Od Galatii do Rzymu, przez Ancyrę.

Wysiądź na przystanku M1 Ulus i przejdź przez plac Ulus, mijając Pomnik Zwycięstwa, w kierunku ulicy Anafartalar. Przed Tobą rozciąga się otwarta przestrzeń, gdzie pod obecnym poziomem terenu, na głębokości dwóch do trzech metrów, znajduje się starożytna droga rzymska, otoczona barierkami. Droga ta została odkryta w 1995 roku podczas wykopalii pod budynek hali miejskiej w Ulus, pod kierownictwem profesora dr. Cevdet Bayburtluoğlu, przy udziale specjalistów z Muzeum Cywilizacji Anatolijskich i Uniwersytetu w Ankarze. Ze względu na to, że była to główna ulica północno-południowa starożytnego miasta Ankyry, otrzymała nazwę "cardo maximus" i biegnie równolegle do alei Atatürka. Podczas wykopalii odkryto 216-metrowy odcinek: drogę o szerokości 6,7 metra, wyłożoną andezytem, oraz chodniki o szerokości 1,5 metra i wysokości 20 centymetrów po obu stronach. Po zachodniej stronie znaleziono portyk i szereg sklepów, a ceramika odnaleziona na drodze wskazuje, że pochodzi z I wieku naszej ery. W 2006 roku, podczas wykopalii pod parkingiem urzędu wojewódzkiego, odnaleziono dalszy odcinek drogi, a w 2007 roku odkryto 1800-letnią statuę Hermesa, lampy sejukskie i fajki osmańskie.

Zgodnie z protokołem podpisanym między Ministerstwem Kultury i Turystyki a Gminą Metropolitalną, na powierzchni 640 metrów kwadratowych utworzono teren rekreacyjny, który został otwarty dla zwiedzających pod koniec 2024 roku. Obejmuje on ścieżki spacerowe, barierkę, oświetlenie, oczyszczoną i odkrytą studnię oraz tablice informacyjne z kodami QR. Źródła wspominają również o dodatkowej, zabezpieczonej szklaną osłoną części terenu, znajdującej się na terenie ogrodu urzędu wojewódzkiego. Ze względu na to, że jest to budynek publiczny, warto skupić się na tym otwartym terenie.

Zwróć uwagę na to, jak głęboko pod obecnym poziomem terenu znajduje się droga; to właśnie ta warstwa wypełnia dwutysięczną przepaść między starożytnym miastem rzymskim a republiką. Artefakty odnalezione podczas wykopalii, takie jak ceramika, monety, lampy i mozaiki, znajdują się w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich, które będziesz mógł/mogła zobaczyć pod koniec dnia.

Źródło: Wikipedia (Droga Rzymska w Ankarze); Başkent Gazetesi; Yeni Ankara; Inwentarz Kulturowy.

Wyrusz z ulicy Anafartalar Caddesi i wspinaj się na wzgórze Hacı Bayram. Świątynia znajduje się obok meczetu i jest widoczna z zewnątrz. Podczas tej trasy, bardziej niż sama budowla, skupiamy się na tekstach wyrytych na jej ścianach. Świątynia została wzniesiona między rokiem 25 a 20 p.n.e., krótko po tym, jak Galatia stała się prowincją rzymską, ku czci Augusta i rzymskiej bogini. Budowla jest wykonana z marmuru; w oryginalnym planie, po długich bokach znajdowało się po piętnastu, a po krótkich po sześciu kolumnach. Po śmierci Augusta w 14 roku n.e., jego autobiografia, *Res Gestae Divi Augusti*, została wyryta tutaj: łaciński tekst na dwóch wewnętrznych ścianach pronaosu, a jego grecki przekład na zewnętrznej ścianie przedsionka. Ponieważ oryginalna, brązowa wersja w Rzymie przepadła, to właśnie te ściany są najbardziej kompletną kopią, dlatego budowla jest znana jako *Monumentum Ancyranum*. W 1555 roku, austriacka delegacja, która odwiedziła dwór osmański, odczytała inskrypcję i poinformowała o niej Zachód.

W okresie bizantyjskim, około V wieku, w budynku otwarto okna i przekształcono go w kościół; do dziś zachowały się dwie ściany boczne oraz dekoracyjna rama drzwi, a można zidentyfikować miejsca, w których stały sześć kolumn. Ze względu na uszkodzenia spowodowane trzęsieniami ziemi i warunkami atmosferycznymi, organizacja World Monuments Fund umieściła budowlę na listach z 2002 i 2004 roku, a prace konserwatorskie prowadzone są we współpracy z Uniwersytetem ODTÜ.

Aby przeczytać inskrypcję, skieruj się do strony pronaosu, do wewnętrznej powierzchni ramy drzwi; litery są bardziej wyraźne w świetle porannym. Dziedziniec meczetu jest miejscem modlitwy: jeśli trafisz na czas modlitwy, poczekaj, zachowaj ciszę i unikaj głośnych rozmów na dziedzińcu. Stąd możesz zejść ulicą Hisarparkı Caddesi i dojść do teatru.

Źródła: Wikipedia (Świątynia Augusta); Wikipedia (Monumentum Ancyranum); TDV İslam Ansiklopedisi.

Teatr znajduje się na północno-zachodnim zboczu góry Kale, tuż nad ulicą Hisarparkı. Został odkryty podczas prac budowlanych w 1982 roku; w latach 1982-1986 prowadzone były badania przez specjalistów z Muzeum Cywilizacji Anatolijskich oraz wykładowców Wydziału Archeologii Klasycznej Uniwersytetu w Ankarze. W 1992 roku teren został uznany za obszar chroniony, a w latach 2009-2010 przeprowadzono drugie badania. Dokładna data budowy jest nieznana; źródła podają okres od I do II wieku naszej ery. Uważa się, że został odrestaurowany w czasach Hadriana, a w III wieku orchestra została przekształcona w basen. Budowla o wymiarach około 59 na 46,5 metra jest osadzona w zboczu i składa się z: półkolistej części widowni (cavea), sklepionych przejść, orchestra o średnicy 12-13 metrów oraz budynku scenicznego z pięcioma wejściami. Pięć wejść jest rzadkością w teatrach rzymskich i jest charakterystyczne dla Anatolii. Materiał budowlany to andezyt z Ankary. Pojemność teatru, według źródeł, wynosi od trzech do pięciu tysięcy osób. W teatrze odbywały się przedstawienia Aktia, organizowane ku czci zwycięstwa Oktawiana w bitwie pod Actium.

W 2020 roku rozpoczęto prace restauracyjne, które przekształciły teatr i jego otoczenie w park archeologiczny. Otwarto go dla zwiedzających 8 czerwca 2025 roku. Nowa konfiguracja miejsc siedzących mieści około pięćset pięćdziesiąt osób; pierwsze dwa rzędy są wykonane z marmuru z Afyonu, kolejne rzędy z andezytu, a scena z drewna osadzonego na konstrukcji stalowej. Użycie białego marmuru spotkało się z krytyką specjalistów; warto o tym pamiętać podczas zwiedzania. Oryginalne kamienie są eksponowane na osi północno-wschodniej, a teren jest wyposażony w ścieżki spacerowe i oświetlenie nocne.

Z ulicy można zobaczyć całą budowlę; wejdź na teren przez ścieżki, unikaj wchodzenia po schodach. Rano światło słoneczne równomiernie oświetla część widowni. Znaleziska z wykopalisk znajdują się w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich. Stąd zaczyna się wspinaczka na górę Kale.

Źródła: Wikipedia (wersje turecka i angielska); DergiPark (Demirdağ, Amisos 2017); Hürriyet Daily News; Ankara Büyükşehir Belediyesi; Digital Ankyra.

Wspinając się z teatru do cytadeli, tym razem zwróćcie uwagę na kamienie użyte do budowy murów. Na wzgórzu od czasów Frygów znajdowały się fortyfikacje, Galowie ponownie wykorzystali to miejsce w III wieku p.n.e., ale mury, które widzicie dzisiaj, pochodzą z czasów Bizancjum. Zgodnie z angielską Wikipedią, oba wały obronne zostały wzniesione po zniszczeniach dokonanych przez Sasanyów około roku 622; wewnętrzny wał prawdopodobnie powstał w VII wieku, za panowania cesarza Konstancjusza II, a zewnętrzny nieco później. Encyklopedia Islamu (TDV) informuje, że cesarz Michał III w 859 roku zmodernizował mury. Cytadela wewnętrzna obejmuje obszar o wymiarach około 350 na 150 metrów; na szczycie 14-16-metrowych murów znajduje się 42 wież, głównie pięciokątnych. Wieże na zewnętrznym wałku znajdują się w odstępach około 40 metrów.

Głównym tematem tej trasy są kamienie pochodzące z odzysku. Podczas odbudowy w VIII i IX wieku, marmurowe bloki, fragmenty kolumn i rynny z marmuru, pochodzące z ruin rzymskich budowli, zostały wbudowane w mury. Wchodząc przez bramę i idąc wzdłuż wewnętrznego wału, zwróćcie uwagę na dolne rzędy muru: łatwo zauważyć tam gładko obrobione białe bloki marmuru, fragmenty kolumn leżące na boku oraz kamienie w kształcie rynien, osadzone w wypełnieniu andezytowym. Część kamieni, które widzieliście rano, zdemontowanych z teatru i ulic, prawdopodobnie znajduje się właśnie w tych murach.

Wspinając się na Wieżę Wschodnią, można zobaczyć w jednym ujęciu teatr, wzgórze Hacı Bayram oraz linię starożytnej drogi rzymskiej, co pozwala zorientować się w geografii tego miejsca. Biała Cytadela (Ak Kale) jest najwyższym punktem wewnętrznej cytadeli. Droga jest wyłożona kostką brukową i stroma; w deszczu może być śliska. Po odpoczynku wewnątrz cytadeli, udajcie się do dwóch muzeów znajdujących się w ulicy Gözcü.

Źródło: Wikipedia (Ankara Kalesi); Wikipedia (Ankara Castle); Encyklopedia Islamu (TDV).

Wewnątrz murów, na ulicy Gözcü, znajduje się Muzeum Archeologiczne i Artystyczne Erimtan, które zostało otwarte 14 marca 2015 roku dzięki kolekcji zgromadzonej od 1960 roku przez przedsiębiorcę Yüksela Erimtana. Jest to pierwsze prywatne muzeum w Ankarze. Muzeum mieści się w trzech odrestaurowanych zabytkowych budynkach, a jego elewacja jest wykończona kamieniem, przypominającym mury obronne. Wewnętrzne ściany zdobią inskrypcje w stylu rzymskim. Oprócz przestrzeni wystawienniczej, muzeum oferuje również salę wielofunkcyjną, warsztaty edukacyjne i bibliotekę. Kolekcja obejmuje około dwóch tysięcy eksponatów pochodzących głównie z regionu Anatolii, w tym naczynia, dzbanki, pojemniki miarowe, flakony zapachowe, pęsety, lustra, biżuterię i monety z okresów: Hetyckiego, Urartu, Asyryjskiego, Achemenidzkiego, Hellenistycznego, Rzymskiego i Bizantyjskiego.

Ta trasa pozwala poznać codzienne życie w starożytnym Rzymie. Strona internetowa muzeum prezentuje pierścienie, monety, wyroby szklane i biżuterię – przedmioty, które nosili ludzie, którzy chodzili do teatru, robili zakupy w sklepach na ulicy Cardo. Przyjrzyjcie się portretom cesarzy na monętach: seria rozpoczynająca się od Augusta pozwala zrozumieć, pod rządami których cesarzy Ankara się rozwijała. Sekcja poświęcona wyrobom szklanym pokazuje, jak delikatne przedmioty mogły przetrwać przez dwa tysiące lat. Niech mały rozmiar eksponatów nie zniechęci – zatrzymajcie się przed dobrze oświetlonymi witrynami.

Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. Nie posiada parkingu, a dla grup wymagane jest wcześniejsza rezerwacja. Oferuje program koncertów, konferencji i warsztatów – aktualny harmonogram i ceny biletów można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej. Kilka kroków dalej, w tej samej ulicy, znajduje się Muzeum Cywilizacji Anatolijskich.

Źródło: Oficjalna strona internetowa Muzeum Erimtan; Wikipedia (Muzeum Archeologiczne i Artystyczne Erimtan).

Ostatnim punktem dnia jest miejsce, gdzie prezentowane są znaleziska z wykopalisk, które widzieliście od rana. Muzeum zostało założone w 1921 roku w wieży Akkale w twierdzy Kale, pod nazwą Muzeum Etiopskiego; po renowacji Mahmut Paşa Bedesteni i Kurşunlu Han, pierwsza część muzeum została otwarta w 1943 roku, w 1968 roku przyjęło obecną nazwę, a w 1997 roku zostało wybrane Muzeumem Roku w Europie. Na górnym piętrze znajduje się ekspozycja chronologiczna, od paleolitu po Urartu; aby przejść tą trasą, należy udać się na dół, do sekcji o nazwie "Ankara w Epokach Klasycznych", dostępnej na stronie internetowej muzeum. Tutaj znajdują się fragmenty murów sklepów odkrytych podczas wykopalisk Rzymskiej Drogi, mozaiki, przedmioty szklane, monety, lampy i ceramika, a także rzeźby i elementy architektoniczne z Rzymskiego Teatru. W tych witrynach można dowiedzieć się, co było sprzedawane w sklepach, które rano widzieliście puste, oraz jakimi rzeźbami zdobiony był budynek teatru.

Ważne: sale poświęcone Ankary i epokom klasycznym na parterze były zamknięte ze względu na długotrwałe prace konserwatorskie. Ta trasa jest w dużej mierze oparta na tych salach; przed wizytą sprawdź na stronie internetowej muzeum, czy są otwarte. Jeśli są zamknięte, udajcie się na górę, do sekcji poświęconej Frygijczykom: eksponaty z wzgórz w Ankarze, na których zamieszkiwali Frygijczycy przed Galatami, opowiadają o warstwach miasta sprzed przybycia Galatów.

Muzeum znajduje się przy ulicy Gözcü Sokak nr 2, kilka kroków od Erimtan; dostępne są przewodniki audio. Oficjalna strona internetowa podaje, że muzeum jest otwarte, ale sprawdź godziny pracy na stronie. Poświęć czas na oglądanie dużych eksponatów w centralnej części bedestenu, a mniejsze przedmioty w sąsiednich pomieszczeniach; dwie godziny wystarczą na obejście tej trasy, ale nie na całe muzeum.

Źródło: muze.gov.tr (Muzeum Cywilizacji Anatolijskich); Wikipedia; Başkent Gazetesi; Encyklopedia Turystyczna Turcji.