Van fabriek naar cultureel centrum: Het industriële erfgoed van Istanbul.

Het Hasanpaşa Gasfabriek werd in 1892 geopend om de Aziatische kant van Istanbul van gas te voorzien. Volgens de eigen omschrijving van het museum was het de tweede gasfabriek aan de Aziatische kant en de laatste van Istanbul. Het gas, gewonnen uit steenkool, werd gebruikt voor verlichting en verwarming in het gebied dat zich uitstrekte van Kadıköy en Üsküdar tot de grens van Beykoz. Volgens de documenten werd de kolen via Kurbağalıdere aangevoerd en via een railsysteem naar de fabriek gebracht. Tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen er geen kolen meer beschikbaar waren, werd er gas geproduceerd uit olijvenpitten. Na 101 jaar van operationele activiteit werd de fabriek in 1993 gesloten en werd het een tijdlang gebruikt als garage voor het openbaar vervoer, als opslagplaats voor schroot en als kolenopslag. In 1994 werd de sloop van de overgebleven gebouwen overwogen, maar buurtbewoners en vrijwilligers protesteerden, waarna het gebied beschermd werd.

De restauratie werd uitgevoerd onder de supervisie van de kunsthistorica Afife Batur; de werkzaamheden, die in 2014 begonnen, zijn voltooid en het gebouw werd op 9 juli 2021 heropend als het Museum Gazhane. Tegenwoordig wordt de locatie, beheerd door İBB Kültür AŞ, ondergebracht in het Klimaatmuseum, het Museum voor Cartoons en Humor, een kindersciencecentrum, de Afife Batur Bibliotheek, de boekhandel "İstanbul Kitapçısı" en twee podia van de Stadsbühnen. Begin uw bezoek op de Gazhane Meydan, in het midden van de bakstenen gebouwen, en bewonder de gevels en de hoge ramen van de oude productiegebouwen. Het Klimaatmuseum is de meest betekenisvolle tentoonstelling van deze route, omdat het de klimaatverandering uitlegt in een gebouw dat ooit met kolen werkte. De musea zijn gesloten op maandag; controleer de actuele status op de officiële website, aangezien sommige afdelingen tijdelijk gesloten kunnen zijn voor onderhoud of voor de voorbereiding van nieuwe tentoonstellingen.

Bron: Officiële website van het Museum Gazhane; Wikipedia.

De productie van buskruit in Istanbul vond lange tijd plaats binnen de stadsmuren. Toen het buskpakhuis in Şehremini in september 1698 explodeerde, werd besloten een nieuw gebouw buiten de stad te bouwen, in de zogenaamde "İskender Çelebi Tuin", op de locatie van het huidige Ataköy. Het "Baruthane-i Amire" begon in 1701, na twee jaar van constructie, met de productie. Gedurende de 18e eeuw werd het complex herhaaldelijk gerepareerd als gevolg van ongelukken en branden; na een brand in 1791 werd het volledig herbouwd met stenen. In eerste instantie werden de machines aangedreven door dieren, maar in de 20e eeuw werden ze gemoderniseerd met machines uit Engeland. In 1896 begon het complex met de productie van rookloos buskruit. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd er een alcoholstokerij toegevoegd om de alcohol te produceren die nodig was voor het reinigen van het rookloze buskruit.

Na de oprichting van de Republiek werd het complex, dat eerst onder de militaire fabrieken viel en later in 1955 onder de "Machine- en Chemische Industrie Organisatie" kwam, aan het einde van de jaren 1950 omgevormd tot een woongebied. Het hoofdgebouw werd in 1993 het "Yunus Emre Cultureel Centrum" van de gemeente Bakırköy. De opslagplaatsen aan de kust, de wachtpost, de fontein en de "Baruthane Toren", die in de tijd van Sultan Selim III als uitkijk- en rustplaats was gebouwd, werden in 2018 verworven door de gemeente Istanbul (İBB) en gerestaureerd. Op 9 januari 2024 werd het herstelde complex geopend als een openbaar gebied met een bibliotheek, een museum en een uitkijkterras. Let op de massieve stenen muren van de opslagplaatsen; de robuustheid die nodig is voor het opslaan van buskruit is duidelijk zichtbaar in de architectuur. Bekijk het uitzicht op zee vanaf de toren en bekijk vervolgens de huidige tentoonstelling in het museum, dat ongeveer 250 vierkante meter groot is. Het gebied is gesloten op maandag.

Bron: İBB Bibliotheken en Musea, Baruthane Museum; Wikipedia.

Aan de zuidelijke oever van de Gouden Hoorn, direct voor het tramhalte Cibali van tramlijn T5, bevindt zich een lang, massief gebouw. Volgens archiefgegevens werd het in 1884 gebouwd voor de "Reji İdaresi" (het Staatsmonopol) door de architect Alexandre Vallaury. In ruil voor de buitenlandse schulden van het Ottomaanse Rijk waren de tabaksinkomsten overgedragen aan een bedrijf met buitenlands kapitaal, de "Reji". De fabriek functioneerde onder deze administratie totdat deze in 1925 werd genationaliseerd. Hier werden niet alleen sigaretten, maar ook sigaren, pijptabak en snuif geproduceerd. Volgens een onderzoek gepubliceerd door de Kadir Has Universiteit, bood de fabriek werk aan meer dan tweeduizend mensen; de verpakking werd gedaan door vrouwelijke arbeiders, terwijl de mannen het mengen van de tabak verzorgden. Met een eigen beveiligingsdienst, een medische dienst, een kinderdagverblijf, een brandweer en kantines, functioneerde het als een kleine stad.

De productie, die voortging tijdens de periode van het staatsmonopol, stopte in 1994 omdat de machines verouderd waren. Het gebouw werd in 1997 verhuurd aan de Kadir Has Stichting en na een uitgebreide restauratie werd het in 2002 in gebruik genomen als universiteit. De restauratie werd in 2003 bekroond met de Europa Nostra-prijs. Besteed ook tijd aan het Rezan Has Museum in het gebouw: hier kunt u een Byzantijnse wateropslag uit het einde van de 11e eeuw bezoeken, met 48 bogen, 15 voetstukken en 20 zuilen, evenals overblijfselen van gebouwen uit de Ottomaanse periode. De fabriek gebruikte deze wateropslag als tabakopslag en tijdens de Tweede Wereldoorlog als opslag voor levensmiddelen. De tentoonstelling "De Plaats van Arbeid" in het museum vertelt het dagelijks leven van de werknemers aan de hand van documenten en objecten die bewaard zijn gebleven uit de fabriek. Bij het verlaten van het gebouw, bekijk de gevel nogmaals vanaf de kust. Het museum is tegen betaling en is de hele week geopend.

Bron: Rezan Has Museum; Panorama KHAS; Fatih Belediyesi.

Het verhaal van Feshane begint met de fez. In de eerste helft van de 19e eeuw was de fez zowel onderdeel van militaire als civiele kleding. Sultan II. Mahmud liet in Kadirga een fabriek oprichten om lokale productie mogelijk te maken, als alternatief voor de dure fezen die uit Tunis, Egypte en Europa werden geïmporteerd. Toen de behoefte aan ruimte en water toenam, werd de fabriek verplaatst naar Eyüp, aan de rand van Defterdar. Bronnen geven verschillende data voor de oprichting en verplaatsing, namelijk tussen het einde van de jaren 1820 en de jaren 1830. Volgens de TDV Islam Encyclopedie daalde de kosten van de fez aanzienlijk dankzij stoommachines die uit Engeland en België waren geïmporteerd. In 1842 werden machines voor het weven van wollen stoffen toegevoegd, en in 1893 kreeg de fabriek internationale erkenning op de Wereldtentoonstelling in Chicago. Bij een grote brand in 1866 werden alle gebouwen behalve de stoommachine vernietigd. De fabriek werd in 1868 herbouwd.

In 1925 werd het dragen van de fez verboden, waarna de productie zich richtte op textiel. Vanaf 1937 werd de fabriek, onder de naam Feshane Defterdar Textiel Fabriek, beheerd door Sümerbank. In de jaren 1980, tijdens de herinrichting van de kust van de Gouden Hoorn, werd het gebouw eigendom van de gemeente. De grote weefzaal werd behouden, terwijl de andere delen in 1986 werden gesloopt. De zaal, die jarenlang als beursterrein werd gebruikt, werd na een restauratie door de gemeente Istanbul op 22 juni 2023 heropend onder de naam Artİstanbul Feshane. Zodra u binnenkomt, zult u onder de indruk zijn van de schaal van de zaal. Deze ruimte geeft het beste een indruk van een productieomgeving met daarin geplaatste weefmachines. Naast tentoonstellingen is er ook de Naile Akıncı Bibliotheek. Aan de overkant, in Sütlüce, bevindt zich het Haliç Congrescentrum. De gebouwen van het slachthuis, dat in 1923 werd geopend, werden in 1998 gesloopt om plaats te maken voor het congrescentrum. Hier werd dus gekozen voor een nieuwe constructie in plaats van het behoud van het oude gebouw. Maandag is het gesloten.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Bibliotheken en Musea van de Gemeente Istanbul; Wikipedia.

Het elektriciteitscentralestation Silahtarağa, gelegen aan de uiterste punt van de Gouden Hoorn, was het eerste station in het Ottomaanse Rijk dat de stad van stroom voorzag via een centraal distributienetwerk, en begon in 1914 met de productie. Het station verbrandde kolen die per schip vanuit Zonguldak werden aangevoerd en gebruikte water uit de Gouden Hoorn voor koeling. Er werd dagelijks meer dan duizend ton kolen verbrand, en meer dan 480 ingenieurs, technici en artsen waren er werkzaam. In eerste instantie leverde het station stroom aan paleizen, overheidsgebouwen en tramlijnen, maar het gebied waar het stroom leverde breidde zich in de loop der tijd uit tot aan Bakırköy en Sarıyer. Tot 1952 was het de enige bron van elektriciteit voor Istanbul; volgens informatie van het Energie Museum werd in 1968 nog steeds 92% van de elektriciteit die de stad verbruikte, hier geproduceerd. In 1983 stopte het station met de productie en werd het kortstondig gebruikt als opslagplaats voor het elektriciteitsbedrijf.

Het kampus van de Istanbul Bilgi Universiteit werd tussen 2004 en 2007 verbouwd en op 8 september 2007 heropend onder de naam "santralistanbul". Een van de hoogtepunten van dit complex is het Energie Museum, gevestigd in de oude machinezalen: dit museum, dat wordt gepresenteerd als het eerste industriële archeologiemuseum van Turkije, herbergt nog steeds de turbines en generatoren van bedrijven zoals AEG, Siemens en Brown Boveri. Overweeg de enorme omvang van de machines in relatie tot de grootte van deze zalen, die ooit het licht van de hele stad leverden. Buiten kunt u de moderne gebouwen zien die zijn gebouwd op de funderingen van twee oude ketelgebouwen, waarbij de oorspronkelijke afmetingen zijn behouden. De manier waarop oud en nieuw naast elkaar staan, is een heel andere benadering dan die van de start van de route, bij Gazhane. De route eindigt hier: u kunt met de T5-lijn terugkeren van het station Silahtarağa Mahallesi naar Eminönü.

Bron: Energie Museum (Istanbul Bilgi Universiteit); Anadolu Ajansı; Wikipedia.