Kars'ta sokağa çıkıp başınızı kaldırdığınızda şehrin iki katmanı birden görünür. Yukarıda, kesme bazalttan yükselen kale durur. Aşağıda ise birbirini dik kesen geniş caddeler ve aynı koyu taşla örülmüş, cepheleri kabartmalarla süslenmiş binalar vardır. Kars'ın bu ikinci katmanına Baltık mimarisi denir. Ad, ilk duyuşta insana Kars ile Baltık Denizi arasındaki ilişkiyi sorduracak kadar uzak bir coğrafyayı çağırır. Bu yazı, resmi kurum sayfalarındaki bilgilerle adın arkasındaki hikayeyi, şehir planını, taşı, cepheleri ve bugün yürünebilecek bir güzergahı anlatıyor.

Baltık adı nereden geliyor

Kars Valiliği ve Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfalarına göre, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Kars yaklaşık kırk yıl Rus yönetiminde kaldı. Bu dönemde şehirde yeni bir imar çalışması başlatıldı. Kars askeri bir vilayet olarak düzenlendi ve bugünkü Yusufpaşa, Ortakapı ve Cumhuriyet mahallelerinin merkezini oluşturduğu yeni bir şehir planı kuruldu. Resmi sayfalar, 1706 yılında Rusya'nın kuzeyinde, Baltık Denizi tarafında uygulanan bir mimari anlayışın Kars'a getirildiğini söyler. Aynı kaynaklar, 1882 yıllarında Hollanda'dan getirilen mühendislerin çalışmalara hız kazandırdığını da belirtir. Yani Baltık adı bir üslubun coğrafi kökenine işaret eder. Bugün bu yapılar Kars'a ait bir şehir dokusudur ve şehrin yapı tarihinin bir katmanı olarak okunur.

Önce plan geldi

Bu mimarinin en dikkat çekici yanı tek tek binalardan önce şehrin planıdır. Resmi tanıma göre yeni plan, birbirini dik kesen ızgara düzenindeki caddelerden oluşur. Yani Kars'ta yürürken sokakların birbirine paralel ve dik uzandığını fark edersiniz. Bu düzen, Anadolu'nun birçok eski kentindeki dolambaçlı çarşı sokaklarına benzemez. Geniş caddeler hem yayanın hem de yapıların rahatça görülmesini sağlar. Cepheleri uzaktan bile okuyabilirsiniz. Yüksek yayla ikliminde kışın uzun sürdüğü bir şehirde bu açıklık, güneşin kısa saatlerinde taşın rengini çıplak biçimde gösterir. Planı anlamak için bir kavşakta durup dört yöne sırayla bakmak yeterlidir.

Düzgün kesme bazalt

Bu caddelerin üzerine, resmi sayfalara göre 1890 yılından başlayarak 1917 yılına kadar düzgün kesme bazalt taşından binalar yapıldı. Çoğu tek ya da iki katlıdır, nadir olarak üç katlı örnekler vardır. Bazalt koyu renkli, yoğun bir volkanik taştır. Kars Kalesi'nin dış surlarının da kesme bazalttan yapıldığı belediye sayfasında yazar. Bu yüzden kale ile kent aynı taş dilini konuşur. Kalenin XII. yüzyıl ortasına tarihlenen kitabesi ile XIX. yüzyılın sonundaki sivil yapılar arasında yüzyıllar vardır, ama bakış açınızı kaleye çevirdiğinizde taşın rengi sizi şehir dokusuna bağlar. Taşın yüzeyine yakından bakın. Derzlerin inceliği ve blokların düzgünlüğü, bu yapıların özenli işçiliğini gösterir. Güneş alçakken taşın üzerindeki hafif renk geçişleri en iyi görünür.

Cephenin dili

Resmi sayfalar giriş cephelerinin yalancı sütunlar ve bordür kabartma taşlarla süslendiğini yazar. Yalancı sütun, duvara yarı gömülü, taşıyıcı olmaktan çok süs işlevi gören düşey bir öğedir. Cepheye ritim verir ve girişi vurgular. Kartuş ise içine yazı ya da süs yerleştirilen, çerçeveli kabartma bir alandır. Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Defterdarlık binasının dış cephesindeki kartuş süslemenin dikkat çektiğini söyler. Aynı sayfa Hekim Evi gibi bazı yapıların cephesini Barok üslupla anarak yalancı sütunlar, rölyefler ve kartuşlarla süslü bulur. Bu nedenle cepheye bakarken üç şeyi sırayla arayın. Önce girişi vurgulayan sütunları, sonra pencerelerin çevresindeki kabartma bordürleri, en sonunda çerçeveli kartuşları. Aynı yapının arka ve yan cepheleri çoğu zaman daha sadedir. Resmi sayfa, bazı yapılarda arka ve yan cephelerin yığma olarak yapıldığını da belirtir.

İçeride uzun koridor ve peç

İç mekan düzeni de belli bir kurala dayanır. Resmi tanıma göre binalarda uzunca bir koridor boyunca iç içe açılan oda ve salonlar bulunur. İç mekanın dikkat çeken bir başka özelliği ise şömine biçiminde yapılmış peç adlı ısıtma sistemidir. Kars gibi kışı uzun bir şehirde ısıtma sorunu mimarinin merkezindedir. Kalın taş duvarlar ve peçler, bu yapıların iklime göre kurulduğunu gösterir. Çoğu bina özel mülkiyette olduğu için içeriyi gezmek mümkün olmayabilir. Yine de resmi kurum olarak kullanılan yapılarda bazı iç mekanların bu düzeni sürdürdüğü bilinir. İç mekan fotoğrafı ya da ziyaret için ilgili kurumun iznine bakın. Evlerin tavan süslemeleri de Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfasında ayrı bir başlık olarak anılır.

Kaç yapı korunuyor

Valilik ve Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfalarının ikisi de aynı sayıyı verir. Baltık mimari tarzında yapılan taşınmazlardan 190 tanesi tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Bu yapıların büyük bölümü kişilerin mülkiyetinde olup konut olarak kullanılır. Bir kısmı işyeri, bir kısmı resmi kurum olarak hizmet verir. Bu bilgi yürüyüşünüz için iki sonuç doğurur. Birincisi, Kars'ta Baltık mimarisi müzede değil, gündelik hayatın içinde yaşar. İkincisi, çoğu yapıya yalnızca dışarıdan bakabilirsiniz. Kapıya, pencereye ve bahçeye saygıyla yaklaşın. Konutların önünde uzun süre durup fotoğraf çekmeyin. Sayı, tescilin yapıldığı tarihe göre değişebileceği için resmi sayfadaki güncel rakamı kontrol etmek iyi olur.

Örnek yapılar

Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfası birkaç yapıyı örnek olarak sayar. Defterdarlık binası, üç katlı yapısı ve cephesindeki kartuş süslemesiyle bu dönem mimarisinin en önemli eserlerinden biri olarak anılır. Cumhuriyetin ilanından sonra Valilik binası olarak kullanılmış, 1980 sonrasında restore edilerek Defterdarlık binası olarak işlev görmeye başlamıştır. Sağlık Müdürlüğü binası 1907 yılında yapılmıştır. Üç katlıdır ve giriş cephesi olan doğu duvarındaki yalancı sütunlar ile kartuşlar dikkat çeker. Aynı sayfaya göre bina bir dönem devlet hastanesi olarak kullanılmış, 1980 yılında restore edilerek bugünkü işlevine kavuşmuştur. Vali Konağı 1883 tarihlidir, tek katlı ve L planlıdır. Doğuya bakan giriş cephesi yalancı sütun ve rölyeflerle süslüdür. Bugün Valilik makamı olarak kullanıldığı için içeri girilmez, yalnızca dışarıdan bakılır. Bir başka konut, giriş kapısı üzerindeki kitabeye göre 1897 yılında inşa edilmiştir. Batıdaki giriş cephesinin Barok süslemesi ve arka bahçesindeki büyük ahşap balkonuyla Kars'taki önemli Baltık örneklerinden biri sayılır. Bugün konut olarak kullanıldığı için yine yalnızca dışarıdan bakılmalıdır.

Yürüyüş önerisi

Güzergahı Ortakapı, Yusufpaşa ve Cumhuriyet mahallelerinin çevresinde kurmak mantıklıdır, çünkü resmi sayfalar yeni planın bu mahallelerin merkezinde oluştuğunu söyler. Bu mahallelerin tam sokak sınırlarını yerinde bakarak belirleyin. Yürüyüşe kale görünümü veren bir noktadan başlayın, ardından caddeleri ızgara düzeninde sırayla izleyin. Her blokta cephenin üç katmanını arayın: taş, sütun, kartuş. Resmi kurum olarak kullanılan yapıların önünde durup cephe ve süsleme farklarını karşılaştırın. Yürüyüşü yavaş tutun. Her cephe için birkaç dakika yeter, ama taşın ışıkla değişen rengi için sabırlı olmak gerekir. Dar yan sokakların dışında geniş caddelerde yürümek mümkün olsa da kış aylarında kaldırımlar buzlanabilir, bu yüzden tabanı kaymayan ayakkabı seçin.

Mevsim ve pratik notlar

Kars yüksek rakımlı bir şehirdir ve kışı sert geçer. Bazalt cepheler en çok karın üzerinde, güneş alçakken etkileyici görünür. Yaz aylarında ise taşın koyu rengi ve temiz gökyüzü cepheleri daha net gösterir. Fotoğraf için sabah ve ikindi ışığı en uygun saatlerdir. Kış yürüyüşüne çıkacaksanız sıcak giyinin ve hava durumunu önceden kontrol edin. Yapıların açılış ve ziyaret koşulları kurumdan kuruma değişir. Resmi kurum olarak kullanılan binalara girmeden önce ilgili kurumun duyurularına bakın. Güncel bilgi için Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün resmi sayfasını kontrol edin. Kale ile Baltık yapıları aynı gün içinde birlikte gezilebilir. Önce kaleye çıkıp kenti yukarıdan görmek, ardından aşağı inip cephelere yakından bakmak mantıklı bir sıradır.

Kaynaklar

Kars Valiliği, Baltık Mimarisi, https://www.kars.gov.tr/sehirkartlaribaltikmimarisi
Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, XIX.YY Baltık Mimari Örnekleri, https://kars.ktb.gov.tr/TR-54889/xixyy-baltik-mimari-ornekleri.html
Kars Belediyesi, Kars Kalesi, https://www.kars.bel.tr/serhat-sehri-kars
Vikipedi, Kars, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kars

Kars'ın Baltık Mimarisi, Izgara Plan ve Bazalt Cepheler