Obserwatorium i astrolabium: ślady nauki w Stambule.

Yeşilköy jest miejscem, z którego wyrastała turecka awiacja, a przeniesienie tam muzeum Sił Powietrznych ma właśnie taki związek z historią. Pomysł stworzenia miejsca do przechowywania samolotów pojawił się w latach 60. XX wieku, a pierwsze muzeum lotnictwa zostało otwarte w 1971 roku w Cumaovası, w pobliżu Izmiru. Ze względu na trudności z transportem, kolekcja została przeniesiona do pobliskiego lotniska wojskowego w Yeşilköy. Budowa budynku rozpoczęła się w 1977 roku i zakończyła w 1983 roku, a muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 16 października 1985 roku. Powierzchnia muzeum wynosi około 65 000 metrów kwadratowych, z czego 12 000 metrów kwadratowych przypada na ekspozycje na zewnątrz, a 2 365 metrów kwadratowych na sale zamknięte. Na zewnątrz znajdują się samoloty szkoleniowe i transportowe, odrzutowce i helikoptery; wśród nich znajduje się samolot transportowy C-47 z 1943 roku oraz samolot Dornier z 1970 roku.

W salach zamkniętych znajdują się modele samolotów z lat 1900-1980, silniki tłokowe i odrzutowe, medale oraz uniformy od czasów osmańskich do współczesności. Szczególną popularnością cieszą się stroje lotnicze Sabihi Gökçen i Vecihiego Hürkuşa, a także sekcje poświęcone projektom Hürkuşa oraz opowieściom o lotach Hezarfena Ahmeda Çelebego i Lagariego Hasana Çelebego. Jako pierwsza część trasy poświęconej nauce, warto zwrócić szczególną uwagę na silniki: możliwość zobaczenia obok siebie silnik tłokowy i odrzutowy szybko pokazuje, że lotnictwo to przede wszystkim wyścig inżynieryjny. Teren zewnętrzny jest rozległy i wymaga dużo chodzenia, dlatego warto założyć wygodne buty. Przed wizytą warto sprawdzić godziny otwarcia muzeum na stronie internetowej Dowództwa Sił Powietrznych.

Źródło: Encyklopedia Turystyczna Turcji; Wikipedia.

Muzeum, znajdujące się w parku Gülhane, w historycznym budynku dawnych stajni Has, przylegającym do murów Pałacu Topkapı, jest owocem wieloletniej pracy historyka nauki, Fuata Sezgina. Sezgin, w Instytucie Historii Nauki Arabsko-Islamskiej przy Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie, na podstawie opisów i ilustracji z tekstów z IX do XVI wieku, odtworzył modele narzędzi, o których pisali muzułmańscy uczeni. Muzeum w Stambule, otwarte w maju 2008 roku, prezentuje kolekcję podobną do tej we Frankfurcie; kolekcja ta nadal znajduje się w strukturach instytutu. Oznacza to, że większość eksponatów, które można zobaczyć, to modele odtworzone na podstawie opisów z manuskryptów, a nie oryginalne przedmioty; nie zawsze wiadomo, czy niektóre z nich rzeczywiście istniały w swoich czasach. Ta informacja nie umniejsza wartości muzeum, a jedynie pozwala na jego właściwe zrozumienie.

Sale muzeum są podzielone na sekcje poświęcone astronomii, zegarowi i żegludze, technologii wojskowej, medycynie, fizyce, chemii i optyce, matematyce i geometrii, architekturze i urbanistyce, górnictwu i geografii. Warto poświęcić więcej czasu na sekcję poświęconą astronomii, gdzie znajdują się astrolabie, globusy i instrumenty obserwacyjne, ponieważ przygotowują one do zrozumienia historii kolejnych ekspozycji. Jednym z najbardziej znanych eksponatów jest model zegara słoniowego Al-Jazari; w sekcji poświęconej fizyce prezentowane są również pompy i mechanizmy z "Księgi Mechanizmów" Al-Jazari. Mapy w sekcji geograficznej ilustrują, jak wiedza rozprzestrzeniała się od Al-Andalus do Oceanu Indyjskiego. Muzeum jest otwarte codziennie, a bilet można zrealizować za pomocą karty MuzeKart. Dostęp do muzeum jest możliwy z przystanku tramwajowego T1 Gülhane, a następnie pieszo przez park.

Źródło: Muze.gov.tr; Wikipedia.

Na terenie głównego kampusu Uniwersytetu Stambulskiego, na placu Beyazıt, tuż obok historycznej Wieży Beyazıt, znajduje się budowla o kopule: Uniwersytecki Obserwatorium w Stambule, uważane za pierwsze nowoczesne obserwatorium w Turcji. W 1933 roku, po utworzeniu Wydziału Nauk Przyrodniczych na uniwersytecie, niemiecki astronom Erwin Finlay-Freundlich, kierownik katedry astronomii, zaproponował budowę obserwatorium. Budowa budynku, zaprojektowanego przez architekta Arifa Hikmeta Holtaya, rozpoczęła się w grudniu 1935 roku, a prace budowlane zakończyły się w ciągu około sześciu miesięcy. Astrograf Carl Zeiss Jena o średnicy 30 centymetrów, zamówiony w grudniu 1935 roku, dotarł we wrześniu 1936 roku w dwunastu częściach, został zamontowany w kopule, a obserwatorium rozpoczęło działalność pod koniec tego samego roku.

Obecnie zanieczyszczenie światłem i powietrze w centrum miasta uniemożliwiają obserwacje nocne. Dlatego też, katedra astronomii założyła w 2002 roku obserwatorium w Çanakkale, przeznaczone do badań nocnego nieba. W kopule w Beyazıt znajdują się również teleskopy służące do badania plam słonecznych i chromosfery. Budynek został wzmocniony w latach 2009-2013, zachowując jego oryginalną architekturę. Katedra astronomii i nauk kosmicznych przyjmuje indywidualne i grupowe wizyty w dni robocze. Oferowane są takie atrakcje jak pokazy planetarium, zwiedzanie historycznej kopuły i obserwacje teleskopowe. Co piątego piątku miesiąca organizowane są również wieczory obserwacji. W celu zwiedzania konieczne jest wcześniejsze umówienie się. W przypadku złej pogody, obserwacje teleskopowe są przenoszone na inny dzień. Stojąc pod kopułą, można zastanowić się nad tradycją obserwacji, która została przywrócona w tym mieście po trzech i pół wieku od obserwatorium Takiyüddina.

Źródło: Katedra Astronomii i Nauk Kosmicznych Uniwersytetu Stambulskiego; Wikipedia.

Wieża Galata w tej trasie jest ważna nie ze względu na widoki, ale dlatego, że kiedyś mieściło się w niej obserwatorium astronomiczne. Takiyüddin, astronom i matematyk urodzony w Damaszku, po objęciu stanowiska głównego astronoma w 1571 roku, rozpoczął swoje obserwacje w Wieży Galata; tak wynika z wpisu w Encyklopedii Islamu (TDV), a oficjalna historia wieży również potwierdza, że w czasach panowania III Murada budynek był wykorzystywany jako obserwatorium. W 1577 roku, za zgodą III Murada, a dzięki wsparciu Wielkiego Wezyra Sokullu Mehmed Paşa i uczonego Hocza Sadeddina Efendi, Takiyüddin założył własne obserwatorium na wzgórzach Tophane. Budynek, wyposażony w urządzenia zaprojektowane przez niego samego i posiadający bibliotekę, był jedynym obserwatorium w historii Imperium Osmańskiego. Jego istnienie było krótkie: 22 stycznia 1580 roku został zburzony na polecenie władzy, a obecnie nie ma po nim żadnych śladów.

Wchodząc na górę wieży, spójrz w kierunku Tophane i w dół, w stronę zboczy prowadzących do morza; to właśnie na tych wzgórzach znajdowało się obserwatorium. Prace Takiyüddina nie ograniczały się tylko do obserwacji nieba: praktycznie wykorzystywał ułamki dziesiętne, tworzył tablice trygonometryczne, projektował mechaniczne zegary, które mogły wskazywać sekundy, oraz pisał o optyce. Oficjalna historia wieży wspomina również o próbie lotu Hezarfena Ahmeda Çelebiego, który w czasach panowania IV Murada miał wylecieć z tego miejsca do Üsküdar; można tu nawiązać związek z muzeum lotnictwa, które można zobaczyć rano. Wieża została zbudowana przez Genueńczyków w 1348 roku, w XVIII wieku służyła jako wieża strażnicza przeciwpożarowa, a obecnie jest muzeum zarządzanym przez Ministerstwo Kultury i Turystyki. Jest otwarte codziennie, a bilet Müzekart jest ważny. Ze względu na tłumy, warto przyjść wcześnie rano lub późnym popołudniem.

Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV); oficjalna strona Wieży Galata.

Muzeum Rahmi M. Koç w Hasköy to pierwsze duże muzeum w Turcji, poświęcone historii przemysłu, transportu i komunikacji, założone w 1994 roku dzięki wsparciu przedsiębiorcy Rahmi Koç. Same budynki stanowią dziedzictwo przemysłowe: sekcja Lengerhane to osmańska budowla z XVIII wieku, wzniesiona na fundamentach bizantyjskich, z okresu panowania Ahmeda III, natomiast sekcja Tersane to zakład, który w 1861 roku został założony przez firmę Şirket-i Hayriye w celu konserwacji statków. Całe muzeum zajmuje co najmniej pół dnia, dlatego podczas krótkiej wizyty warto skupić się na sekcji poświęconej nauce.

Rozpocznij od sekcji Lengerhane, gdzie prezentowane są urządzenia wykorzystywane w badaniach Uniwersytetu Boğaziçi, w obserwatorium Kandilli. Korzenie obserwatorium sięgają 1868 roku, kiedy to powstało Rasathane-i Amire. W 1911 roku obserwatorium przeniesiono do Kandilli, gdzie prowadziło badania z zakresu astronomii, meteorologii i nauk o Ziemi. Obecnie instytut przyjmuje jedynie grupy szkolne z wcześniejszym umówieniem, dzięki czemu można tu spokojnie, bez pośpiechu, oglądać eksponaty. W tej samej sekcji znajdują się również urządzenia komunikacyjne i maszyny drukarskie, które można interpretować jako kontynuację pasji do pomiarów i transmisji, sięgającej czasów zegarów Takiyüddina. Następnie udaj się do sekcji poświęconej historii komputerów, znajdującej się w części Tersane. Sale poświęcone żegludze, motoryzacji i kolejnictwu można odwiedzić podczas kolejnej wizyty. Muzeum jest zamknięte w poniedziałki, a w dni powszednie zamyka się wcześniej niż w weekendy; aktualne godziny otwarcia można sprawdzić na oficjalnej stronie internetowej. W drodze powrotnej można łatwo dojechać komunikacją miejską wzdłuż brzegu Złotego Rogu, w kierunku Karaköy lub Eminönü.

Źródło: Muzeum Rahmi M. Koç; Obserwatorium Kandilli; Wikipedia.