Sadabad ve Kağıthane Deresi Mesiresi

Sadabad, Kağıthane Deresi'nin iki yakasında uzanan ve Haliç'e doğru açılan düzlüğe 18. yüzyılda verilen addır; TDV İslam Ansiklopedisi bu adın "uğurlu, mamur yer" anlamına geldiğini yazar. Vadi, Kanuni Sultan Süleyman döneminden beri İstanbul halkının en sevdiği mesirelerden biriydi. Evliya Çelebi, kuyumcu ve saraç esnafının burada çadır kurup hem eğlendiğini hem de toplantılar yaptığını anlatır. Kuyumcular, müzehhipler ve saraçlar da mesleklerine ait törenleri bu çayırlarda yaparlardı. Bahar aylarında halkın açık havaya çıktığı yerlerin başında burası geliyordu. Bizans döneminde derenin adı Barbysos idi ve Kağıthane adının, burada bulunan kağıt imalathanelerinden geldiği belirtilir. II. Bayezid döneminde vadide bir barut imalathanesi kuruldu ve uzun süre çalıştı. 16. yüzyılda İmrahor Çeşmesi ile İmrahor Kasrı yapıldı; IV. Murad döneminde de burada İran tarzında bir kasır ve bahçe düzenlendi. Bölge asıl ününü 18. yüzyılın başında kazandı. 1717'de Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın burada verdiği bir kır şöleninin III. Ahmed'in bu çevreyi sevmesine yol açtığı aktarılır. 1722'de sarayın önündeki dere yatağı temizlenerek iki yanı mermer rıhtımlı, düz bir kanala alındı. Cedvel-i Sim, yani Gümüş Dere adı verilen bu kanalın mermerlerinin Çengelköy'deki Kulelibahçe Kasrı'ndan getirildiği yazılıdır. Kanal boyunca setler, çağlayanlar ve havuzlar yapıldı; sular küçük şelalelerden geçerek mermer havuzlarda toplandı. Yazlık saray 1722 yazında birkaç ay içinde tamamlandı; kaynaklar bitiş tarihini temmuz sonu ile ağustos başı arasında farklı günlerle verir. Sarayın çevresine köşkler, köprüler ve çeşmeler eklendi ve devlet erkanının dere boyunda kasır yaptırması teşvik edildi. Kağıthane Kaymakamlığı'na göre saraydan Haliç'e kadar iki yamaçta 173 kasır kuruldu. Bahçe ve kanal düzeni çoğu zaman Paris'e elçi giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin getirdiği planlarla ilişkilendirilir. Mimar Sedad Hakkı Eldem ise 1977 tarihli çalışmasında Sadabad'ın Fransız bahçe mimarisiyle pek örtüşmediğini savunmuştur. Bu yıllarda Nedim'in şarkıları Sadabad'ı İstanbul'un neşesinin simgesi haline getirdi. 1730'daki Patrona Halil isyanı sırasında dere boyundaki kasırlar yağmalandı ve yıkıldı. Yeni padişah I. Mahmud sarayın yakılmasına izin vermedi, ancak tahrip edilmesini önleyemedi. Sonraki yüzyılda saray birkaç kez onarıldı, yıktırılıp yeniden yapıldı. II. Mahmud 1809'dan itibaren sarayı yeniden inşa ettirdi. Sultan Abdülaziz 1862-1863'te onun yerine Batı üslubunda Çağlayan Kasrı'nı yaptırdı ve 1867'de sarayın bahçesini halka açtı. Bu son yapı 1943'te yıktırıldı ve yerine 1952'de bir askeri okul binası kuruldu. O bina bugün Kağıthane Belediyesi'nin hizmet binası olarak kullanılıyor. Bugün III. Ahmed döneminin köşklerinden hiçbiri ayakta değildir, bu yüzden Sadabad'ı gezmek bir izi takip etmek demektir. Dere boyunda düzenlenmiş kıyı yolunda yürürken kanalın vaktiyle mermer rıhtımlarla çevrili olduğunu ve çağlayanların bu düzlükte aktığını hayal etmek gerekir. Belediye binasının yakınında saraydan kalan az sayıdaki parça açık havada görülebilir. Dere kıyısındaki Sadabad Camii, eski Hayrabad Camii'nin yerine 1863'te Sultan Abdülaziz'e yaptırılan, ahşap çatılı ve tek minareli yapıdır ve Aziziye Camii diye de anılır. Kaymakamlığa göre Atiye Sultan için yapılan kasrın taş kalıntılarının bir kısmı Kağıthane otobüs duraklarının arkasında hala ayaktadır. Gezi için en güzel mevsim, mesirenin tarihte de en kalabalık olduğu ilkbahardır. Dere boyu düz ve kısa olduğu için bir saatlik bir yürüyüş, kalıntıları ve camiyi görmeye yeter. Kağıthane merkezine toplu taşımayla ulaşılır; güncel metro ve otobüs hatlarını Metro İstanbul ve İETT'den kontrol edin.