Mejscowości Çamlıca, położone przy nabrzeżu, oraz meczety w Üsküdar.

Pierwszym budynkiem, który pasażerowie przypływający promem do Üsküdar widzą, jest nowa meczet Gülnuş Emetullah, znajdujący się tuż za przystanią. Został zbudowany przez matkę III Ahmeda, Gülnuş Emetullah Sultan; budowa rozpoczęła się w listopadzie 1708 roku, a meczet został ukończony w marcu 1711 roku. Jego architekt nie jest dokładnie znany, choć niektóre badania przypisują go Kayserili Mehmed Ağa. Encyklopedia Islamu TDV określa kompleks jako zbiór budynków, w których spotyka się styl klasyczny z estetyką okresu Lale.

Wchodząc na dziedziniec, pierwsze, co rzuca się w oczy, to jego rozmiar: dziedziniec o kwadratowym planie jest większy niż obszar dla kobiet (harim), a w jego centrum znajduje się ośmioboczna fontanna. Wchodząc do głównej części meczetu, z pięcioma segmentami, można zauważyć, że centralna kopuła opiera się na ośmiobocznym systemie podpór, po obu stronach znajdują się galerie (şahin), a po trzech stronach znajdują się loże (mahfil). Glazura otaczająca mihrab (nisza modlitewna) jest wykonana w Kütahya; loża dla sułtana przypomina balkon, z którego można obserwować mihrab. Dwie wieże, każda z dwiema platformami, otaczają wejście na dziedziniec.

Po wyjściu zwróćcie uwagę na zewnętrzne ściany; tutaj znajdują się unikalne budowle, tzw. "kuş evleri" (domki dla ptaków), będące jednymi z pierwszych tego typu przykładów. Mauzoleum, w którym w 1715 roku pochowano Gülnuş Emetullah Sultan, jest przykryte kopułą w kształcie kraty i otoczone siatkami z brązu, przez które można zobaczyć wnętrze. Fontanna i umywalka z 1709 roku, wykonane z precyzyjnie obrobionego kamienia, również są częścią kompleksu; inskrypcje na nich zostały napisane przez wybitnych kaligrafów tamtej epoki.

Przed wejściem sprawdźcie aktualny czas modlitwy: jeśli jest czas modlitwy, odłóżcie wizytę. Zdejmijcie buty przy wejściu, kobiety powinny zakryć głowę, a ramiona i kolana powinny być zakryte. Wewnątrz należy mówić cicho i nie fotografować osób modlących się.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Wychodząc od nowej siedziby gubernatora, skieruj się w stronę wybrzeża i wejdź na wzgórze, z którego widać meczet Şemsi Paşa. Meczet Rum Mehmed Paşa, znajdujący się w dzielnicy noszącej jego imię, jest jednym z najstarszych meczetów w Üsküdar, przetrwałych do dziś. Zbudowany przez Rum Mehmed Paşę, który przez krótki czas pełnił funkcję wielkiego wezyra za panowania sułtana Mehmeda II, inskrypcja w języku arabskim nad wejściem, zapisana zgodnie z systemem abjad, wskazuje na rok 876, czyli 1471-72.

Cechą wyróżniającą budowlę jest połączenie tradycji architektonicznych osmańskich i bizantyjskich. Encyklopedia Islamu TDV wymienia użycie cegieł, faliste ornamenty i okrągłą kopułę jako elementy przypominające bizantyjską architekturę sakralną. Z zewnątrz, obserwując kopułę, można zauważyć, że jej okrągły kształt i użycie cegieł w łukach nadają jej wygląd odmienny od ówczesnych meczetów osmańskich. Plan meczetu należy do grupy meczetów z dziedzińcami i ma kształt odwróconej litery "T"; centralna kopuła jest podparta półkopułą w kierunku mihrabu, a pomieszczenia po bokach są przykryte małymi kopułami. Minaret, znajdujący się po zachodniej stronie, przylega do ściany i jest ozdobiony maswerkami pod balkonem.

Z kompleksu, który obejmował meczet, mauzoleum, medresę, łaźnię i stołówkę, przetrwały do dziś tylko meczet i mauzoleum. Mauzoleum o planie oktagonalnym, pokryte kopułą, znajdujące się za murem w kierunku Mekki, przypisywane jest Rum Mehmed Paszy. Miejsce dla wiernych zostało zreorganizowane podczas renowacji w 1953 roku.

To meczet dzielnicowy; jego drzwi mogą być zamknięte w określonych godzinach. W takim przypadku warto przyjrzeć się architekturze zewnętrznej i terenowi wokół. Jeśli uda się wejść do środka, należy zdjąć buty, zadbać o odpowiedni strój, zachować ciszę i, jeśli są wierni, poczekać na boku.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Po przejechaniu kilkoma uliczkami wzdłuż zbocza Salacak, natkniecie się na meczet Ayazma, łatwo rozpoznawalny po jego schodach w kształcie półkola. Sułtan III. Mustafa zbudował ten meczet dla swojej matki, Mihrişah Emine Sultan, oraz dla swojego brata, księcia Sulejmana. Zgodnie z informacjami zawartymi w Encyklopedii Islamu TDV, budowa rozpoczęła się 29 marca 1758 roku i zakończyła się w styczniu 1761 roku; w miejscu tym wcześniej znajdował się pałac Ayazma, od którego meczet wziął swoją nazwę. Encyklopedia podaje, że zleceniodawcą budowy był İshak Ağa, który również zlecił wykonanie słynnego fontanu na placu w Beykoz; natomiast źródła podają różne nazwiska architekta.

Meczet odzwierciedla elementy stylu barokowego osmańskiego. Do miejsca dla modlących prowadzą schody w kształcie półkola, liczące dziesięć stopni, które stanowią najbardziej charakterystyczny element fasady. Wewnątrz, zamknięta jedną kopułą, znajduje się prosta, prostokątna sala modlitw, oparta na czterech filarach. Mihrab, minbar i ambon zostały wykonane z marmuru i różnych kolorowych kamieni, starannie połączonych; przy dokładnym przyjrzeniu się można zauważyć, jak kamienie zostały ze sobą połączone. Po lewej stronie meczetu znajduje się pawilon dla sułtana oraz galeria z pozłacanymi zdobieniami.

Po wyjściu na zewnątrz, zwróćcie uwagę na małe konsolki na ścianach: znajdują się tam domki dla ptaków, wykonane w formie miniaturowych pawilonów. W jednym z narożników muru otaczającego dziedziniec znajduje się duży, marmurowy fontanna. Minaret został zniszczony i odbudowany dwukrotnie; meczet został ponownie otwarty dla wiernych w sierpniu 2022 roku po gruntownym remoncie.

Możecie robić zdjęcia na schodach i na dziedzińcu, ale wewnątrz należy okazać szacunek osobom modlącym się. Zakończcie wizytę przed rozpoczęciem modlitw, zdejmijcie buty i zwróćcie uwagę na swój strój.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Z obszaru Ayazma do Toptaşı znajduje się odległość około półtora kilometra, a dotarcie do tego miejsca wymaga wspinaczki. To jedno z najbardziej interesujących miejsc pod względem architektonicznym na trasie. Kompleks Atik Valide został zbudowany przez Nurbanu Sultan, żonę II. Selima i matkę III. Murada, w latach 1570-1579, według projektu Mimar Sinana. Budynki są rozmieszczone stopniowo na zboczu, opadającym w kierunku doliny Çavuşderesi. Początkowo nazywany kompleksem Valide Sultan, po tym jak Gülnuş Emetullah Sultan zbudowała nowy kompleks na placu, otrzymał nazwę Eski (Stary) lub Atik Valide.

Meśkita przeszła trzy etapy budowy, aż przybrała obecny kształt. Insrypcja nad wejściem datowana jest na rok 1583; w latach 1582-1583 harem został powiększony o dwie kopuły po stronie wschodniej i zachodniej, a w okresie panowania II. Mahmuda dodano salę tronową i lożę. Kopuła o średnicy około 13 metrów, oparta na sześciokątnym planie, jest wspierana przez pięć półkopuł; loże otaczają harem od strony zachodniej, wschodniej i północnej.

Najpierw zatrzymajcie się na dziedzińcu ablucji: arkady składające się z trzydziestu ośmiu kopuł otaczają dziedziniec z trzech stron, a pośrodku znajduje się fontanna o wielokątnym zbiorniku; na murze dziedzińca znajdują się cztery fontanny. Wewnątrz, płytki İznik skupiają się wokół niszy modlitewnej; na panelach po obu stronach niszy modlitewnej można zobaczyć lilii i goździki, wykonane w kolorach błękitu, białego, koralowego i ciemnej zieleni na tle błękitnym. Zwróćcie również uwagę na misternie zdobioną fasadę niszy modlitewnej z marmuru białego oraz delikatne, ażurowe bariery balkonu.

W ciągu wieków, budynki kompleksu, takie jak szkoła (darüşşifa), medresa i inne, były wykorzystywane do różnych celów, od koszar po więzienie. Wchodząc do meczetu, zdejmijcie buty, ubierzcie się odpowiednio i unikajcie odwiedzania w czasie modlitwy.

Źródło: TDV İslam Ansiklopedisi; İBB Kültürel Miras; Wikipedia.

Po przejściu kilkaset metrów na wschód od Atik Valide, dotrzecie do najmniejszej, ale jednocześnie najbardziej kolorowej meczetu na ulicy Çinili Mescid, znajdującej się w dzielnicy Murat Reis. Została zbudowana przez Kösem Mahpeyker Valide Sultan; inskrypcje wskazują, że kompleks został ukończony w 1640 roku. Uważa się, że architektem był Kasim Ağa, ówczesny główny architekt cesarski. Oprócz meczetu, kompleks obejmuje również medresę, fontannę, myjnię rytualną, łaźnie tureckie, szkołę dla dzieci i fontannę.

Meczet ma prostokątny plan i pojedynczą kopułę. W miejscu dla ostatnich wiernych znajdują się ośmiościenne kolumny z marmuru. Minaret, z dekoracyjnymi zdobieniami i pojedynczym balkonem, znajduje się po prawej stronie. Wchodząc do środka, od razu rozumie się, skąd pochodzi nazwa: cała przestrzeń, włącznie z niszą modlitewną, jest pokryta płytkami ceramicznymi od podłogi aż po okna. Encyklopedia Islamu TDV opisuje te płytki jako wyroby z Kütahyi, wykonane w technice "pod szkliwem", z dominującymi odcieniami niebieskiego, turkusu i zieleni, przedstawiającymi motywy tulipanów, krokusów i lilii. Encyklopedia zalicza je do ostatnich przykładów klasycznego sztuki ceramicznej. Zwróćcie uwagę na kopułę mihrabu, również pokrytą płytkami ceramicznymi.

Dekoracje kopuły i trójkątnych elementów zostały odnowione w 1938 roku, a minaret został naprawiony przez Główny Zarząd Fundacji w 1965 roku; meczet przeszedł renowację, którą zakończono w 2018 roku. Częścią kompleksu są również łaźnie tureckie, oddzielne dla kobiet i mężczyzn.

Ze względu na niewielki rozmiar meczetu, nawet kilka osób może sprawić wrażenie zatłoczenia; jeśli przybyliście w grupie, wejdźcie na zmianę. Nie dotykajcie płytek ceramicznych, nie używajcie błysku aparatu. Unikajcie odwiedzania meczetu w czasie modlitwy, zdejmijcie buty, a kobiety powinny zakryć głowę.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Ostatni przystanek trasy to Wielka Meczet Çamlıca, która pokazuje, jak ta sama tradycja jest interpretowana we współczesnej skali. Droga z Çinili do wzgórza Çamlıca jest długa i stroma, dlatego ten odcinek najlepiej pokonać autobusem lub taksówką. Budowa meczetu rozpoczęła się w 2013 roku, a otwarcie dla wiernych nastąpiło w 2019 roku. Milli Saraylar określa ten budynek jako największy meczet w Stambule i Turcji. Według Wikipedii, pierwotny projekt autorstwa architektów Hayriye Gül Totu i Bahar Mızrak.

Wymiary są imponujące: według tego samego źródła, kopuła ma średnicę 34 metry i wysokość 72 metry, cztery z sześciu minaretów mają wysokość 107,1 metra, a dwa pozostałe – 90 metrów. Szacuje się, że w meczecie jednocześnie może modlić się 63 tysiące osób. Imponujące wymiary wynikają z tego, że z góry widać sylwetkę miasta z wielu punktów. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na kaligrafię na wewnętrznej powierzchni kopuły oraz na sposób oświetlenia głównej sali modlitw; porównanie elementów, które można zobaczyć w klasycznych meczetach, z ich współczesną interpretacją, sprawia, że wizyta staje się bardziej wartościowa.

Kompleks nie ogranicza się tylko do meczetu; znajduje się tu również biblioteka, galeria sztuki, sala konferencyjna i pracownie artystyczne. Muzeum Cywilizacji Islamskich, należące do Milli Saraylar, zostało otwarte 8 kwietnia 2022 roku. Na powierzchni 10 000 metrów kwadratowych, w specjalnie przygotowanych salach, prezentowane są wybrane eksponaty z kolekcji Pałacu Topkapı, Muzeum Sztuki i Przedmiotów Tureckich i Islamskich oraz Stambulskich Muzeów Archeologicznych, obejmujące dzieła z okresu od VII do XIX wieku. Muzeum jest zamknięte w poniedziałki; aktualne godziny otwarcia i informacje o biletach można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej.

Podobnie jak w innych miejscach kultu, również tutaj godziny modlitw są ważne; w piątki i święta meczet jest bardzo zatłoczony. Należy przestrzegać zasad dotyczących ubioru i obuwia, a wewnątrz należy zachować ciszę.

Źródło: Milli Saraylar; T.C. Ministerstwo Kultury i Turystyki; Wikipedia.