Ünye Kalesi

Ünye Kalesi, Ünye ilçe merkezinin yaklaşık beş kilometre güneydoğusunda, Ünye ile Niksar arasındaki karayolunun yedinci kilometresinde yolun solunda yükselen bir kayalık tepe üzerindedir. Kale Mahallesi sınırları içinde kalır ve halk arasında Çaleoğlu Kalesi adıyla da bilinir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kalenin yaklaşık 2500 yıllık bir geçmişi olduğunu belirtir. Vikipedi'ye göre Çaleoğlu adının kaleyi bir dönem elinde tutan bir Osmanlı derebeyine dayandığı düşünülür. Kalenin Pontos, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde kullanıldığı düşünülmektedir. Bir dönem inziva yeri olarak kullanıldığı da kaydedilir. Rivayete göre kaleyi Danişmendli hükümdarı Yağıbasan fethetmiştir. Çevreye göre çok yüksekte durduğu için 11. ve 12. yüzyıllarda müstahkem bir mevki olarak kullanılmıştır. Kalenin en dikkat çekici özelliği büyük bölümünün tek bir kaya kütlesinden oluşmasıdır. Ulaşılması güç dik yamaçlar üzerine örülen duvarlar ve siperler büyük ölçüde sağlam kalmıştır. Kaleye giriş güneydoğu yönündendir ve kapının yüksekliği yaklaşık beş metreyi bulur. Bakanlık kaynakları yapılan incelemelerin bu kapının Pontos kralı II. Mithridates döneminde yapılmış olabileceği ihtimalini güçlendirdiğini yazar. Giriş cephesinde, yerden yaklaşık on metre yükseklikte kayaya oyulmuş bir mezar bulunur. Mezarın genişliği üç, yüksekliği iki metre kadardır ve önünde dört sütunlu bir cephe düzeni vardır. Üçgen alınlığın üç köşesinde birer kartal kabartması yer alır ve sağ uçtaki kabartma en iyi korunmuş olanıdır. Bu kaya mezarı, kaleye çıkarken başınızı kaldırıp bakmanız gereken ilk ayrıntıdır. Zirveye yakın bölümde kuzeybatı yönünde yaklaşık 45 derece eğimle inen iki dehliz ve bir sarnıç bulunur. Dehlizlerden biri küçük, diğeri çok daha büyüktür ve kazılar başladığında büyük dehlizin nereye çıktığı henüz bilinmiyordu. Dehlizlerin taşlarla dolmuş bölümleri restorasyon çalışmaları sırasında temizlenmiştir. Yerel anlatılarda kalenin bazı bölümleri kral mezarları, tapınak odaları ve kraliçe havuzu gibi adlarla anılır. Kalede 2009 yılında yapılan restorasyon ve temizlik çalışmalarında taşları düşen surlar onarılmış, moloz altında iç kale mezarları ve lahitler bulunmuştur. Vikipedi, arkeologların bulunmadığı bu çalışmada mezarlardan çıkan kemiklerin bilinçsiz müdahalelerle zarar gördüğünü kaydeder. 2018'de yeniden başlayan çalışmalarda farklı dönemlere ait sikke, çömlek ve gülleler ele geçirilmiştir. Basına yansıyan bilgilere göre restorasyon dört etap halinde planlanmış ve kalenin mülkiyeti uzun bir hukuki sürecin ardından Ünye Belediyesi'ne geçmiştir. Yaklaşık altı yıl süren çalışmaların ardından kale 3 Haziran 2025'te yeniden ziyarete açılmıştır. Yenilenen kalede yürüyüş yolları ve çevre düzenlemesi yapılmış, büyük dehlizin dibine raylı bir sistemle inilebilmesi sağlanmıştır. Dehlizin uzunluğu kaynaklarda farklı verilir; Vikipedi yaklaşık 250 metreden, belediye başkanının açıklaması 234 metreden söz eder. İl müdürlüğü sayfası 2022'de kalenin restorasyon nedeniyle kapalı olduğunu yazdığı için ziyaretten önce güncel açılış durumunu ve ziyaret koşullarını işleten kurumdan sormak iyi olur. Kaleye Ünye merkezinden Niksar yönüne giden yol üzerinden araçla birkaç dakikada ulaşılır ve kalenin eteğinde araçlar için yer vardır. Eteklerden zirveye doğru tırmanış basamaklı ve dik olduğu için rahat ayakkabı giyin, yanınıza su alın. Kalenin tepesinden Ünye kıyısına ve çevredeki fındık bahçeleriyle kaplı yamaçlara geniş bir bakış açılır. Fotoğraf için kaleyi aşağıdan bütünüyle görmek isteyenler, yaklaşırken yolun kıvrımlarından kayalık kütleye bakmalıdır. Kale gezisinin ardından Ünye merkezine dönüp kentin tarihi evlerini ve kıyısını gezmek günü tamamlar.