Moskeeën uit de Republiek-periode in Maltepe en Beştepe.

Stap uit bij het Ankaray-station in Maltepe. De moskee staat aan de Gazi Mustafa Kemal Boulevard en is te zien van veraf door de twee minaretten. Volgens Wikipedia werd de eerste steen gelegd op 16 mei 1954 en was de bouw voltooid op 3 augustus 1959. Het project werd uitgevoerd door de "Ankara Maltepe Bir Cami Yaptırma Derneği", opgericht in 1950. De architect was Recai Akçay en de bouwkundige ingenieur was Mehmet Varlıer. De naam van Akçay is ook verbonden aan de restauratie van het Yeşil Türbe in Bursa en het gebouw van de faculteit rechten in Ankara. Een belangrijke architectonische vraag is: het gebouw lijkt op een klassieke Ottomaanse moskee, met een rechthoekige plattegrond, een enkele koepel en twee minaretten, maar het is in feite een moderne moskee die in de tweede helft van de jaren 1950 is voltooid. Met andere woorden, de eerste grote republikeinse moskee van Ankara koos voor een bekende vorm in plaats van een nieuwe uitdaging.

Let op: de rechthoekige vrouwenafdeling is twintig meter bij twintig meter; er is veel kleurrijk licht dat binnenkomt door de gebrandschilderde ramen; op de top van de koepel staat de Fatiha-soera; de muren zijn bekleed met Kütahya-tegels tot een hoogte van vijf meter; vijf kleine koepels bedekken de binnenplaats aan de noordkant. De koepel is dertig meter breed, de minaretten zijn vijftig meter hoog en hebben elk een balkon. Het feit dat de vloer verwarmd is, was een innovatie voor die tijd. Samen met de binnenplaats beslaat het gebied meer dan zeven duizend vierkante meter, wat bescheiden is in vergelijking met Kocatepe; het verschil in schaal zult u bij de volgende halte zien. Maak foto's van de gevel vanaf de boulevard, bij voorkeur in de ochtend wanneer de zon op de stenen schijnt. U loopt vanaf hier naar Kocatepe; de richting is zuidoostelijk, naar de heuvel boven Kızılay, en het duurt ongeveer twintig minuten. Bezoek de moskee buiten de gebedstijden en trek uw schoenen uit. De moskee is een van de drukste gebedsplaatsen van de stad, en op vrijdagmorgen zijn de omliggende straten vol.

Bron: Wikipedia, Maltepe Camii; Wikipedia, Maltepe Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları.

De Kocatepe-moskee, gelegen op een heuvel boven Kızılay, is vanuit bijna elk punt van de stad zichtbaar. Het verhaal ervan vat de discussie samen over de architectuur van republikeinse moskeeën. De eerste wedstrijd in 1944 leverde geen resultaat op. In 1957 won het project van Vedat Dalokay en Nejat Tekelioğlu: een betonnen koepel van 50 meter bij 50 meter, met een hoogte van 50 meter. Begin jaren zestig werd de eerste steen gelegd, maar het werk werd stopgezet. Volgens Wikipedia was er onvoldoende ervaring met de constructie van de koepel. Modellen die bij de Universiteit van Ankara werden getest, toonden aan dat zelfs kleine fabricagefouten risico's met zich meebrachten. De expert op het gebied van koepels, professor Zerna, waarschuwde, en de vereniging koos uiteindelijk voor een traditioneler ontwerp. Het idee van Dalokay werd in 1970 toegepast in de Faisal-moskee in Islamabad, via een gewonnen wedstrijd. In 1967 gaf de vereniging de opdracht rechtstreeks aan Hüsrev Tayla en Fatin Uluengin; de eerste steen werd gelegd op 30 oktober 1967. Toen Uluengin in 1975 vertrok, zette Tayla het project alleen voort. De ruwbouw werd in 1981 voltooid, en de moskee werd op 28 augustus 1987 geopend.

Het ontwerp is klassiek Ottomaans: een centrale koepel die rust op vier pilaren, met vier halve koepels. Volgens de TDV (Turkse Religieuze Stichting) is de gebedsruimte 56,30 meter bij 56,30 meter, met een binnentuin van 44,85 meter hoog. De vier minaretten zijn 88 meter hoog en hebben elk drie balkons. De binnenplaats is 57 meter bij 38 meter en heeft 26 koepels. Het dragende materiaal is beton, de bekleding is van travertin, kunststeen en marmer. De kalligrafie is van Hamit Aytaç, Mahmut Öncü en Emin Barın; de tegels zijn van Kütahya. De kritiek kwam vanuit twee richtingen: het ontwerp van Dalokay was te modern, en het uitgevoerde project werd gezien als een nabootsing van Sinan. Ga naar binnen en sta onder de koepel, en vergelijk het met de Selimiye- en Şehzade-moskeeën; ga dan naar buiten en vergelijk dezelfde silhouet met die van Maltepe uit 1959. Op vrijdagmiddag is het hier erg druk; de regels voor schoenen en kleding zijn hetzelfde. Voor het volgende bezoek kunt u naar beneden naar Kızılay gaan en de M2-metro nemen.

Bron: TDV Islam Encyclopedie, Kocatepe Moskee; Wikipedia, Kocatepe Moskee, Vedat Dalokay, Hüsrev Tayla.

Neem de metrolijn M2 bij bij Kızılay en stap uit bij Bilkent. Volgens Wikipedia bevindt zich in de omgeving van het station het directoraat-generaal voor religieuze zaken (Diyanet) en een moskee, die u direct bij het uitstappen zult zien. De naam van de moskee is vernoemd naar Ahmet Hamdi Akseki, de directeur-generaal van het directoraat-generaal voor religieuze zaken die in 1944 de eerste wedstrijd voor de bouw van Kocatepe organiseerde. Dit is de link tussen de twee locaties. De architect is Salim Alp. De eerste steen werd gelegd op 19 november 2008, en de moskee werd geopend op vrijdag 19 april 2013. Volgens de cijfers van het directoraat-generaal voor religieuze zaken heeft de moskee een oppervlakte van 80.000 vierkante meter, een binnenplaats van 20.618 vierkante meter en een aangelegde tuin van 11.087 vierkante meter. Binnenin kunnen 5.000 mensen plaatsnemen. De koepel rust op vier pilaren. Volgens het directoraat-generaal voor religieuze zaken is de diameter van de koepel 33 meter, terwijl Wikipedia 30 meter aangeeft. De vier minaretten zijn 66 meter hoog en hebben een achthoekige vorm.

De architectuur van deze moskee is meer beïnvloed door de Seltsjoekse periode dan door de Ottomaanse periode. Volgens het directoraat-generaal voor religieuze zaken is het ontwerp gebaseerd op de Seltsjoekse architectuur van Anatolië, en de acht- en tienpuntige Seltsjoekse sterren komen op veel plaatsen in het gebouw terug. Er zijn geen kroonluchters; de verlichting is op een andere manier opgelost, en u zult dit merken wanneer u onder de koepel staat. De kalligrafie is van Hüseyin Kutlu, en het prebistorium en de kansel zijn versierd met parelmoer. Een in 2025 in het tijdschrift "Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi" gepubliceerde analyse beschouwt het gebouw als een voorbeeld van eclecticisme in de moderne moskee-architectuur: het creëert een ruime en lichte ruimte, maar slaagt er niet in een sterke synthese tussen traditie en moderniteit te creëren. U kunt zelf uw oordeel vellen: hoe interpreteert u deze minaretten met hun ster-vormige doorsnede en de ruime binnenplaats, in vergelijking met de koepelstructuur van Kocatepe? De moskee ligt naast het complex van het directoraat-generaal voor religieuze zaken, maar is open voor het publiek. De binnenplaats en de tuin zijn groot, de middagzon is fel, en er is weinig schaduw. Wacht tot de gebedstijd, en haal uw schoenen uit. Bij terugkomst kunt u vanaf hetzelfde station met de metrolijn M2 naar Söğütözü reizen.

Bron: Directoraat-generaal voor religieuze zaken; Wikipedia, Ahmet Hamdi Akseki Camii; Wikipedia, Bilkent (Ankara Metro); Soy en Karademir 2025 (DergiPark).

Rijd met de M2 naar Söğütözü en ga vervolgens naar Beştepe. De moskee bevindt zich in het complex van het Presidentieel Paleis, in de wijk Yenimahalle, op het adres Beştepe Mahallesi Papatya Sokak. Volgens een bericht van het Presidium werd de moskee op 3 juli 2015 geopend en is het een van de openbare ruimtes van het complex. De aannemers vermelden de projectarchitecten Şefik Birkiye en Selim Dalaman (Vizzion Architects) en Can Gökoğuz (NNC Mimarlık); Birkiye is ook de hoofdartitect van het complex. De officiële beschrijving is: een synthese van moderne architectuur en Ottomaanse architectuur.

Cijfers: 5.177 vierkante meter aan oppervlakte; een hoofdkoepel en vier halve koepels; vier minaretten, elk met twee balkons en ongeveer 60 meter hoog (volgens artikel 59,30 meter in de documentatie van het complex); drie verdiepingen: kelder, gebedsruimte en galerij; capaciteit voor 3.000 personen tegelijkertijd. Twee liften leiden naar de gebedsruimte en de wasruimtes; toegankelijkheid voor mensen met een handicap is vanaf het begin overwogen. De ingangspoort is bekleed met marmer en versierd met metaal; de kalligrafie op de muren is het werk van Hüseyin Kutlu, de decoraties zijn van Semih İrteş; de teksten zijn gekozen uit verzen over rechtvaardigheid en eerlijkheid. Voor een architectonische analyse, bekijk de indeling van de koepel: het centrale schema met vier halve koepels is van dezelfde familie als Kocatepe, maar de vorm en de gevel zijn eenvoudiger; na de Seltsjoekse sterren van Akseki, keert het hier terug naar een Ottomaans schema. Officiële bronnen zeggen dat het openbaar is; houd er echter rekening mee dat dit een overheidscomplex is, neem uw identiteitsbewijs mee en beperk uw foto's tot de moskee. Geef tijdens de gebedstijden voorrang aan de aanwezigen, en trek uw schoenen uit. Vanaf hier kunt u terugrijden naar Söğütözü en met de M2 naar Kızılay, of met de M1 naar Ulus.

Bron: T.C. Cumhurbaşkanlığı; Wikipedia, Beştepe Millet Camii en Cumhurbaşkanlığı Külliyesi; Zeve projectpagina; Milliyet.

Kom met lijn M2 naar Kızılay en met lijn M1 naar Ulus. De Melike Hatun-moskee bevindt zich in Ulus, ten oosten van het Jeugdpark, op de locatie van het voormalige Hergelen-plein. Vanaf de Atatürk Boulevard is de moskee met haar vier minaretten een opvallend onderdeel van het silhouet van Ulus. De architect was Hilmi Şenalp (Hassa Mimarlık); de bouw duurde vier jaar, van 2013 tot 2017, en de moskee werd op 27 september 2017 geopend voor het publiek. De naam is een eerbetoon aan Melike Hatun, een weldoenster die in de 14e eeuw in Ankara woonde en een belangrijke bijdrage leverde aan het sociale en religieuze leven van de stad.

Cijfers: De gebedsruimte heeft een capaciteit van 7.000 personen; de diameter van de koepel is 27 meter, de hoogte is volgens Turkse bronnen 43 meter, en volgens de Engelse Wikipedia 47 meter; de vier minaretten zijn 72 meter hoog en hebben elk drie balkons. De stijl is volgens de beschrijving op de Engelse Wikipedia van het klassieke Ottomaanse type; Turkse bronnen stellen dat er elementen van Ottomaanse, Seltsjoekse en moderne moskee-architectuur zijn gecombineerd. Op de inscripties bij de ingangen zijn gouden bladeren, parelmoer en ivoor verwerkt. Houd bij het plannen van uw architectuurroute in gedachten: Maltepe koos in 1959 voor een Ottomaans silhouet, en zestig jaar later herhaalt Melike Hatun die keuze, maar dan op een veel grotere schaal en met een volledig klassiek ontwerp. Dus, het moderne element dat verloren ging bij Kocatepe, heeft in de grote moskeeën van Ankara, behalve de Seltsjoekse poging in Akseki, niet opnieuw gewonnen. Beschouw dit als een observatie, niet als een oordeel. 's Avonds worden de minaretten verlicht; ze zijn goed te zien vanaf het Jeugdpark. Binnenin heerst stilte, en bij de ingang moeten schoenen worden uitgetrokken; net als in alle andere moskeeën in Ulus, is het hier ook druk op vrijdagmiddag. Het laatste punt op de route, de Hacı Bayram-moskee, is minder dan tien minuten lopen.

Bron: Wikipedia, Melike Hatun Camii; Wikipedia, Melike Hatun Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları; Hassa Mimarlık projectpagina.

De wandeling van Melike Hatun naar het Hacı Bayram-plein duurt minder dan tien minuten. De reden om de route hier te beëindigen is simpel: terwijl u hier vijf nieuwe moskeeën ziet, die elk op hun eigen manier indrukwekkend zijn, is de meest bekende historische moskee van de stad een bescheiden gebouw uit de 15e eeuw, gebouwd van baksteen en leem, met een houten plafond. Volgens de Islamitische Encyclopedie (TDV) werd de moskee gebouwd in de islamitische kalender 831 (1427-28), en volgens sommige bronnen al in 1425. In 1714, tijdens het bewind van Ahmed III, werd de moskee gerenoveerd door de leidinggevende van het nabijgelegen derwish-complex, Sheikh Mehmet Baba, en de huidige vorm dateert uit het einde van de 17e en het begin van de 18e eeuw. De vrouwenruimte (harim) is rechthoekig, 20,25 meter lang en 13,45 meter breed, met een afgesloten gebedsruimte aan de noordkant en galerijen erboven. De oostelijke muur leunt tegen de tempel van Augustus uit de Romeinse tijd; aan de zuidkant bevindt zich het mausoleum van Hacı Bayram-ı Veli, gebouwd in 1429, dat aan de moskee is verbonden en als onderdeel van de moskee wordt bezocht.

Binnenin vindt u een houten plafond, rijke decoraties, een stucwerk-niche die tot aan het plafond reikt, een houten preekstoel met ingewikkelde details en, onder de galerij voor de muezzin, tegels uit Kütahya uit de 18e eeuw. Tijdens de grote renovatie van 2010-2011 werd de extra gebedsruimte aan de noordkant gesloopt en herbouwd; de moskee werd opnieuw geopend op 14 februari 2011. De vergelijking voor vandaag wordt hier afgerond: naast de 88 meter hoge minaret van Kocatepe, toont deze moskee met slechts één minaret de oorsprong van de moskee-traditie in Ankara. Het is hier des te belangrijker om zich aan de bezoekregels te houden: het plein en de moskee zijn elke dag druk; er is vaak een rij bij de ingang van het mausoleum; wees stil, haal uw schoenen uit bij de deur, verstoor de aanbidders niet en ga op vrijdagmiddag niet naar binnen. Het metrostation Ulus ligt op tien minuten lopen van het plein.

Bron: TDV Islamitische Encyclopedie, Hacı Bayram-ı Veli Complex; Gouverneurschap van Ankara, Ankara's Cultureel Erfgoed; Cultureel Portaal; Wikipedia.