Yumurtatepe Tümülüsü

Yumurtatepe, Yenimahalle'de Çamlıca ile Demetevler mahallelerinin arasında, Atatürk Orman Çiftliği arazisinin kuzey ucuna yakın yükselen, adını yumurtaya benzeyen biçiminden alan yapay bir tepedir. Çevresindeki apartman bloklarının ortasında birdenbire beliren bu yeşil tümsek, Ankara'nın şehir dokusunun içinde kalmış eski höyük ve tümülüslerinden biridir. Hikayesi ise iki ayrı katmandan oluşur: biri arkeolojinin, öbürü erken Cumhuriyet'in hatıralarının katmanı. Tümülüs mü, yerleşim mi Ankara'nın batısındaki tümülüsler uzun süre Frig dönemi gömü tepeleri olarak bilindi ve kayıtlar Yumurtatepe'yi de bu grubun içinde saydı. Kültür Envanteri'ne göre tepe, 1967'de ODTÜ Frig Nekropolü Kurtarma Projesi kapsamında 20 numaralı tümülüs olarak belirlenmişti. Yenimahalle Belediyesi alanda imar çalışması başlatınca, 1986 ile 1987 arasında Anadolu Medeniyetleri Müzesi bir kurtarma kazısı yaptı. Kazıda tepenin en üst kısmında, yüzeyin yaklaşık yarım metre altında, oval planlı ve 70 santimetre yüksekliğinde bir yapı kalıntısı bulundu. Mezar odasını aramak için Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü elektromanyetik yöntemle bir araştırma yaptı. Bu araştırma, tepenin merkezinin batısında, 10 ila 15 metre derinlikte mezar odasına uygun bir boşluk olabileceğini gösterdi, ancak kazılardan bir sonuç alınamadı. Bu çalışmaların sonucunda araştırmacılar burasının bir Frig tümülüsü olmadığı, Eski Tunç Çağı'na ait küçük bir merkez olduğu yorumuna vardı. Kültür Envanteri bu merkezi Eski Tunç Çağı III dönemine tarihlenen stratejik bir yer olarak tanımlar, Vikipedi ise büyük bir yerleşim değil bir karakol olarak kullanılmış olabileceğini yazar. ODTÜ'den Ela Alanyalı Aral ve arkadaşlarının Ankara batı tümülüsleri üzerine 2023 tarihli makalesi de ODTÜ haritasındaki yirmi tümülüsten Yumurtatepe'nin tümülüs olmadığının tespit edildiğini not eder. Buna karşılık mimarlık tarihçisi Ali Cengizkan, 2024'te yayımlanan yazısında tepeyi literatürdeki 20 numaralı Frig tümülüsü olarak ele alır. Kısacası adındaki "tümülüs" sözcüğü kalmış, ama bilimsel yorum kaynaklara göre değişmektedir. Ankara'nın batı tümülüsleri Yumurtatepe'yi anlamak için çevresindeki tümülüs ağına bakmak gerekir. Tümülüsler toprak yığılarak yapılan anıt mezar tepeleridir ve Alanyalı Aral'ın makalesine göre bu gelenek Trakya'dan göç eden Friglerle Anadolu'ya taşınmış, sonraki kültürlerce de sürdürülmüştür. Aynı makale Ankara'nın MÖ 8. yüzyılda Frigler tarafından kurulduğunun düşünüldüğünü ve batı tümülüslerinin ilk kez 1910'da İngiliz arkeolog Reginald Campbell Thompson'ın bir makalesinde krokiyle ele alındığını yazar. Bilinen yirmi tümülüsün on dokuzu kent merkezinin batısında, biri kuzeybatısındadır. Bunlardan yalnızca 9 ve 10 numaralı tümülüsler, çevrelerinden geçen yollarla zedelenmiş olsalar da biçimlerini bugün hala okutabilecek durumdadır. Araştırmacılar bu tepelerin antik yolları izleyerek Engürü Ovası'ndan Atatürk Orman Çiftliği, Beşevler ve Bahçelievler yönüne uzanan bir dizi oluşturduğunu düşünür. Cengizkan da Atatürk Orman Çiftliği'ndeki merkez yükseltinin Beştepe adını oradaki beş tümülüse borçlu olduğunu hatırlatır. Yumurtatepe tümülüs olmasa bile bu dizinin kuzey ucunda, aynı manzaranın parçası olarak durur. Hatıralar Tepesi Cengizkan'ın yazısı tepenin ikinci bir adını hatırlatır. Münir Hayri Egeli'nin anılarına göre Atatürk, Orman Çiftliği'nin idare odasında yeni yapılar konuşulurken, Ankara ile İstanbul yolunu çiftliğe bağlayan yolun karşısındaki küçük tepe için bir tesis önerisini geri çevirmiş ve burada kendisi için sade bir kabir düşlediğini anlatmıştı. Egeli'ye göre tepe bundan sonra Hatıralar Tepesi diye anıldı. Cengizkan, çiftliğin planlamasında görev alan Ernst Egli'nin 1930'ların ortasındaki planında bu tepeleri ve çevresini Şehitler Tepesi adıyla koruma altına aldığını da aktarır. Bu anlatı, Anıtkabir'in sonradan Rasattepe'de yapılmasından önceki düşüncelerin ilginç bir izidir. Koruma ve ziyaret Cengizkan'ın aktardığına göre tepe 14 Ocak 1972'de tescil edilmiş, 5 Mart 1991'de birinci derece arkeolojik sit olarak kayda geçmiştir. Tepeyi en iyi çevredeki yollardan, alçak bir açıdan görmek mümkündür. Commons'taki eski bir fotoğrafın açıklamasına göre tepenin üstünden Çamlıca, Urankent ve Demetevler'in yapıları geniş bir açıyla izlenebiliyordu. Birinci derece sit alanı olduğu için tepenin yamaçlarına tırmanmayın, toprağı kazımayın ve yerden bir şey toplamayın. Tepeye çıkışa izin verilip verilmediğine dair resmi bir duyuru bulamadık; bu konuda güncel bilgiyi Yenimahalle Belediyesi'nden ya da koruma kurulundan almak en doğrusudur. Fotoğraf için öğleden sonranın yan ışığı tepenin yumuşak hatlarını belirginleştirir. Ankara Metrosu M1 hattının Demetevler istasyonu tepeye kuş uçuşu yaklaşık bir buçuk kilometre uzaklıktadır. Yumurtatepe'yi Atatürk Orman Çiftliği'ndeki Atatürk Evi ile aynı gezinin içine koymak, çiftliğin kuruluş yıllarıyla bu hatırayı yan yana düşünmenizi sağlar.