Przejdź do głównej treści
Radar Türkiye
Odkrywaj wydarzenia w aplikacji
Otwórz
Radar Türkiye

Oglądanie nadmorskich willi w rejonie Bosforu z morza.

Każdy, kto przepływa przez Bosfor promem, w pewnym momencie zadaje to samo pytanie.

Radar TürkiyeRadar Türkiye24 Eylül 202631
Brak ocen

Zaloguj się, aby polubić i ocenić

Oglądanie nadmorskich willi w rejonie Bosforu z morza.

Każdy, kto przepływa przez Bosfor w promie, w pewnym momencie zadaje to samo pytanie. Kto zbudował te drewniane domy, które znajdują się tak blisko brzegu, niemal w samych falach? Jakie jest ich przeznaczenie, kiedy i dlaczego powstały? Willa (yalı) to najbardziej rozpoznawalny element krajobrazu Bosforu, ale ponieważ większość z nich nadal służy jako domy, trudno jest zobaczyć ich wnętrza. Ten tekst ma na celu nauczyć, jak "odczytywać" willę z zewnątrz. Opisujemy, do czego służyły poszczególne elementy, skąd pochodzą kolory, jakie są najstarsze przykłady i jak można je podziwiać dzisiaj, z promu, z brzegu lub w muzeum.

**Co to jest "yalı"?**

Słowo to pochodzi z języka greckiego, gdzie "yalos" oznacza wybrzeże i brzeg. W starszych tekstach używano również wyrażenia "sahilhane", powstałego z połączenia arabskiego słowa "sahil" (brzeg) i perskiego "hane" (dom), a jeśli budowla była bardzo duża, nazywano ją "sahilsaray" (pałac nad brzegiem). Architekt i pisarz Sinan Genim podkreśla, że choć podobne budowle można znaleźć w pobliżu rzek Meriç, Porsuk i Yeşilırmak, a także na promenadzie w Izmirze, to właśnie w regionie Bosforu "yalı" stał się unikalnym typem budownictwa. Zgodnie z hasłem "yalı" w Encyklopedii Islamu, budowle tego typu powstawały wzdłuż brzegów Złotego Rogu i Bosforu od XVI do połowy XVIII wieku, a to w XVIII wieku wille nad Bosforem zyskały swój charakterystyczny wygląd. Pałace takie jak Yalı Köşkü, położony nad wodą w pobliżu Topkapı, są uważane za prekursory tego typu budownictwa; Genim nazywa Yalı Köşkü, zbudowany w 1592 roku, pierwszym monumentalnym budynkiem, w którym pojawia się nazwa "yalı". W okresie Lale Devri, czyli za panowania Ahmeda III (1703-1730), brzeg Bosforu zaczął się wypełniać letnimi rezydencjami wysokich urzędników państwowych, zamożnych kupców i rodzin związanych z dworem. Słowo "yalı" przez długi czas było używane zamiennie z "konak" (rezydencja) i "köşk" (pałac) i najczęściej odnosiło się do domów, w których rodziny spędzały lato. W encyklopedii zaznaczono, że ta migracja była traktowana jako ceremonia, coroczny rytuał. Obecnie, według zestawienia na tureckiej Wikipedii, liczba willi nad Bosforem, które przetrwały do dziś, wynosi około 360.

**Anatomia willi**

Aby zrozumieć willę, wyobraźcie sobie dom z dwiema twarzami. Strona od strony morza jest otwarta i dynamiczna, z balkonami wystającymi nad wodą; strona od strony lądu jest zamknięta wysokimi murami i wąskimi uliczkami. Jak opisano w Domy nadmorskie, zwane "yalı", zazwyczaj składały się z parteru, który wychodził na morze, oraz piętra znajdującego się nad nim, podpartego drewnianymi belkami. Parter był przeznaczony na pomieszczenia gospodarcze; znajdowały się tam pomieszczenia wyłożone kamieniem z malty lub marmuru, do których przylegały jasne pokoje. Na piętrze, do którego prowadziły szerokie, drewniane schody, znajdowały się salony, pokoje gościnne, sypialnie, a czasami biblioteka. Balkony w domach nadmorskich nie były popularne; zamiast tego stosowano szerokie ganki. Bliskość wody była również charakterystyczna dla tych domów. W przeszłości jedynym sposobem dostania się do domu nadmorskiego była droga wodna, dlatego obecność przystani była niezbędna; według Genim, przystanie często znajdowały się pod budynkiem haremu lub w ogrodzie, przypominając mały port. Na końcu nabrzeża mogła znajdować się łaźnia morska, a w rogu ogrodu - miejsce na przechowywanie sieci rybackich. Wewnątrz domów, aby nie brakowało dźwięku wody, w pokojach i salonach umieszczano małe baseny i fontanny. Kolejną tradycją, o której przypomina Genim, była związana z nabrzeżami; rybacy i żeglarze mieli prawo korzystać z tych nabrzeży, a rybacy mogli tam rozkładać i zwijać swoje sieci. Biały, kredowy i szary.

Najprostsze informacje na temat kolorów domów nadmorskich można znaleźć w Encyklopedii Türk Dil Kurumu (TDV). Nawet jeśli były skromne, domy te przypominały małe pałace i były malowane na biało lub na kolor kredowy. Kred jest naturalnym barwnikiem zawierającym tlenki żelaza. Doç. Dr. Zeynep Emel Ekim, historyczka sztuki, z którą agencja Anadolu Agency rozmawiała w 2024 roku, wyjaśniła, że oprócz czerwieni, ten barwnik zawierał również odcienie brązu i żółci, chroniąc drewno przed słońcem, wilgocią i deszczem. Jego aplikacja jest pracochłonna. Najpierw czyste drewno pokrywane było warstwą farby zawierającej ołów, następnie nakładano twardą pastę przygotowaną z oleju lnianego i wapna, a po wyschnięciu szlifowano, a farbę nakładano w razie potrzeby w dwóch warstwach. Ponieważ farba mogła być stosowana tylko na drewnie, nie można jej było znaleźć w budowlach z kamienia i marmuru. Obecnie w wielu miejscach zastąpiły ją łatwe i tanie syntetyczne czerwienie. Ekim wymienia wśród przykładów, gdzie oryginalny kred był stosowany z należytą starannością, pałace Amcazade Hüseyin Paşa, Konta Ostroroga w Kandilli oraz Sadullaha Paşa w Çengelköy. Nie wszystkie pałace były czerwone. W artykule TDV poświęconym domom nadmorskim, stwierdzono, że w obszarach zamieszkanych przez rodziny niechrześcijańskie, domy te były solidnymi budowlami, a ich Oto w dzielnicach Yeniköy, Tarabya i Büyükdere znajdowały się letnie rezydencje obcokrajowców i ambasad, a niektóre z dawnych rezydencji ambasad w Büyükdere do dziś służą jako domy letnie. W Sarıyer natomiast znajdowały się willa dla rodzin o średnim statusie. Na stronie azjatyckiej charakter wiejski jest bardziej wyraźny; ogrody wznoszą się stopniowo wzdłuż zbocza. Jednym z powodów tak szczegółowej wiedzy o tej części wybrzeża są księgi bostancıbaşı (głowy służby portowej). Podczas gdy sułtan pływał po Bosforze na swojej łajbie, bostancıbaşı kierował łodzią i informował o willach, ogrodach, pałacach i przystaniach znajdujących się na brzegu. Regularnie prowadzone księgi dotyczące tej pracy są jednymi z najważniejszych dokumentów, które pozwalają zidentyfikować, komu i w jakim okresie należała dana willa. Nawet sama podróż łodzią miała swoje zasady etykiety. Według informacji przekazanych przez TDV, ministrowie wsiadali do łodzi z pięcioma, a osoby o niższym stopniu – do łodzi z czterema, trzema lub dwoma wiosłami, a przejeżdżając obok willi, należało opuścić parasol jako wyraz szacunku. Najstarsza z nich to Amcazade Hüseyin Paşa.

Najstarsza zachowana willa nad Bosforem to rezydencja Amcazade Hüseyin Paşa, ministra z rodziny Köprülü, zbudowana po stronie azjatyckiej, pomiędzy Kanlica a Anadoluhisarı. Według źródeł TDV, data budowy to 1699 rok, a budynek jest uważany za najstarszy zachowany drewniany budynek nad Bosforem, a być może nawet w Stambule. Ze względu na powiązania państwa z fundacjami, nazywana była również Meşruta Yalı. Po Traktacie z Karlowic, 29 kwietnia 1700 roku, austriacki ambasador został uroczystym transportem morskim przewieziony do tego miejsca i ugoszczony. Willa była kiedyś rozległym kompleksem, obejmującym dwudziestopiętrowy budynek haremu, który miał 80 metrów fasady nad morzem. W XIX wieku główne budynki spłonęły lub zostały zniszczone; zachowała się tylko jednokondygnacyjna sala recepcyjna, częściowo oparta na palach nad brzegiem. Jest to prosta sala w kształcie litery T. W centralnym kwadracie, wyłożonym marmurem, znajduje się basen z fontanną, a trzy ramiona delikatnie się wznoszą, przypominając portyki. Wnętrze budynku, który z zewnątrz wydaje się bardzo skromny, jest bogato zdobione złotymi aplikacjami, szafami z okładkami z kości słoniowej i muszli, a także panelami przedstawiającymi kwiaty w wazonie. TDV pisze, że ta drewniana sala recepcyjna, zbudowana przed wpływem Zachodu, jest jedynym zachowanym przykładem swojego rodzaju w Stambule. W XX wieku budynek przez długi czas był zaniedbany. Zgodnie z Plan rezydencji jest jednym z najlepszych przykładów architektury nadmorskiej. Charakteryzuje się całkowitą symetrią względem dwóch przecinających się osi, z centralnym dziedzińcem. W rogach dziedzińca, biegnącego równolegle do morza, znajdują się po dwie komnaty, a po stronie morza i ogrodu – werandy. Na piętrze dziedziniec zaokrągla się, a nad nim znajduje się spłaszczony kopułowy dach, przypominający halę. Mała biblioteka, skierowana do dziedzińca, sugeruje, że sala ta była wykorzystywana do spotkań towarzyskich i muzycznych. Największą niespodzianką są ściany. W wnękach komnat znajdują się rzeźbione obrazy przedstawiające nadmorskie rezydencje, pałace i letnie domy położone wzdłuż cieśniny Bosfor i Złotego Rogu. Jedna z nich przedstawia Topkapı Letnią Rezydencję, która spłonęła w 1862 roku; ściany rezydencji są zatem jakby świadectwem budowli, które już nie istnieją. Budynek przyjął swój obecny wygląd po renowacji przeprowadzonej w latach 1949-1951 przez architekta Turgut Cansevera i Cahide Tamer, a następnie został ponownie odrestaurowany w latach 1995-1997 pod przewodnictwem Feyzy Cansever. Obecnie jest chroniony przez Fundację Tek-Esin. Czerwona fasada jest łatwo rozpoznawalna z promów kursujących przed Çengelköy. W Kandilli znajduje się rezydencja Kıbrıslı, a w Kanlıca – Hekimbaşı.

Po przekroczeniu Küçüksu po stronie azjatyckiej, na brzegu Kandilli, rozpoczyna się rezydencja Kıbrıslı. Zbudowana pod koniec XVIII wieku, należała pierwotnie do Izzeta Mehmed Paşa, jednego z wielkorządców sułtana Abdülhamida I. W 1840 roku została zakupiona przez Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa, od którego rezydencja wzięła swoją obecną nazwę. Według Wikipedii, jest to rezydencja o największej fasadzie nad Bosforem, z długością linii brzegowej wynoszącą 64 metry. Najlepiej zachowaną częścią jest sala recepcyjna; wejście do niej prowadzi przez czterokolumnowy portyk od strony ogrodu, a w rogach dziedzińca znajdują się komnaty. Zauważcie, jak fasada jest urozmaicona elementami wystającymi i jak okna są ułożone w rzędach. Nieco na północ, między Kanlıca a Anadoluhisarı, znajduje się rezydencja Hekimbaşı Salih Efendi. Nazwa pochodzi od Salih Efendi, lekarza z czasów sułtana Abdülmecida, który nabył ją w latach 1850. Według TDV, rezydencja ta jest znana przede wszystkim z ogrodów kwiatowych i drzew cytrusowych, a uprawiane tu goździki i róże zapoczątkowały powstanie w regionie szklarni. Od Salih Efendi, który interesował się botaniką, nazwano W 1995 roku duży fragment budynku spłonął; podczas renowacji, która rozpoczęła się w 1998 roku, przywrócono wygląd z lat 1890., a nie stan sprzed pożaru. Ten pałac odzwierciedla również wpływ Zachodu, który rozpoczął się od Pałacu Dolmabahçe. TDV (Türk Dil Kurumu - Instytut Języka i Kultury) podkreśla, że w XIX wieku budowano okazałe, murowane pałace, charakteryzujące się bogatym wystrojem i elementami stylu neoklasycznego, a klasyczny układ fasad ulegał zmianom pod wpływem elementów przywiezionych z Zachodu. Najłatwiejszym sposobem na zrozumienie tej transformacji jest obserwacja z morza: obok siebie można zobaczyć drewniany pałac z werandą oraz monumentalny, symetryczny pałac murowany z kolumnami. Mehtabiye, pawilon zachodów słońca i koniec pewnej epoki.

Pałace nie ograniczały się tylko do głównych budynków. Genim pisze, że pałace po stronie Rumelii miały pawilony do obserwacji księżyca (mehtabiye), a te po stronie Anatolii – pawilony do podziwiania zachodów słońca. W tych małych pawilonach, zgodnie z ich nazwami, podziwiano światło księżyca lub zachodzące słońce nad brzegiem. Warto zastanowić się nad relacją światła i wody po obu stronach Bosforu: po stronie Anatolii, zwróconej na zachód, dominują zachody słońca, a po stronie Rumelii – odbicie księżyca na wodzie. Ta forma życia dobiegła końca na początku XX wieku. TDV pisze, że koniec I wojny światowej zapoczątkował również koniec życia nad brzegiem. Ze względu na trudności ekonomiczne, rodziny nie mogły już utrzymać swoich pałaców; większość rezydencji i pałaców zmieniła właścicieli, odbiegając od pierwotnego przeznaczenia i planu, a część uległa zniszczeniu w pożarach. Pożary, nieunikniony wróg drewna, były główną przyczyną utraty wielu pałaców nad Bosforem. Prawo Bosforu i ochrona.

Podstawowym ramem ochrony pałaców i ich otoczenia jest Ustawa Bosforu, przyjęta 18 listopada 1983 roku i opublikowana w Dzienniku Ustaw 22 listopada 1983 roku. Celem ustawy jest ochrona i rozwój wartości kulturowych, historycznych i naturalnych obszaru Bosforu, z uwzględnieniem interesu publicznego, a także ograniczenie zabudowy zwiększającej gęstość zaludnienia. Obszar ten jest podzielony na strefy: strefa widokowa z przodu, za nią strefa widokowa z tyłu, a na zewnątrz – strefa wpływu. Wśród ogólnych zasad znajdują się postanowienia dotyczące tego, że obszar nadbrzeżny może być wykorzystywany wyłącznie dla dobra publicznego, że priorytetem jest renowacja zabytków i zasobów przyrodniczych, że nie można budować tam magazynów węgla i paliw, stoczni ani Linia kolejki łącząca Çengelköy i İstinye przebiega zygzakowato między oboma brzegami, przejeżdżając w pobliżu nadbrzeżnych willi. Linia Bebek-Emirgan, która kursuje w weekendy, również zatrzymuje się w Anadolu Hisarı i Kanlıca. – Aktualny rozkład jazdy można sprawdzić na stronie internetowej Şehir Hatları. Jeśli wolisz spacerować, nadbrzeżna trasa na rumelskiej stronie, biegnąca od Bebek do Rumeli Hisarı i Emirgan, jest dobrym wyborem. Willa Şerifler w Emirgan, jak podaje TDV, jest również przystankiem kolejki; dzięki temu można zobaczyć fasadę willi z chodnika, ponieważ trasa przebiega między budynkiem a morzem. Wikipedia w języku angielskim określa tę willę, zbudowaną w 1780 roku, jako najstarszą zachowaną willę na rumelskiej stronie. Zgodnie z artykułem w TDV, willa należy do Ministerstwa Kultury. W Arnavutköy nadbrzeżna trasa, zbudowana na początku lat 80., również przebiega w pobliżu willi. Na azjatyckiej stronie, ponieważ wille zazwyczaj znajdują się między morzem a drogą, często można zobaczyć jedynie mury ogrodzeniowe. Najlepiej obserwować wille Kandilli, Kanlıca i Çengelköy z przeciwległego brzegu, szczególnie z nadbrzeża w Bebek i Rumeli Hisarı. Najbliżej wnętrza willi można się znaleźć w Muzeum Sadberk Hanım w Büyükdere. Główny budynek muzeum to willa Azaryan, zbudowana pod koniec XIX wieku; została odrestaurowana pod nadzorem architekta Sedad Hakkı Eldem w latach 1978-1980 i przekształcona w muzeum, które zostało otwarte 14 października 1980 roku jako pierwsze prywatne muzeum w Turcji. Oprócz kolekcji, zwróć uwagę na skalę pomieszczeń, schody i widok na Bosfor z okien. Jeśli chcesz zobaczyć imponującą nadbrzeżną budowlę, warto również odwiedzić Pałac Küçüksu i Pałac Beylerbeyi na azjatyckiej stronie, które są otwarte dla zwiedzających. Aktualne dni i godziny otwarcia można sprawdzić na oficjalnych stronach internetowych.

Praktyczne wskazówki:

Komentarze

0/1000

Napisz pierwszy komentarz