Dwa dni z Ankarą i podróż do kraju Hethitów.

W dzielnicy Ulus, u podnóża zamku w Ankarze, znajdują się dwa zabytkowe budowle osmańskie: Mahmut Paşa Bedesteni (kryty rynek) i Kurşunlu Han. Muzeum zostało założone w 1921 roku, początkowo w wieży Akkale w zamku, jako Muzeum Hetyckie, na wniosek Atatürka dotyczący stworzenia muzeum poświęconego artefaktom kultury Hetyckiej. Kolekcja była przechowywana również w Świątyni Augusta i Rzymskich Termach, a w 1938 roku rozpoczęto prace restauracyjne, w wyniku których zbiory przeniesiono do Bedestenu. Środkowa część tego budynku została otwarta dla zwiedzających w 1943 roku, a prace zostały ukończone w 1968 roku. W 1997 roku muzeum otrzymało nagrodę "Europejskie Muzeum Roku", stając się pierwszym tureckim muzeum, które to wyróżnienie otrzymało.

Podczas zwiedzania warto skupić się na ekspozycji poświęconej kulturze Hetyckiej. Rozpocznij od okresu paleolitu, a następnie przejdź do sekcji poświęconej Hetytom: obejrzyj słynne "słońce" i standardy z brązu przedstawiające jelenie i węże, płaskorzeźby z Bramy Sfenksów z Alacahöyük, przedstawiające króla i królową przed ołtarzem, akrobatów połykających miecze i wspinających się po schodach, muzyków oraz sceny polowań; oryginalną płaskorzeźbę wojownika z Bramy Królewskiej w Hattuşa; list egipskiej królowej do króla Hetyckiego, pochodzący z Boğazköy. Jutro będziecie mogli zobaczyć kopie tych artefaktów lub ich puste miejsca, dlatego teraz warto zwrócić uwagę na szczegóły: precyzję wykonania standardów, kierunek ruchu postaci na płaskorzeźbach, postawę wojownika na bramie.

Informacje praktyczne: adres to Gözcü Sokak No 2, na trasie prowadzącej na zamek, do której można dojść pieszo z dzielnicy Ulus. Muzeum jest otwarte codziennie, dostępne są przewodnicy dźwiękowi, a bilet Müzekart jest akceptowany. Część sal jest okresowo zamykana na prace konserwacyjne; sprawdź ogłoszenia na oficjalnej stronie internetowej. Poświęć na zwiedzanie około dwóch godzin, a na sekcję poświęconą Hetytom co najmniej pół godziny. Jeśli przyjedziecie blisko otwarcia, unikniecie tłumów podczas grupowych wycieczek. Następnie wsiądźcie do pojazdu i wyjedźcie w kierunku miejscowości Haymana.

Źródło: Müzeler Genel Müdürlüğü (muze.gov.tr); Wikipedia, Anadolu Medeniyetleri Müzesi; Hittite Monuments, Alacahöyük.

W odległości sześćdziesięciu kilometrów na południowy zachód Ankary, dwanaście kilometrów od Haymany i dwa kilometry na północny zachód od Dereköy, znajduje się skalisty wzgórze, wznoszące się na sześćdziesiąt metrów nad wąskim doliną rzeki Babayakup. Wśród ludu znane jest jako Gavur Kalesi. Na południowej stronie szczytu, na wyrównanej skale, wyrzeźbiono trzy postacie: dwie duże, męskie postaci bogów, idące w lewo, oraz przed nimi siedząca, mniejsza bogini o spiczastym hełmie. Hełmy bogów z rogami, krótkie spódnice, buty z zakrzywionymi czubkami oraz miecze na pasach to elementy charakterystyczne dla sztuki Hetyckiej. Jeden z bogów jest brodaty, drugi nie. Postać bogini jest dzisiaj trudna do dostrzeżenia gołym okiem; najlepiej obserwować ją przy bocznym oświetleniu.

Nad reliefami znajduje się monumentalna ściana zbudowana z dużych kamieni, a za nią znajduje się pomieszczenie z muru, którego przeznaczenie wciąż jest przedmiotem dyskusji. Sugerowano różne interpretacje, takie jak grobowiec króla, miejsce kultu lub punkt obserwacyjny, ale nie znaleziono żadnych pisemnych dowodów potwierdzających te teorie. Wzgórze było wykorzystywane w okresach Hetyckim i Frygijskim. W latach 60. XIX wieku zostało odwiedzone przez podróżników, a w 1930 roku, na życzenie Atatürka, wykopaliskami zajęli się naukowcy z Uniwersytetu w Chicago pod kierownictwem H. H. von der Osten. W latach 1993-1998 badania prowadził Uniwersytet Bilkent. Artykuł Ali Özcana, opublikowany w "Belleten" w 2014 roku, jest aktualnym źródłem, które porównuje reliefy z tekstami Hetyckimi.

Praktyczne informacje: Wzgórze znajduje się po prawej stronie drogi prowadzącej z Haymany do Dereköy, w kierunku dzielnicy Mandıra. W źródłach nie ma informacji o kasie biletowej ani o regularnych godzinach otwarcia. Wspinaczka jest krótka, ale skalista, dlatego zaleca się noszenie solidnych butów. W 2021 roku gmina ogłosiła projekt obejmujący asfaltowanie drogi, ogrodzenie, ścieżkę turystyczną i oświetlenie. Należy skontaktować się z gminą, aby dowiedzieć się, w jakim stopniu projekt został zrealizowany. Proszę nie dotykać reliefów i nie wchodzić na nie. Po około czterdziestu pięciu minutach można zejść i rozpocząć przejazd do Boğazkale; droga jest długa.

Źródła: Belleten, Ali Özcan (2014); Hittite Monuments; Haymana Belediyesi; Wikipedia, Gavur Kalesi.

Bogazkale znajduje się tuż powyżej, 190 kilometrów od Ankary. Miasto, które około 1650 roku p.n.e. zostało stolicą przez I Hattušili, pozostało centrum państwa Hetytów do około 1180 roku p.n.e., czyli do upadku epoki brązu, po czym zostało zniszczone i opuszczone. Charles Texier zidentyfikował ruiny w 1834 roku, a Hugo Winckler rozpoczął wykopaliska w 1906 roku, odkrywając archiwum z pismami klinowymi. W 1931 roku Kurt Bittel przejął prace w imieniu Niemieckiego Instytutu Archeologicznego, a prace kontynuowane są przez Petera Neve, Jürgena Seehera i od 2006 roku przez Andreasa Schachnera. Archiwum zawiera około trzydziestu tysięcy tabliczek; na jednej z nich znajduje się tekst Traktatu z Kadeš, który obecnie znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Stambule. W 1986 roku miasto zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a w 2001 roku archiwum zostało uznane za "Miejsce Pamięci Świata".

Najlepsza kolejność zwiedzania: od dołu, zaczynając od Wielkiej Świątyni w Dolnym Mieście, a następnie przechodząc przez bramy, których długość przekracza sześć kilometrów. Lewy z Bramy Lwi znajduje się na swoim miejscu. W tunelu skalnym w Yerkapı, o długości siedemdziesięciu metrów, przejdźcie przez tunel i wyjdźcie na rampę; na górze znajduje się miejsce, gdzie niegdyś stała Brama Sfenksów; oryginalne sfenksy znajdują się w Muzeum w Bogazköy. Replika wojownika z Bramy Królewskiej, którą widzieliście wczoraj w Ankarze, znajduje się tutaj. Büyükkale to królewska twierdza i miejsce, gdzie znajdowało się archiwum; w Nişantaş znajduje się wykute w skale hieroglificzne inskrypcje. W 2005 roku odtworzono fragment muru z cegieł, o długości sześćdziesięciu pięciu metrów, przy użyciu oryginalnej techniki; tylko tutaj można zobaczyć, jak wyglądał mur Hetytów w naturalnej wielkości.

Praktyczne wskazówki: teren jest wystarczająco duży, aby można go zwiedzać samochodem; można jeździć między bramami; jednak tunel w Yerkapı i wjazd do Büyükkale wymagają dobrego obuwia. Nie ma cienia, więc weźcie ze sobą wodę. Karta muzealna jest ważna; godziny otwarcia znajdziecie na oficjalnej stronie internetowej. Poświęćcie trzy godziny, a następnie przejedźcie dwa kilometry do Yazılıkaya.

Źródło: Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI); KVMGM, strona UNESCO poświęcona Hattuşa; Wikipedia, Hattuşa; Wikipedia, Hattusa.

Oko dwóch kilometrów na północny wschód od Hattuşy znajduje się święte miejsce. Składa się ono z dwóch otwartych komór skalnych, wyrzeźbionych w naturalnej skale. Przed nimi znajdują się jedynie fundamenty świątyń, które niegdyś strzegły wejścia. Większość płaskorzeźb powstała pod koniec XIII wieku p.n.e., za panowania Tuthalii IV i Šuppiluliumy II, choć wiadomo, że teren był wykorzystywany znacznie wcześniej.

Komora A to duża galeria: ponad sześćdziesiąt bóstw maszeruje w procesji, po lewej stronie są bogowie, a po prawej boginie. Dwie procesje spotykają się przy tylnej ścianie: nad bogami gór stoi bóg burzy Tešup, a nad panterą stoi bogini słońca Hepat, a za nimi ich syn Šarruma i córka. W tej komorze znajdują się również dwunastu bogów podziemia oraz bogowie gór. Do komory B prowadzi wąski korytarz, a komora jest bardziej osobista: przy wejściu znajdują się strażnicy z głowami zwierząt i skrzydłami; wewnątrz, w rzędzie, dwunastu bogów podziemia, bóg miecza oraz najbardziej znana płaskorzeźba, przedstawiająca Šarrumę, który obejmuje Tuthalię IV, kładąc mu rękę na ramieniu. Uważa się, że ta komora jest mauzoleum lub pomnikiem ku pamięci Tuthalii, zbudowanym przez jego syna. Ogólna interpretacja mówi, że teren był wykorzystywany podczas wiosennego święta nowego roku; badanie opublikowane w 2021 roku argumentowało, że płaskorzeźby przedstawiają niebo, ziemię i podziemie, czyli cały wszechświat.

Praktyczne wskazówki: światło padające pod kątem uwypukla płaskorzeźby, natomiast w południe postacie wydają się spłaszczone; najlepiej odwiedzić to miejsce rano lub wieczorem. Nie dotykaj skał; aby zobaczyć różnicę w wysokości postaci, przyklęknij. Wystarczy jedna godzina. Informacje dotyczące biletów znajdują się na oficjalnej stronie; od centrum Boğazkale do tego miejsca jest kilka minut drogi.

Źródła: Hittite Monuments, Yazılıkaya; Wikipedia, Yazılıkaya.

Muzeum znajduje się w centrum Boğazkale, w dzielnicy Çarşı, 82 kilometry od Çorum. Otwarto je 12 września 1966 roku, a w 2011 roku zostało całkowicie odnowione i odzyskało swoją pierwotną formę. W 1907 roku dwa sfinksy znalezione w Yerkapı zostały zniszczone podczas pożaru miasta; ich fragmenty zostały wysłane do Berlina w latach 1915-1917 w celu renowacji. Jeden z nich wrócił do Stambułu w 1924 roku, a drugi pozostał w Berlinie. Negocjacje w sprawie jego zwrotu trwały do 1938 roku, zostały przerwane przez wojnę i podział Berlina, a następnie wznowiono je w 1974 roku, a w 1987 roku zwrócono się do UNESCO. W 2011 roku oba kraje doszły do porozumienia; sfinks został sprowadzony z Berlina, a jego odpowiednik ze Stambułu, i od 26 listopada 2011 roku stoją obok siebie. Wykonane z wapienia, wyrzeźbione około 1300 p.n.e., przedstawiają stworzenia o ciele lwa, skrzydłach i ludzką twarzą.

Oprócz sali ze sfinksami, muzeum chronologicznie prezentuje wszystkie warstwy miasta, od okresu neolitu po Bizancjum: brama z głowicą byka, która prawdopodobnie symbolizowała boga burzy, tabliczki z pismem klinowym i inskrypcje hieroglificzne, modele Hattuşa i Wielkiej Świątyni, nagrobki z okresu rzymskiego i bizantyjskiego. Modele pozwalają zobaczyć Hattuşa z góry, dlatego warto odwiedzić muzeum po zwiedzeniu stanowiska archeologicznego. Ekspozycja jest uzupełniona panelami informacyjnymi i rekonstrukcjami.

Informacje praktyczne: muzeum jest otwarte codziennie, akceptowane są bilety Müzekart; dokładne godziny otwarcia można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej. To niewielkie muzeum, wystarczy na nie godzinę. W Boğazkale można zrobić przerwę na lunch, a następnie udać się w kierunku Alaca; droga do Alacahöyük odchodzi od drogi prowadzącej do Çorum.

Źródło: Dyrekcja Generalna Muzeów (muze.gov.tr); Wikipedia, Muzeum Boğazköy; Wikipedia, Sfenksy z Boğazköy.

Alacahöyük znajduje się piętnastu kilometrów na północny wschód od miasta Alaca, a pięćdziesiąt kilometrów od Çorum. To wzgórze archeologiczne, na którym znajdują się warstwy osadnicze sięgające siedmiu tysięcy lat: od okresu chalcolitu po osmańskie. Dwa elementy uczyniły to miejsce słynnym. Po pierwsze, grobowce z okresu starożytnego brązu, datowane na III tysiąclecie p.n.e.: zwłoki są ułożone na plecach, z kolanami ugiętymi, a obok znajdują się złote diademy, klamry, brązowe figurki oraz tzw. "standardy brązowe", których przeznaczenie wciąż jest przedmiotem dyskusji – przedstawiają słońce, jelenie i byki. Grobowce zostały odrestaurowane i można je zwiedzać; oryginalne eksponaty znajdują się w Ankarze. Po drugie, południowy wejście do miasta Hitytów – Brama Sfing. Między dwiema wieżami znajdują się dwa monolity o wysokości czterech metrów, z których dolne dwa metry są wyrzeźbione w formie sfing. Same sfinzy przetrwały do dziś. Reliefy na ortostaty po obu stronach bramy przedstawiają scenę ofiary króla i królowej, akrobatów, muzyków i polowania; można je porównać z kopiami, które można zobaczyć w muzeum. Obecnie uważa się, że miasto powstało około XIII wieku p.n.e.

Historia wykopalisk jest ściśle związana z historią Republiki: prace rozpoczęły się w 1907 roku pod kierownictwem Makridi Bey; w 1935 roku, na życzenie Atatürka, prace kontynuowała Turcja Instytut Historii, początkowo pod kierownictwem Remzi Oğuz Arık, a następnie w latach 1936-1970 pod kierownictwem Hamit Zübeyr Koşay; w latach 1997-2018 prace kontynuował Uniwersytet w Ankarze. W pobliżu wzgórza, w Gölpınar, znajduje się tama Hitytów, zbudowana około 1240 roku p.n.e. za panowania Tuthalii IV; została odrestaurowana w latach 2000. i ponownie napełniona wodą; podczas prac odkryto fragment bazaltu z hieroglifami, poświęcony bogini Hepat.

Praktyczne informacje: Muzeum, założone w 1940 roku, zostało przeniesione do nowego budynku w 1982 roku, a w 2011 roku zostało zmodernizowane; jest otwarte codziennie, a bilet wstępu można opłacić kartą Müzekart. Poświęć na zwiedzanie półtorej godziny; zacznij od muzeum, a następnie przejdź do bramy i grobowców. Z tego miejsca do Ankary jest długa droga; wyjedź przed popołudniem.

Źródła: Dyrekcja Generalna Muzeów (muze.gov.tr); Hittite Monuments, Alacahöyük; Wikipedia, Alacahöyük; Wikipedia, Alaca Höyük.