Moskeeën in Üsküdar, van de haven naar Çamlıca.

Bij aankomst in Üsküdar, is de eerste indrukwekkende structuur die je ziet de Yeni Valide Moskee, gelegen direct achter het veerterminal. Deze moskee werd gebouwd in opdracht van Gülnuş Emetullah Sultan, de moeder van Sultan III. Ahmed. De bouw begon in november 1708 en de moskee werd in maart 1711 voltooid. De architect is niet met zekerheid bekend, maar sommige studies suggereren dat het Kayserili Mehmed Ağa was. De TDV Islam Encyclopedie beschrijft het complex als een verzameling gebouwen waarin de esthetiek van de late klassieke periode samensmelt met de verfijning van de Tulip Periode.

Zodra je de binnenplaats betreedt, valt direct de grootte op: in tegenstelling tot klassieke voorbeelden, is de vierkante binnenplaats groter dan de gebedsruimte, en in het midden bevindt zich een achthoekige waterfontein. Wanneer je de gebedsruimte met vijf delen binnengaat, zie je dat de centrale koepel rust op een achthoekig draagsysteem, met aan beide zijden galerijen en aan drie kanten zitplaatsen. De tegels die de nis (mihrab) omringen, zijn van Kütahya en de koninklijke loge (hünkar mahfili) lijkt op een balkon met consoles aan de linkerkant van de nis. Twee minaretten met twee balkons vormen de ingang van de binnenplaats.

Bij het verlaten van het complex, bekijk dan de buitenmuren; hier bevinden zich enkele van de eerste voorbeelden van vogelhuisjes. Het mausoleum, waar Gülnuş Emetullah Sultan in 1715 werd begraven, is bedekt met een koepel in de vorm van een kooi en omgeven door bronzen roosters, waardoor je een glimp van het interieur kunt zien. Een veelhoekige waterput en een fontein met fijn stenen werk, daterend uit 1709, maken ook deel uit van het complex; de inscripties zijn geschreven door bekwame kalligrafen van die tijd.

Voordat je naar binnen gaat, controleer de gebedstijden: vermijd een bezoek tijdens de gebedstijden. Verwijder je schoenen bij de ingang, vrouwen moeten hun hoofd bedekken en hun schouders en knieën bedekken. Spreek binnenin zachtjes en maak geen foto's van mensen die bidden.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Wikipedia.

Loop vanaf de Yeni Valide richting de kust en beklim de richel boven de Şemsi Paşa-moskee. De Rum Mehmed Paşa-moskee, gelegen in de wijk met dezelfde naam, is een van de oudste moskeeën in Üsküdar die nog steeds bestaat. Deze moskee werd gebouwd door Rum Mehmed Paşa, die in de tijd van Sultan Mehmed II korte tijd grootvizier was; de Arabische inscriptie van twee regels boven de deur, berekend volgens het alfabetische systeem, geeft het jaar 876 aan, wat overeenkomt met 1471-72.

Wat deze structuur interessant maakt, is de combinatie van Ottomaanse en Byzantijnse bouwtradities. De TDV Islam Encyclopedie noemt het gebruik van bakstenen, de golvende fries en de ronde koepel als kenmerken die doen denken aan de Byzantijnse religieuze architectuur. Bekijk de koepel van buitenaf: de ronde vorm van de koepel en de bakstenen in de bogen geven een ander beeld dan die van Ottomaanse moskeeën uit dezelfde periode. Het ontwerp behoort tot de groep van moskeeën met een overdekte binnenplaats en heeft een omgekeerde T-vorm; de centrale koepel wordt ondersteund door een halve koepel in de richting van de nis, terwijl de zijkamers bedekt zijn met kleine koepels. De minaret is aan de westkant van de muur geplaatst en heeft een versierde muur onder de balkon.

Van het complex, dat bestond uit een moskee, een mausoleum, een theologische school, een badhuis en een gastenverblijf, zijn tegenwoordig alleen de moskee en het mausoleum bewaard gebleven. Het achthoekige mausoleum met koepel, gelegen in de begraafplaats achter de gebedsrichting, wordt toegeschreven aan Rum Mehmed Paşa. De ruimte voor de laatste congregatie werd tijdens de renovatie van 1953 opnieuw ingericht.

Dit is een buurtmoskee; de deur kan tussen de gebedstijden gesloten zijn. In dat geval kunt u de buitenarchitectuur en de begraafplaats bekijken. Als u binnen kunt gaan, verwijder dan uw schoenen, zorg voor een passende kleding, wees stil en, indien er een congregatie is, wacht dan aan de kant.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Wikipedia.

Nadat u een paar straten bent doorgegaan vanaf Rum Mehmed Paşa, komt u de Ayazma-moskee tegen, die herkenbaar is aan de halve cirkelvormige trap. Sultan III. Mustafa liet deze moskee bouwen ter nagedachtenis aan zijn moeder, Mihrişah Emine Sultan, en zijn broer, Şehzade Süleyman. Volgens de Islamitische Encyclopedie van de Turkse Vereniging voor Islamitische Studies begon de bouw op 29 maart 1758 en werd deze voltooid in januari 1761. Op de locatie stond voorheen het Ayazma-paleis, en de moskee dankt haar naam aan dit paleis. De encyclopedie vermeldt dat İshak Ağa, die ook de beroemde fontein op het plein in Beykoz liet bouwen, verantwoordelijk was voor de bouwopdracht. Over de architect zijn de bronnen echter niet eensluidend.

De moskee vertoont kenmerken van de Ottomaanse barokstijl. U komt binnen via een halve cirkelvormige trap met tien treden, die het meest opvallende element van de gevel vormt. Binnen is het gebedshuis rechthoekig en wordt het gedekt door een enkele koepel, ondersteund door vier bogen. De mihrab, de minbar en het platform zijn gemaakt van marmer en diverse kleurrijke stenen, vakkundig samengevoegd. Bij nader onderzoek kunt u zien hoe de stenen zijn geplaatst. Aan de linkerzijde van de moskee bevindt zich een sultanslogge en een galerij met gouden versieringen.

Wanneer u naar buiten gaat, let dan op de kleine consoles aan de muren: hier bevinden zich vogelhuisjes in de vorm van een miniatuur paleis. In een hoek van de ommuurde binnenplaats bevindt zich een grote marmeren fontein. De minaret is vernield en twee keer herbouwd; de moskee werd in augustus 2022 na een uitgebreide renovatie opnieuw geopend voor het gebed.

U kunt foto's maken op de trappen en in de binnenplaats, maar toon respect voor de aanwezigen die bidden. Beëindig uw bezoek voordat de gebedstijden beginnen, en zorg ervoor dat u uw schoenen uitdoet en uw kleding respectvol is.

Bron: TDV Islamitische Encyclopedie; Wikipedia.

Van Ayazma naar Toptaşı is het ongeveer anderhalf kilometer vliegen, en de route brengt u via een heuvelachtig pad naar het meest architectonisch interessante punt. Het Atik Valide complex werd tussen 1570 en 1579 gebouwd door Nurbanu Sultan, de favoriete vrouw van Sultan II. Selim en moeder van Sultan III. Murad, naar ontwerp van Mimar Sinan. De gebouwen zijn in terrassen geplaatst op een helling die naar de vallei van Çavuşderesi loopt. In de eerste jaren werd het complex "Valide Sultan" genoemd, maar na de bouw van een nieuw complex op het plein van Gülnuş Emetullah Sultan, kreeg het de naam "Eski" of "Atik Valide".

De moskee is in drie fasen tot zijn huidige vorm gebracht. De dichtregel op de deur dateert van 1583; tussen 1582 en 1583 werd het vrouwenvertrek (harim) uitgebreid met twee koepels aan de oost- en westzijde, en tijdens de regering van II. Mahmud werden de troonzaal en de loge toegevoegd. De koepel, met een diameter van ongeveer 13 meter en gebaseerd op een zeshoekig patroon, wordt ondersteund door vijf halve koepels; de loges omringen het vrouwenvertrek aan de west-, oost- en noordzijde.

Begin uw bezoek aan het fonteinplein: de galerijen, bestaande uit 38 koepels, omringen het plein aan drie zijden, en in het midden staat een fontein met een veelhoekige kuip. Tegen de muur van het plein bevinden zich vier fonteinen. Binnenin concentreren de İznik tegels zich bij de nis; in de panelen aan weerszijden van de nis ziet u tulpen en anjers, uitgevoerd in wit, koraalrood en donkergroen op een marineblauwe achtergrond. Let ook op de versierde boog van de nis en de fijn bewerkte balustrade van de minaret.

De darüşşifa (ziekenhuis), de medrese (hogeschool) en andere delen van het complex zijn door de eeuwen heen voor verschillende doeleinden gebruikt, van kazerne tot gevangenis. Bij het betreden van de moskee, verwijder uw schoenen, bedek uw schouders en bezoek de moskee niet tijdens de gebedstijden.

Bron: TDV Islam Encyclopedia; İBB Cultural Heritage; Wikipedia.

Op een paar honderd meter ten oosten van Atik Valide bereikt u, in de wijk Murat Reis, de kleinste, maar meest kleurrijke moskee langs de Çinili Mescid-straat. Deze moskee werd gebouwd door Kösem Mahpeyker Valide Sultan; de inscripties vermelden dat het complex in 1640 werd voltooid. Men vermoedt dat de architect Kasim Aga was, de hofarchitect van die tijd. Naast de moskee omvat het complex een theologische school, een waterput, een wasplaats, een dubbel badhuis, een school voor kinderen en een fontein.

De moskee heeft een vierkant grondplan en een enkele koepel. In de ruimte voor de laatste rij zitten acht hoekige marmeren zuilen. De minaret, met een versierde basis en één balkon, is aan de rechterkant geplaatst. Zodra u binnenstapt, begrijpt u waar de naam vandaan komt: de hoofdzaal, inclusief de nis, is van vloer tot aan de bovenste ramen bedekt met tegels. De *Türk Diyanet Vakfı* encyclopedie beschrijft deze tegels als werk van Kütahya; met de "onderglazuur" techniek zijn op een witte achtergrond blauwe, turquoise en groene motieven van ranonkels, tulpen en hyacinten afgebeeld. De encyclopedie beschouwt ze als een van de laatste voorbeelden van klassieke tegelkunst. Let op de tegelbekleding van de koepel en de versieringen.

De versieringen van de koepel en de pendanten zijn in 1938 vernieuwd, de minaret is in 1965 gerepareerd door de Directie voor Stichtingen, en de moskee is in 2018 gerestaureerd. Het dubbele badhuis, met aparte ruimtes voor mannen en vrouwen, maakt ook deel uit van het complex.

Vanwege de kleine omvang kan zelfs een klein aantal mensen een gevoel van drukte veroorzaken; als u in een groep bent, ga dan om de beurt naar binnen. Raak de tegels niet aan en gebruik geen flits. Vermijd het bezoeken tijdens de gebedstijden, en trek uw schoenen uit. Vrouwen dienen hun hoofd te bedekken.

Bron: *Türk Diyanet Vakfı* encyclopedie; Wikipedia.

De laatste bestemming van de route is de Büyük Çamlıca Moskee, die laat zien hoe deze traditie vandaag de dag wordt toegepast. De route van Çinili naar Çamlıca is lang en steil, dus het is aan te raden om dit deel met de bus of taxi af te leggen. De bouw van de moskee begon in 2013 en in 2019 werd ze geopend voor het publiek. Volgens Milli Saraylar is dit de grootste moskee van Istanbul en Turkije. Volgens Wikipedia is het oorspronkelijke ontwerp van de architecten Hayriye Gül Totu en Bahar Mızrak.

De afmetingen zijn indrukwekkend: volgens dezelfde bron heeft de koepel een diameter van 34 meter en een hoogte van 72 meter, vier van de zes minaretten zijn 107,1 meter hoog en twee zijn 90 meter hoog. In de moskee kunnen tegelijkertijd 63.000 mensen bidden. De silhouet van de moskee, die vanaf veel punten in de stad te zien is, is het resultaat van deze afmetingen. Binnenin kunt u de kalligrafie op het oppervlak van de koepel en de verlichting van de gebedsruimte bekijken. Het vergelijken van de elementen die u in klassieke moskeeën ziet met hoe ze hier in grotere schaal zijn gerealiseerd, maakt het bezoek waardevol.

Het complex omvat meer dan alleen de moskee; er is ook een bibliotheek, een kunstgalerie, een conferentiezaal en kunststudio's. Het Islamitische Beschavingen Museum, dat onder de vlag van Milli Saraylar opereert, opende op 8 april 2022. In een ruimte van 10.000 vierkante meter worden objecten uit collecties zoals het Topkapı Paleis, het Turks en Islamitisch Kunstmuseum en de Istanbulse Archeologische Musea tentoongesteld, afkomstig uit de 7e tot de 19e eeuw. De collectie is verdeeld over vijftien secties, waaronder de Kaaba, kalligrafie, Turkse tegels en wetenschap in de islam. Het museum is gesloten op maandag; controleer de actuele openingstijden en ticketinformatie op de officiële website.

Ook hier gelden specifieke tijden voor de gebeden; de moskee is vooral druk tijdens de vrijdag- en feestdagen. Houd u aan de kleding- en schoeiselregels en wees stil in het gebouw.

Bron: Milli Saraylar; Ministerie van Cultuur en Toerisme van Turkije; Wikipedia.