Mejety i meczety z okresu Republiki, od Maltepe do Beştepe.

Wysiądź na stacji Ankaray w Maltepe. Meczet znajduje się przy ulicy Gazi Mustafa Kemal, wznosi się na wzgórzu na wschód od Anıtkabir, a jego dwie wieże są widoczne z daleka. Zgodnie z informacjami z Wikipedii, prace nad budową rozpoczęły się 16 maja 1954 roku, a ukończono je 3 sierpnia 1959 roku. Projekt został zrealizowany przez organizację "Ankara Maltepe Bir Cami Yaptırma Derneği", założoną w 1950 roku. Architektem był Recai Akçay, a inżynierem budowlanym Mehmet Varlıer. Nazwisko Akçaya kojarzone jest również z renowacją kompleksu Yeşil Türbe w Bursie oraz z budową Wydziału Prawa Uniwersytetu w Ankarze. Architektoniczna dylemat tkwi w tym, że budowla, wykonana z kamienia, z jedną kopułą i dwiema wieżami, przypomina klasyczny meczet osmański; jednak jest to nowoczesny meczet, ukończony w drugiej połowie lat 50. XX wieku. Oznacza to, że pierwszy duży meczet Republiki w Ankarze, zamiast poszukiwać nowego stylu, wybrał znany kształt.

Co warto zobaczyć: kwadratowa sala modlitw o wymiarach dwadzieścia na dwadzieścia metrów; liczne witrażowe okna, przez które wpada kolorowe światło; sura Al-Fatiha na szczycie kopuły; płytki Kütahya na ścianach, sięgające pięciu metrów wysokości; pięć małych kopuł pokrywających dziedziniec po stronie północnej. Kopuła ma średnicę trzydzieści metrów, a wieże mają po pięćdziesiąt metrów wysokości i po jednym balkonie. System ogrzewania podłogowego był innowacją dla tamtych czasów. Powierzchnia, w tym dziedziniec, przekracza siedem tysięcy metrów kwadratowych, co w porównaniu z Kocatepe wydaje się skromne; różnicę w skali zobaczycie na następnym przystanku. Zróbcie zdjęcia fasady od strony bulwaru, najlepiej wcześnie rano, gdy słońce oświetla kamień. Następnie przespacerujcie się do Kocatepe; kierunek to południowo-wschodni, w stronę wzgórza nad Kızılay, około dwudziestu minut. Wejdźcie do meczetu poza godzinami modlitwy i pamiętajcie, aby zdjąć buty; jest to jedno z ważniejszych miejsc modlitwy w mieście, a w piątki okoliczne ulice są zatłoczone.

Źródło: Wikipedia, Maltepe Camii; Wikipedia, Maltepe Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları.

Kocatepe, położona na wzgórzu nad Kızılay, jest widoczna z niemal każdego miejsca w mieście. Jej historia odzwierciedla dyskusje dotyczące architektury meczetów w okresie Republiki. Pierwszy konkurs, zorganizowany w 1944 roku, nie przyniósł rezultatów. W 1957 roku projekt Vedata Dalokaya i Nejata Tekelioğlu wygrał konkurs: była to betonowa kopuła o wymiarach 50 na 50 metrów i wysokości 50 metrów. Budowa fundamentów rozpoczęła się na początku lat 60., a następnie została wstrzymana. Według Wikipedii, brakowało odpowiedniego doświadczenia w budowie kopuł, a eksperymenty modelowe na Uniwersytecie w Ankarze wykazały, że nawet niewielkie błędy mogą stanowić zagrożenie. Specjalista od kopuł, profesor Zerna, ostrzegał, a ostatecznie stowarzyszenie zdecydowało się na bardziej tradycyjny projekt. Pomysł Dalokaya został zrealizowany w meczecie Faisal w Islamabadzie, gdzie wygrał konkurs w 1970 roku. W 1967 roku stowarzyszenie powierzyło realizację projektu bezpośrednio Hüsrevowi Tayli i Fatinowi Uluenginowi; fundamenty zostały wmurowane 30 października 1967 roku. Po odejściu Uluengina w 1975 roku, Tayli kontynuował prace samodzielnie. Budowa została ukończona w 1981 roku, a meczet został otwarty 28 sierpnia 1987 roku.

Plan meczetu jest klasyczny, osmański: centralna kopuła oparta na czterech filarach, oraz cztery półkopuły. Według TDV, powierzchnia sali modlitewnej wynosi 56,30 na 56,30 metrów, a wysokość wewnętrzna to 44,85 metra. Cztery minarety mają wysokość 88 metrów i trzy balkony każdy. Dziedziniec ma wymiary 57 na 38 metrów i jest pokryty dwadzieścia sześć kopuł. Konstrukcja jest wykonana z betonu zbrojonego, a elewacja z trawertynu, sztucznego kamienia i marmuru. Ornamentyka to dzieło Hamita Aytaça, Mahmuta Öncü i Emin Barına, a płytki ceramiczne pochodzą z Kütahyi. Krytyka dotyczyła dwóch aspektów: projekt Dalokaya był uważany za zbyt nowoczesny, a zrealizowany projekt był uważany za imitację stylu Sinana. Wchodząc do środka, można stanąć pod kopułą i porównać ją z meczetami Selimiye i Şehzade, a następnie wyjść na zewnątrz i porównać sylwetę meczetu z budynkami z 1959 roku w dzielnicy Maltepe. W piątki w południe meczet jest bardzo zatłoczony; obowiązują zasady dotyczące obuwia i ubioru. Aby dostać się do kolejnego miejsca, należy zejść do Kızılay i wsiąść do metra linii M2.

Źródła: TDV İslam Ansiklopedisi, Kocatepe Camii; Vikipedi, Kocatepe Camii, Vedat Dalokay, Hüsrev Tayla.

Wsiądź do metra M2 na stacji Kızılay i wysiądź na stacji Bilkent. Zgodnie z informacjami na Wikipedii, w pobliżu stacji znajduje się siedziba Diyanet İşleri Başkanlığı (Departament Spraw Religijnych) oraz meczet, który będzie widoczny po wyjściu ze stacji. Nazwa meczetu pochodzi od imienia Ahmeda Hamdi Akseki, ówczesnego szefa Diyanet, który zainicjował konkurs na projekt meczetu Kocatepe w 1944 roku. To właśnie ta więź łączy te dwa miejsca. Architektem meczetu jest Salim Alp. Budowa rozpoczęła się 19 listopada 2008 roku, a otwarcie nastąpiło 19 kwietnia 2013 roku w piątek. Według danych podanych przez Diyanet, powierzchnia zabudowana wynosi 80 000 metrów kwadratowych, dziedziniec zajmuje 20 618 metrów kwadratowych, a teren zielony 11 087 metrów kwadratowych. Wewnątrz mieści się 5000 osób. Kopuła opiera się na czterech filarach. Diyanet podaje średnicę kopuły jako 33 metry, natomiast Wikipedia podaje 30 metrów. Cztery minarety mają wysokość 66 metrów i przekrój w kształcie gwiazdy z ośmioma ramionami.

Styl architektoniczny tego miejsca bardziej przypomina architekturę Seldżuków niż osmańską. Zgodnie z opisem Diyanet, projekt opiera się na architekturze Seldżuków z Anatolii, a motywy gwiazd z ośmioma i dziesięcioma ramionami powtarzają się w wielu miejscach budynku. Nie ma żyrandoli; oświetlenie jest rozwiązane w inny sposób i można to zauważyć, będąc pod kopułą. Ornamenty kaligraficzne wykonał Hüseyin Kutlu, a ambona i kazalnica są zdobione wkomponowanymi muszlami. W artykule opublikowanym w 2025 roku w czasopiśmie "Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi", autor analizuje budynek jako przykład eklektyzmu w nowoczesnej architekturze meczetów, zauważając, że stworzył przestrzeń, która jest przestronna i jasna, ale nie zdołał stworzyć silnej syntezy między tradycją a nowoczesnością. Wyciągnij własne wnioski: jak interpretować te minarety o przekroju w kształcie gwiazdy i przestronny dziedziniec, w kontekście układu kopuły meczetu Kocatepe. Meczet znajduje się obok kompleksu Diyanet, ale jest otwarty dla publiczności; dziedziniec i teren zielony są duże, a słońce w godzinach południowych jest silne, a cienia jest niewiele. Jeśli planujesz modlitwę, poczekaj w odpowiednim czasie i zdejmij buty. W drodze powrotnej, wsiądź do metra M2 na tej samej stacji i jedź do Söğütözü.

Źródła: Diyanet İşleri Başkanlığı; Wikipedia, Ahmet Hamdi Akseki Camii; Wikipedia, Bilkent (Ankara Metrosu); Soy i Karadem

Aby dotrzeć do meczetu, należy zjechać z autostrady M2 w kierunku Söğütözü, a następnie kontynuować w stronę Beştepe. Meczet znajduje się na terenie kompleksu prezydenckiego, w dzielnicy Yenimahalle, przy ulicy Papatya Sokak. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Kancelarię Prezydenta, meczet został otwarty dla wiernych 3 lipca 2015 roku i jest jednym z obiektów dostępnych dla publiczności wchodzących w skład kompleksu. Na stronach firmy budowlanej, projektanci architektoniczni to Şefik Birkiye i Selim Dalaman (Vizzion Architects), a także Can Gökoğuz (NNC Mimarlık). Birkiye jest również głównym architektem kompleksu. Oficjalna definicja: połączenie nowoczesnej architektury z osmańską.

Dane liczbowe: 5177 metrów kwadratowych powierzchni zabudowy; jedna główna kopuła i cztery półkopuły; cztery minarety, każdy z dwoma balkonami i około 60 metrów wysokości (zgodnie z informacjami zawartymi w punkcie 59,30 metra w dokumentacji kompleksu); trzy kondygnacje: podziemie, kondygnacja modlitewna i galeria; możliwość jednoczesnego przyjęcia 3000 osób. Dwie windy prowadzą do kondygnacji modlitewnych i do miejsc do obmywania się przed modlitwą; dostęp dla osób niepełnosprawnych został uwzględniony od samego początku. Wejście jest zdobione marmurowymi drzwiami z metalowymi ornamentami; kaligrafia na ścianach to dzieło Hüseyna Kutlu, a dekoracje to praca Semih İrteş; napisy pochodzą z fragmentów Koranu dotyczących sprawiedliwości i prawdy. W celu lepszego zrozumienia architektury, należy zwrócić uwagę na układ kopuł: centralny układ z czterema półkopułami jest podobny do tego z Kocatepe, ale bryła i fasada są bardziej minimalistyczne; po elementach sejukskich, kompleks wraca do osmańskiego układu. Oficjalne źródła informują, że obiekt jest otwarty dla publiczności, jednak należy pamiętać, że jest to teren rządowy, dlatego należy mieć przy sobie dokument tożsamości, a zdjęcia powinny być robione tylko wewnątrz meczetu. Podczas modlitwy należy ustąpić miejsca wiernym i zdjąć buty. Z tego miejsca można wrócić do Söğütözü, a następnie, korzystając z autostrady M2, dojechać do Kızılay, lub z autostrady M1 do Ulus.

Źródła: T.C. Cumhurbaşkanlığı (Kancelaria Prezydenta), Wikipedia (Beştepe Millet Camii i Cumhurbaşkanlığı Külliyesi), strona projektu firmy Zeve, Milliyet.

Dojeżdżajcie metrem M2 do Kızılay, a metrem M1 do Ulus. Mecet Melike Hatun znajduje się w dzielnicy Ulus, na wschodzie parku Gençlik, w miejscu dawnego placu Hergelen. Widoczny z Alei Atatürka, wyróżnia się czterema minaretami, stanowiąc nowy element panoramy Ulus. Projektantem był Hilmi Şenalp (Hassa Mimarlık); budowa trwała cztery lata, od 2013 do 2017 roku. Mecet został otwarty dla wiernych 27 września 2017 roku. Nazwa pochodzi od Melike Hatun, dobroczyńcy, która żyła w Ankarze w XIV wieku i wniosła wkład w życie społeczne i religijne miasta.

Dane liczbowe: Miejsce modlitwy pomieści 7 tysięcy osób; średnica kopuły wynosi 27 metrów, a wysokość, według tureckich źródeł, 43 metry, natomiast na angielskiej Wikipedii podano 47 metrów; cztery minarety mają wysokość 72 metry i trzy balkony każdy. Styl, jak opisano na angielskiej Wikipedii, jest klasyczny osmański; tureckie źródła wskazują, że wykorzystano elementy architektury osmańskiej, seldżuckiej i nowoczesnej. Na tablicach przy wejściach znajdują się zdobienia z płatków złota, muszli i kości słoniowej. Pamiętajcie, że pierwszym punktem tej trasy, ważnym dla zrozumienia architektury, jest Maltepe, który w 1959 roku wybrał osmański styl. Sześćdziesiąt lat później, Mecet Melike Hatun powtarza ten wybór, ale na znacznie większą skalę i w pełnej, klasycznej formie. Oznacza to, że nowoczesny styl, który przegrał w Kocatepe, poza próbą seldżucką w Akseki, nie odniósł sukcesu w dużych meczetach w Ankarze. Traktujcie to jako obserwację, a nie osąd. Wieczorem minarety są oświetlone i dobrze widać je z parku Gençlik. Wewnątrz panuje cisza, a przy wejściu należy zdejmować buty; w piątki, jak w innych meczetach w Ulus, jest tu bardzo dużo ludzi. Ostatni przystanek, spacer do miejsca pochówku Hacı Bayram, zajmuje mniej niż dziesięć minut.

Źródła: Wikipedia, Mecet Melike Hatun; Wikipedia, Mecet Melike Hatun Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları; strona projektu Hassa Mimarlık.

Spacer od miejsca, gdzie znajduje się Melike Hatun, do placu Hacı Bayram to mniej niż dziesięć minut. Powodem zakończenia trasy w tym miejscu jest prosty: wszystkie pięć nowych meczetów, które widzieliście, charakteryzują się imponującymi rozmiarami, kopułami i minaretami, podczas gdy najbardziej znany historyczny meczet w mieście to budowla o skromnych rozmiarach, z murów z cegły i gliny, z drewnianym stropem. Zgodnie z Encyklopedią Islamu (TDV), meczet został zbudowany w roku 831 hidżry (1427-28), a niektóre źródła podają rok 1425. W 1714 roku, za panowania Ahmeda III, ówczesny przywódca klasztoru, Szach Muhammad Baba, przeprowadził jego renowację, a obecny wygląd meczetu odzwierciedla charakter anatolijskich meczetów z końca XVII i początku XVIII wieku. Wnętrze charakteryzuje się drewnianym stropem, bogatymi zdobieniami, stiukowym mihrabem sięgającym sufitu, drewnianym amboną z ażurowymi barierkami oraz płytami z kutahijskiej ceramiki z XVIII wieku, umieszczonymi pod amboną. Podczas gruntownego remontu w latach 2010-2011, dodatkowa przestrzeń modlitewna po stronie północnej została zburzona i odbudowana; meczet został ponownie otwarty 14 lutego 2011 roku. Porównanie jest tutaj wyraźne: obok 88-metrowego minaretu Kocatepe, ten meczet z dwoma minaretami pokazuje, jak rozwijała się tradycja budowy meczetów w Ankarze. Zachowanie odpowiedniego szacunku jest tutaj szczególnie ważne: plac i meczet są codziennie zatłoczone, tworzą się kolejki do wejścia do mauzoleum; należy zachować ciszę, zdejmować buty przy wejściu, nie przeszkadzać osobom modlącym się i unikać wchodzenia w piątek w południe. Stacja metra Ulus znajduje się dziesięć minut od placu.

Źródła: Encyklopedia Islamu (TDV), Kompleks Hacı Bayram-ı Veli; Urząd Wojewódzki w Ankarze, Zabytki Wakf w Ankarze; Portal Kultury; Wikipedia.