Ankara – miasto ahiskarów i kupców.

Wychodząc z metra Ulus, skieruj się na południe wzdłuż Alei Atatürka. Budynek o prostej, symetrycznej fasadzie, znajdujący się naprzeciwko budynku opery, jest muzeum Generalnego Zarządu Fundacji. Budynek pochodzi z okresu I Narodowego Stylu Architektonicznego. W 1925 roku przeniesiono tu Szkołę Prawa w Ankarze, która działała w tym miejscu do 1941 roku. Następnie budynek służył jako szkoła sztuki dla dziewcząt, internat, a do kwietnia 2004 roku jako siedziba Muftiego w Ankarze. Po renowacji, 7 maja 2007 roku, został otwarty jako muzeum. W budynku, składającym się z podziemia, parteru i pierwszego piętra, prezentowana jest kolekcja licząca 2669 eksponatów, z czego 236 jest wystawionych. Obiekty pochodzą z okresu od XIII do XX wieku i wszystkie są dziełami fundacji z różnych regionów Turcji.

Na tej trasie poszukaj pary okien: są to fragmenty okien z meczetu Ahi Evran, pochodzące z XIII wieku. Ahi Evran, według Encyklopedii Islamu Türk Diyanet Vakfı, to Szeyh Nasirüddin Mahmud, który zmarł w 1262 roku. Połączył on relacje między nauczycielem a uczniem w zakonie z relacjami między mistrzem a uczniem w warsztacie, tworząc w ten sposób ruch Ahilik w Anatolii. Wiele z hanów, które zobaczysz dalej na trasie, również jest dziełami fundacji; Suluhan i Çukurhan były związane z fundacją, a Çengelhan należał do fundacji Rüstem Paşa. Muzeum jest idealnym miejscem, aby zrozumieć, jak instytucja fundacji utrzymywała te budynki.

Na parterze znajdują się dywany, kilimy i narzędzia do tkanek, a na piętrze manuskrypty, ceramika, przedmioty metalowe i drewniane. Wśród eksponatów wyróżniają się skrzydła drzwi z Wielkiej Meczetu w Divriği, świeczniki, dokumenty fundacyjne, zegary i tablice kaligraficzne. W muzeum znajduje się pracownia konserwatorska z basenami do prania dywanów oraz urządzenie audio przewodnika dostępne w wielu językach. Sprawdź dni i godziny otwarcia oraz warunki wejścia na oficjalnej stronie internetowej.

Źródło: Muzeum Zabytków Fundacji w Ankarze (VGM Ankara Vakıf Eserleri Müzesi); Encyklopedia Islamu Türk Diyanet Vakfı, Ahilik; Wikipedia.

Skręć z bulwaru w kierunku placu Ulus, a następnie wjedź na ulicę Anafartalar. Na wyspie znajdującej się pomiędzy ulicami Anafartalar a Posta znajduje się budynek Suluhan. Został on zbudowany w latach 1508-1511 przez Hasana Paszę, prominentnego urzędnika państwowego za panowania Bayezida II i Selima I; przez długi czas znany był jako Han Hasanpaşa, a nazwa Suluhan pojawiła się w dokumentach dopiero od 1688 roku. W liście trzydziestu budynków typu "han" znajdujących się w osmańskim Ankara, zamieszczonym w Encyklopedii Islamu Türk Diyanet Vakfı, budynek ten jest wymieniony jako Han Hasanpaşa.

Budynek jest dwukondygnacyjny, posiada dwa dziedzińce i jest zbudowany z kamienia. Pierwszy dziedziniec ma kształt kwadratu; na parterze znajduje się 30, a na piętrze 32 pokoje, a w centrum znajduje się fontanna i miejsce modlitwy. Drugi dziedziniec to stajnia, a w niej znajduje się łaźnia. W okresie osmańskim w tym miejscu prowadzono handel kawą i przędzą; przędza jest ważnym elementem trasy, ponieważ w mieście Ankara "wełna" oznacza wełnę z kóz. W 1929 roku budynek został uszkodzony w pożarze w dzielnicy Balıkpazarı, a do lat 50. XX wieku był wykorzystywany jako hala warzywno-owocowa. W 1984 roku został odrestaurowany przez Główny Zarząd Fundacji. Obecnie działa jako targ; budynek Ankara Hali, zbudowany po drugiej stronie ulicy w 1937 roku, oraz targ Sobacılar Çarşısı, przylegający do muru budynku, pokazują, jak okolica zawsze była związana z specjalistycznymi targami.

Odwiedź budynek, przechodząc przez oba dziedzińce: zwróć uwagę na układ pokoi, arkady i masywną bramę wejściową. Możesz tutaj na własne oczy zobaczyć schemat, który przypomina budynek Koza Han w Bursie. Następnie trasa prowadzi pod górę, wzdłuż zbocza góry Kale, na długości około kilometra.

Źródło: Wikipedia, Suluhan; Encyklopedia Islamu Türk Diyanet Vakfı, Ankara; Güven Dinçer, İdealkent 2014.

Muzeum Cywilizacji Anatolijskich prezentuje kolekcję, której elementy są rozmieszczone w różnych budynkach; zwróćcie uwagę na te dwa budynki, które stanowią część tej ekspozycji. Muzeum, położone w ulicy Gözcü, składa się z dwóch budowli osmańskich. Mahmut Paşa Bedesteni został zbudowany w latach 1464-1471 przez Mahmuta Paszę, ministra sułtana Fatiha; nie posiada inskrypcji. W centrum znajduje się prostokątna, zadaszona dziesięcioma kopułami przestrzeń, otoczona przez 102 sklepów z łukowymi sklepieniami – typowy układ dla bedestenu. Obok znajduje się Kurşunlu Han, również zbudowany przez jednego z ministrów Fatiha, Mehmeda Paszę, w drugiej połowie XV wieku. Jest to dwukondygnacyjna budowla z kamiennych bloków, z 28 pomieszczeniami na parterze i 30 na piętrze.

To właśnie tutaj znajdowało się centrum handlu tkaninami. Tkaniny wytwarzane w Ankarze, oznaczone specjalnym znakiem, mogły być sprzedawane wyłącznie sklepom z tkaninami w bedestenie; stąd tkaniny były dystrybuowane do Stambułu, Aleppa i Wenecji. Wysokość czynszu za sklep w Kurşunlu Han również to ilustruje: według danych Wikipedii, roczny czynsz, który wynosił 1800 akcze w innym miejscu, tutaj wynosił aż 41 500 akcze. Po pożarze w 1881 roku oba budynki zostały opuszczone. Pomysł powstania muzeum zrodził się w 1921 roku w Akkale, znajdującym się w twierdzy Kale, ale ze względu na brak miejsca, za namową Hamita Zübeyira Koşaya, zakupiono bedesten i han. Prace restauracyjne trwały od 1938 do 1968 roku; architektami byli Macit Kural, Zühtu Bey i İhsan Kıygı; centralna część bedestenu została otwarta dla zwiedzających w 1943 roku. W 1997 roku muzeum zostało wybrane Europejskim Muzeum Roku.

Wewnątrz bedestenu warto zwrócić uwagę na kopuły i rytm rozmieszczenia sklepów. Kurşunlu Han obecnie służy jako budynek administracyjny muzeum, dlatego nie zawsze jest możliwe zwiedzenie jego wnętrza. Niektóre sale są w trakcie renowacji do początku 2027 roku; aktualny stan można sprawdzić na oficjalnej stronie internetowej.

Źródło: Oficjalna strona Muzeum Cywilizacji Anatolijskich; Wikipedia; Wikipedia, Kurşunlu Han (Ankara); Kaya 2021.

Po wyjściu z muzeum, idź w kierunku głównej bramy twierdzy; przed bramą, na placu Atpazarı, znajdują się dwa karawansaraje, stojące obok siebie. Mniejszy z nich to Çukurhan. Pochodzi z XVI-XVII wieku i jest związany z fundacją ówczesnego muftiego, Ankaravi Mehmed Emin Efendi; przeszedł dwa poważne remonty w latach 1791 i 1801. Jest to dwukondygnacyjny budynek o kamiennej podstawie i ceglanych ścianach, z drewnianymi elementami konstrukcyjnymi. Ze względu na nachylenie terenu, po zachodniej stronie znajduje się częściowa piwnica, a nazwa "Çukur" (co oznacza "dołek") prawdopodobnie odnosi się do tego poziomu. Wejście do prostokątnego dziedzińca znajduje się od strony północnej; układ budynku jest typowy dla osmańskich karawanserajów w miastach, przypominając mniejszego brata Çengelhan.

Budynek znajdował się na liście obiektów wymagających pilnej renowacji, sporządzonej przez Światowy Fundusz Zabytków na początku XXI wieku. Prace renowacyjne, przeprowadzone od października 2007 do maja 2010, przywróciły mu pierwotny wygląd, a dziedziniec został zadaszony szkłem w celu ochrony. Obecnie funkcjonuje jako obiekt noclegowy; warto poświęcić na jego oglądanie około piętnastu minut, aby dostrzec fakturę kamienno-ceglaną fasady, drewniane elementy górnej kondygnacji, bramę dziedzińca oraz sposób, w jaki budynek wkomponowany jest w nachylenie terenu.

Umiejscowienie tych dwóch karawanserajów obok siebie przy bramie twierdzy nie jest przypadkowe. W osmańskim Ankarze znajdowało się około trzydziestu takich obiektów, a większość z nich skupiona była u podnóża twierdzy, w pobliżu bedestenu (krytego rynku). Przy bramie rozładowywano towary z karawan, a następnie były one rozprowadzane po okolicznych targach. Od Çukurhan do Çengelhan to zaledwie kilka kroków; po obejrzeniu obu, spójrz z placu w dół, w kierunku Koyunpazarı, a ta ścieżka będzie Twoją drogą powrotną.

Źródło: Wikipedia, Çukur Han; TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara.

Karczma Çengelhan, znajdująca się naprzeciw bramy cytadeli, jest jednym z największych obiektów tego typu. Zgodnie z dostępnymi źródłami, została zbudowana w 1522 roku, w czasach panowania sułtana Sulejmana Wspaniałego, i należała do fundacji Rüstem Paşa; uważana była za jeden z czterech największych karczm w tamtym okresie. Jej prostokątny plan, zbliżony do kwadratu, otwarty dziedziniec w środku, liczne pomieszczenia oraz stajnia dla wielbłądów, czynią ją najlepszym zachowanym przykładem osmańskiej karczmy w Ankarze. W katalogu trzydziestu karczem wymienionych w Encyklopedii Islamu, obiekt ten zajmuje wysokie miejsce. Przez długi czas karczma służyła jako magazyn wełny, futra i skóry; była sercem handlu. W archiwach szariatu w Ankarze znajduje się zapis z 1721 roku, który mówi o tym, że handlarz mieszkający w Çengel Han sprzedał holenderskiemu kupcowi 750 funtów przędzy jedwabnej. Ten zapis jest najbardziej konkretnym dowodem sieci handlowej, która funkcjonowała w tym regionie: kupiec zagraniczny przybywał do karczmy, kupował przędzę, a następnie transportował ją do Europy przez Izmir lub Stambuł.

W XX wieku, pierwszy sklep Vehbiego Koça znajdował się właśnie w tej karczmie. Fundacja Rahmi M. Koç Museum and Culture Foundation w 2005 roku wynajęła karczmę od General Directorate of Foundations, przeprowadziła jej renowację i otworzyła jako pierwsze muzeum przemysłu w Ankarze. W latach 2012-2016, sąsiadująca karczma Safranhan, zbudowana w 1511 roku, została również odrestaurowana i włączona do muzeum. Kolekcja muzeum obejmuje ponad dziesięć tysięcy eksponatów, od transportu po lotnictwo. Jednak, aby w pełni docenić to miejsce, warto najpierw wyjść na dziedziniec, przyjrzeć się arkadom i rytmowi pomieszczeń, a dopiero potem zanurzyć się w ekspozycjach.

Informacje o dniach zamknięcia i warunkach wejścia można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej. Po zwiedzeniu muzeum, warto zatrzymać się przed bramą i jeszcze raz porównać Çukurhan z Çengelhan. Oba obiekty pełnią podobną funkcję, ale różnią się skalą.

Źródła: Wikipedia, Çengelhan Rahmi M. Koç Museum; Kaya 2021 (DergiPark); TDV Islamic Encyclopedia, Ankara.

Podczas zjazdu ze wzgórza Koyunpazarı, wzdłuż drogi, znajduje się meczet Ahi Elvan. Trasa kończy się przy meczecie tej rodziny, która założyła organizację handlową. Według Encyklopedii Islamu Türk Diyanet Vakfı, został on zbudowany pod koniec XIV wieku przez Hacı Elvan bin Mehmed Bey, pochodzącego z rodu Nizameddin Zehrab. Insrypcje na ambonie informują, że został on odnowiony w latach 1413-14 przez Çelebi Mehmeda. Ahiler to organizacja, która w XIII wieku gromadziła rzemieślników w Ankarze, uciekających przed mongolską inwazją. Przed przyłączeniem się miasta do Imperium Osmańskiego w 1354 roku, odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym i gospodarczym miasta. W pobliżu, w dzielnicy Samanpazarı, znajduje się również meczet Aslanhane, który został zbudowany przez Ahi Şerafeddina; ta trasa prowadzi tylko do meczetu Ahi Elvan.

Wewnątrz, prostokątna przestrzeń jest podzielona na cztery sekcje przez trzy rzędy po cztery drewniane filary. Marmurowe kapitele filarów pochodzą z pozostałości rzymskich i bizantyjskich. Ściany dolne są wykonane z kamienia, a górne z cegły. Sufit jest drewniany, a loże również. Nika jest ozdobiona stiukami i reliefami. Ambon, wykonany z precyzyjnym rzemiosłem, został stworzony przez Harputlu Mehmeda bin Bayezida. Drzwi z inskrypcjami, opisujące budowę i renowacje, znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym.

Zasady zwiedzania: meczet jest otwarty dla wiernych, unikaj wchodzenia podczas modlitw lub zachowuj ciszę i czekaj z tyłu. Zdejmij buty przy wejściu, przykryj ramiona i kolana, a kobiety powinny nosić chustę. Nie używaj błysku podczas robienia zdjęć. Dwadzieścia minut wystarczy, aby obejrzeć filary i ambon. Stąd można zjechać do doliny Koyunpazarı i dotrzeć na plac Samanpazarı. Autobusy do dzielnic Ulus i Kızılay odjeżdżają stamtąd.

Źródło: Encyklopedia Islamu Türk Diyanet Vakfı, hasła "Ahi Elvan Camii" i "Ankara".