Paterson Köşkü

Paterson Köşkü, Bornova'nın ana arterlerinden Mustafa Kemal Caddesi üzerinde duran ve İzmir'in Levanten köşkleri arasında en büyüğü sayılan yapıdır. Köşkün inşasına 1859'da, hububat ticaretiyle tanınan İskoç tacir John Paterson tarafından başlandı. Kaynakların bir bölümü onu İskoçya'nın Leith kentinden İzmir'e gelen bir tüccar olarak anar, krom madenciliği ve tarım ürünleri ihracatıyla uğraştığını yazar. Bornova o yıllarda Levanten ailelerin sayfiye köyüydü; 1866'da İzmir-Kasaba demiryolunun ilçeye ulaşmasıyla bu aileler için kalıcı bir yerleşime dönüştü. Paterson Köşkü de demiryolunun kuzeyinde, geniş bahçeli köşklerin kurulduğu bu dönemin en iddialı örneğidir. Yapı iki katlıdır ve otuz sekiz odası vardır. Yaklaşık iki bin metrekarelik bu bina, İzmir'deki en büyük sivil mimari yapılardan biri olarak anılır. Yapı malzemelerinin önemli bir kısmı Kıta Avrupası'ndan ve İngiltere'den getirildi; odaların şömine ve mobilyalarının da İngiltere'den geldiği belirtilir. Köşkün ön cephesi aile döneminde yedi kez değiştirildi, bu yüzden bugün görülen cephe tek bir dönemin değil birikmiş eklerin ürünüdür. Köşk inşa edildiği yıllarda yüksek duvarlarla çevrili, yüz otuz üç dönüm büyüklüğünde bir bahçenin içindeydi. Arazide yarış atları, hayvan çiftlikleri, seralar ve tarım alanları bulunuyordu; evin altmış kadar hizmetlisi olduğu aktarılır. Bugün köşkü çevreleyen arazi yirmi beş bin dört yüz metrekaredir. Paterson ailesi yapıyı uzun süre konut olarak kullandı ve 1963'te İngiltere'ye göç etti. Ardından köşk yaklaşık beş yıl boyunca NATO personelinin ofisi oldu. 1973'te bazı bölümleri yıkılarak halı fabrikasına dönüştürüldü, 1978'de ise yapı hakkında kamulaştırma kararı alındı. 1986'da çıkan yangın ana giriş bölümünü büyük ölçüde harap etti ve batı kanadını tamamen tahrip etti. Bakanlık 1990'ların başında bir restorasyon başlattı, ancak bu çalışma yarım kaldı. Köşkü çevreleyen alanda o dönemde koruma kurulunun onayıyla bir çevre düzenlemesi yapıldı. İzmir Büyükşehir Belediyesi köşkün rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini 2010 yılının sonunda hazırladı. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Şubat 2016'da imzalanan protokolün ardından aynı yılın haziran ayında restorasyon başladı. Vikipedi'ye göre Bakanlık 2017'de köşkün kullanım hakkını kırk dokuz yıllığına belediyeye kiraladı. Çalışmalar sırasında yapıya sonradan eklenen özgün olmayan bölümlerin büyük kısmı kaldırıldı ve üç katlı kuleli binanın restorasyonu büyük ölçüde tamamlandı; kuleli binadaki hamam da yenilendi. Bahçede yapılan araştırma kazıları üç müştemilat, iki fıskiyeli süs havuzu ve bir sarnıç ortaya çıkardı. Bahçe doğal sit kapsamında olduğu için çevre düzenlemesi projesi hem koruma kurulundan hem de ilgili bakanlıktan onay aldı. Restorasyon uzun yıllara yayıldı ve köşkün iç mekanları henüz düzenli ziyarete açılmış değildir. Bugün köşkü görmenin yolu Mustafa Kemal Caddesi'nden bahçe sınırına yaklaşmaktır. Çevre panoları ve ağaçların arasından kuleli bina ile ana kütlenin ölçüsünü rahatça kavrayabilirsiniz. Ön cephenin önünde, eski fotoğraflarda görülen fıskiyeli havuz düzeni köşkün bahçeyle nasıl birlikte tasarlandığını anlatır. Fotoğraf için öğleden önceki ışık daha uygundur, çünkü cadde tarafındaki ağaçlar öğleden sonra cepheye gölge düşürür. Köşkün ziyaret durumu restorasyonun gidişine göre değiştiği için güncel bilgiyi İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin duyurularından kontrol edin. Köşke en kolay İzmir Metrosu ile gidilir; M1 hattının Bornova ve Ege Üniversitesi istasyonları ilçe merkezine ve kampüse yakındır. Mustafa Kemal Caddesi boyunca ESHOT otobüsleri de çalışır. Yakın çevrede Mattheys Köşkü'ndeki Arkas Sanat Bornova, Ege Üniversitesi kampüsündeki La Fontaine Köşkü ve Sirkehane'deki etnografya müzesi yürüme mesafesindedir. Köşkün kuzeybatısında, birkaç yüz metre ötede Aşık Veysel Rekreasyon Alanı başlar; köşk gezisini parkta bir yürüyüşle bitirmek kolaydır. Bornova'nın köşk mirasını bir bütün olarak anlamak için Paterson Köşkü iyi bir başlangıç noktasıdır, çünkü ilçedeki Levanten yaşamının ölçeğini en açık biçimde o gösterir.