek używany przez pracowników administracji państwowej, do którego nie można wejść; jego lokalizacja na trasie jest przeznaczona do oglądania z zewnątrz. Z chodnika można podziwiać całą fasadę, zauważając powtarzające się motywy okien, spoiny kamiennej okładziny oraz akcenty na osi wejściowej. W przeciwieństwie do zaokrąglonych linii dworca, tutaj wszystko jest proste i monumentalne. Po drugiej stronie ulicy znajduje się wieża spadochronowa THK, otwarta w 1937 roku. Te trzy budynki, znajdujące się na jednym placu, reprezentują trzy różne style architektoniczne z tego samego dziesięciolecia. Ten budynek jest siedzibą Dyrekcji Kolei i Portów Państwowych, instytucji założonej w 1927 roku, a od 1953 roku znanej jako TCDD. To właśnie stąd zarządzano mobilizacją kolejową, która w pierwszych dwudziestu latach Republiki zwiększyła długość linii kolejowych prawie dwukrotnie. Najlepiej fotografować budynek w pierwszej połowie dnia, kiedy słońce oświetla fasadę. Stąd, w kierunku bulwaru Celal Bayar, można dojść w kilka minut do dworca YHT.

Źródło: Wikipedia (Budynek Głównej Dyrekcji TCDD; Wieża Spadochronowa w Ankarze).

Obok historycznego dworca znajduje się nowoczesna konstrukcja z szkła i stali, będąca symbolem ery kolei dużych prędkości w Ankarze. Stacja kolejowa dużych prędkości w Ankarze, zbudowana w latach 2014-2016 w modelu "buduj-wykorzystuj-przekaż", została otwarta 29 października 2016 roku. Posiada powierzchnię zabudowy wynoszącą 194 460 metrów kwadratowych, osiem kondygnacji, sześć torów i trzy perony, a jej przepustowość została zaprojektowana na 50 000 pasażerów dziennie. Podczas budowy tego budynku, muzeum lokomotyw na wolnym powietrzu, znajdujące się obok dworca, zostało zlikwidowane; czyli pod peronami znajdowało się muzeum poprzedniej epoki kolei.

Historia kolei dużych prędkości w Turcji rozpoczęła się w Ankarze. Pierwsza linia, Ankara-Eskişehir, została otwarta 13 marca 2009 roku; pociągi typu HT65000, produkowane w Hiszpanii, poruszały się z prędkością 250 kilometrów na godzinę. Ruch na trasie Ankara-Konya został uruchomiony w sierpniu 2011 roku, a linia została przedłużona do Pendik 25 lipca 2014 roku oraz do Halkalı 12 marca 2019 roku; linia Ankara-Sivas została otwarta 26 kwietnia 2023 roku. Obecnie podróż między Ankarą a Stambułem trwa około pięciu godzin, a w taborze znajdują się również pociągi typu HT80000, osiągające prędkość 300 kilometrów na godzinę.

Wchodząc na poziom dla pasażerów, można zobaczyć kasy biletowe, poczekalnie i strefy handlowe; na tablicy odjazdów można zobaczyć pociągi kursujące do Stambułu, Konyi, Karaman i Sivas. Ze względu na to, że perony znajdują się za kontrolą biletów, osoby, które chcą zobaczyć pociągi z bliska, mogą obserwować je z góry, przez okna. Istnieje połączenie piesze między starym a nowym dworcem; pasażerowie przyjeżdżający pociągiem regionalnym Başkentray mogą w ciągu kilku minut przesiąść się na pociąg dużych prędkości. Godziny odjazdów i informacje o biletach można znaleźć na stronie internetowej TCDD Taşımacılık. Stamtąd można dojść do CerModern w 10 minut, skręcając z Celal Bayar Bulvarı w ulicę Altınsoy Caddesi.

Źródło: Wikipedia (Ankara Yüksek Hızlı Tren Garı; Ankara-İstanbul yüksek hızlı demiryolu); Wikipedia (High-speed rail in Turkey).

Tuż po nacjonalizacji kolei, w latach 1926-1927, za stacją kolejową zbudowano warsztaty naprawcze lokomotyw i wagonów. Państwowe Koleje wykorzystywały te budynki do regularnych napraw aż do 1995 roku, po czym zostały one opuszczone. Projekt Semry i Özcana Uygurów zakładał renowację istniejącego budynku warsztatu, zamiast jego rozbiórki, oraz otoczenie go przezroczystą, zakrzywioną ścianą. Nowa ściana łączy się z istniejącymi budynkami, tworząc centralny, wielofunkcyjny dziedziniec. Renowacja, rozpoczęta w 2008 roku, zakończyła się w kwietniu 2010 roku, a obiekt został otwarty jako centrum sztuki o nazwie CerModern, zajmując powierzchnię 9380 metrów kwadratowych.

W tym miejscu prezentowane są eksponaty związane z historią kolei. W salach wystawowych można podziwiać ceglane ściany, wysoką stalową konstrukcję dachu i duże otwory wejściowe, a dzieła sztuki są umieszczane w tej monumentalnej przestrzeni. Dziedziniec został zaaranżowany do organizacji wydarzeń plenerowych i miejsc do siedzenia; można tu zrobić przerwę na lunch i skorzystać z kawiarni centrum. Program wystaw jest ciągle zmienny, dlatego warto sprawdzić aktualne informacje o wystawach i warunkach wejścia na stronie cermodern.org; niektóre wystawy są płatne, a dostęp do dziedzińca i holu wejściowego jest bezpłatny.

Adres: Altınsoy Caddesi No:3, Sıhhiye; dojazd od strony stacji kolejowej: odjeżdżając od bulwaru, prosta ulica doprowadzi bezpośrednio do wejścia. Na szerokim placu przed budynkiem, patrząc w kierunku linii kolejowej, można po raz ostatni zobaczyć budynki uszeregowane wzdłuż torów: budynek administracji z 1892 roku, dworzec z 1937 roku, siedziba dyrekcji z 1941 roku, dworzec YHT z 2016 roku oraz warsztaty z 1926 roku, ułożone w linii na odcinku kilometra. Stąd można dojechać metrem M2 do stacji Kızılay, pociągiem Ankaray lub pieszo przez Sıhhiye.

Źródło: Wikipedia (CerModern); Arkiv (projekt Cer Modern).

Aby zobaczyć parowe lokomotywy w Ankarze, warto dziś odwiedzić Uniwersytet METU (ODTÜ). Muzeum Parowych Lokomotyw na Otwartej Powierzchni, należące do TCDD i otwarte w 1991 roku w pobliżu dworca, przy ulicy Celal Bayar, zostało zlikwidowane pod koniec 2013 roku z powodu budowy szybkiej kolei YHT i systemu kolei miejskiej Başkentray. Około dziesięć parowych lokomotyw (wyprodukowanych w latach 1912-1948 przez niemieckie, amerykańskie, szwedzkie i brytyjskie firmy, takie jak Henschel, Baldwin, NOHAB i Vulcan Foundry) oraz wagon pasażerski z drewna z 1909 roku zostały przeniesione do zakładów TCDD w Behiçbey. Część z nich trafiła do ekspozycji na otwartej przestrzeni Muzeum Nauki i Technologii METU. Ponieważ teren w Behiçbey jest dostępny tylko za specjalnym pozwoleniem, ten ogród jest przystankiem na trasie, dostępnym dla wszystkich.

Muzeum zostało założone w 2003 roku, a budowa została ukończona w latach 2001-2005. Składa się z czterech części: ekspozycji historii nauki i technologii w Wielkim Sile, hangaru poświęconego historii transportu, interaktywnego centrum nauki o nazwie UFO, w którym znajduje się ponad pięćdziesiąt eksperymentów, oraz ekspozycji na otwartej przestrzeni. Oprócz lokomotyw, na zewnątrz znajdują się również samoloty C-47 i F-104, a oddzielne sekcje przeznaczone są dla kolekcji klasycznych samochodów i obserwatorium astronomicznego. Warto podejść do lokomotyw, przyjrzeć się ich rozmiarom, średnicy kół, tablicom producenta; dla rodzin z dziećmi eksperymenty w UFO stanowią dobrą przerwę.

Wysiądź na stacji METU metra linii M2 i wejdź na teren kampusu przez bramę Metro A2. Wejście dla gości jest możliwe przez bramy A1, A4 i A7, a rejestracja jest obowiązkowa – należy zabrać ze sobą dokument tożsamości. Muzeum jest otwarte w dni powszednie w ciągu dnia; informacje o weekendowych godzinach otwarcia i ewentualnych opłatach można znaleźć na stronie tbm.metu.edu.tr. Aby nie przegapić tego miejsca, zaplanuj wizytę w dni powszednie.

Źródło: Wikipedia (Muzeum Nauki i Technologii METU; Muzeum Parowych Lokomotyw na Otwartej Powierzchni TCDD); METU TBM; Usługi wewnętrzne METU.

Ostatni przystanek tej trasy to pierwszy ślad kolei w polityce Republiki Turcji, zlokalizowany w Ankarze. Państwo, 24 maja 1924 roku, utworzyło zarząd kolei Anadyolu-Bagdad i rozpoczęło budowę linii w kierunku wschodnim: od Ankary do Yahşihan – 17 kwietnia 1925 roku, do Yerköy – 20 listopada 1925 roku, a do Kayseri – 29 maja 1927 roku, podczas uroczystości, w której wziął udział premier İsmet İnönü; linia dotarła do Sivas 30 sierpnia 1930 roku, a do Kars – 20 października 1939 roku. Stacja Kayaş, znajdująca się na wschodnim krańcu miasta, jest jedną z pierwszych stacji tej linii z lat 20. XX wieku, a jej budynek odzwierciedla styl tureckiego neoklasycyzmu z okresu Pierwszej Architektury Narodowej; przyjrzenie się układowi okien i elementom architektonicznym pozwoli dostrzec jej podobieństwo do budynków z tego samego okresu w Ankarze.

Obecnie stacja Kayaş jest wschodnim krańcem linii Başkentray. Linia podmiejska Sincan-Kayaş, działająca od 1972 roku, została zamknięta 11 lipca 2016 roku w celu przekształcenia jej w linię metra, a 12 kwietnia 2018 roku ponownie otwarto ją jako linię o długości 37,5 kilometra, z 24 stacjami; na stacji Kayaş znajdują się trzy perony i siedem torów, z których dwa służą jako tory oczekiwania dla pociągów podmiejskich. Tutaj zatrzymują się również pociągi "Wschodni Ekspres", "Ekspres Jeziora Van" oraz szybka linia kolejowa Ankara-Sivas; wieczorem można obserwować przejazd dalekobieżnego pociągu z krawędzi peronu.

Można dojechać tutaj z centrum miasta, korzystając z linii M2 do Kızılay, z Ankaray do Kurtuluş, a następnie przesiadając do Başkentray, lub bezpośrednio z dworca Gar; przejazd z Sincan do Kayaş trwa 49 minut. W drodze powrotnej można wysiąść na tym samym pociągu na dworcu Gar, zamykając tym samym trasę w miejscu jej rozpoczęcia. Do wnętrza budynku stacji nie ma dostępu, natomiast peron i plac są otwarte; linie autobusowe EGO, odjeżdżające z przodu stacji, kursują w kierunku Mamak i Kızılay.

Źródło: Wikipedia (Kayaş railway station; Ankara–Kars railway); Vikipedi (Başkentray; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları).