Ortahisar Kalesi

Ortahisar Kalesi, Ürgüp ilçesine bağlı Ortahisar beldesinin tam ortasında yükselen, içi insan eliyle oyulmuş dev bir tüf kayasıdır. Duvarları örülerek kurulmuş bir kale değildir; volkanik kayanın kendisi zamanla bir savunma ve barınma yapısına dönüştürülmüştür. Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde yürütülen bir araştırma projesi onu Nevşehir bölgesinin en büyük peribacası olarak tanımlar. Kasabanın yerlileri kayaya Sivrikaya da der. Yüksekliği konusunda kaynaklar aynı rakamı vermez. Türkçe kaynakların çoğu yaklaşık seksen altı metreden söz eder, İngilizce Vikipedi doksan metre yazar, Kültür Portalı ise yalnızca elli metrenin üzerinde olduğunu söyler. Hangi rakam alınırsa alınsın, kaya kasabanın evlerinin üstünde tek başına bir kule gibi durur ve Ürgüp ile Nevşehir arasındaki yoldan uzaktan seçilir. Kalenin ne zaman oyulmaya başlandığı kesin olarak bilinmiyor. Kültür Portalı ve yerel kaynaklar ilk oyukların Hititler döneminde açıldığını düşünür; Küre Ansiklopedisi bölgede Roma ve Bizans dönemlerine ait izler bulunduğunu, kayanın Bizans döneminde savunma için kullanıldığını yazar. Yerel kaynaklara göre Fatih Sultan Mehmet'in komutanlarından İshak Paşa 1470 yılında Başhisar, Uçhisar ve Niğde kaleleriyle birlikte Ortahisar'ı da alarak bölgeyi Osmanlı topraklarına kattı. Osmanlı döneminde kayanın eteğinde yerleşim yoğunlaştı ve bugünkü kasaba dokusu biçimlendi. Kayanın içi çok katlı bir yapı gibi çalışır. Odalar, dar merdivenler ve tüneller birbirine bağlanır; bu sistem hem barınmak hem de korunmak için kullanılmıştır. Tüfün yumuşaklığı kayayı oymayı kolaylaştırırken, kalın kaya kütlesi içerideki sıcaklık farklarını dengeleyen doğal bir yalıtım sağlar. Bu yüzden bazı odalar uzun süre depo olarak kullanıldı ve elma, patates, ayva gibi ürünler burada saklandı. Kalenin adı, bölgedeki üç kaya kalesine dair yerel bir anlatıyla birlikte anılır. Tr Vikipedi'nin Uçhisar maddesine göre halk arasında en uçtaki kaleye Uçhisar, ortadaki bölgeyi denetleyene Ortahisar, yönetim merkezine ise Başhisar dendiği anlatılır. Bu bir halk açıklamasıdır ve kaynaklar bunu kesin bir tarih bilgisi olarak sunmaz. Kasabanın kendisi de kaleyle birlikte okunmalıdır. Evler kaleye doğru basamak basamak yükselir ve eski yapıların üst katları çoğunlukla harçsız örülmüş tüf bloklarından yapılmıştır. Bu taş binaların bir bölümü eskiden yalnızca erzak saklamak için kullanılırdı ve üst kata çoğu zaman dışarıdaki taş merdivenle çıkılır. Çevredeki vadilerde kaya oyma yapılar da bulunur, ama Ortahisar'ı ayıran şey kayaya oyulmuş soğuk hava depolarıdır. Bu depolar Ortahisar'ı Kapadokya'nın ambarı yapan şeydir. Tüfe oyulmuş mağaralarda iç sıcaklık yaz ve kış yaklaşık on derece civarında sabit kalır. Burada patates, elma ve soğanın yanında Mersin'den getirilen portakal ve limon da aylarca enerji harcamadan saklanır. Kasaba 2026 yılında Uluslararası Cittaslow Birliği'ne katıldı ve bu doğal depolama geleneği üyeliğin gerekçeleri arasında öne çıktı. Kalenin yakın tarihi bir koruma hikayesidir. Kayadaki doğal çatlaklar ve kaya düşmesi riski nedeniyle kale 2003 yılında ziyarete kapatıldı. Ortahisar Belediyesi'nin başlattığı restorasyon projesi kapsamında 2011 yazında kayaya çatlak ölçerler, rüzgar, nem ve sıcaklık sensörleri yerleştirildi. Daha önce ulaşılamayan bölümlere dağcılardan oluşan bir ekiple çıkılarak ek ölçerler takıldı ve tepe noktasına titreşimi ölçen hassas ivme ölçerler kondu. Ölçümlere dayalı bir erken uyarı sistemi kuruldu, kayanın bilgisayar modeli de deprem davranışını incelemek için kullanıldı. Küre Ansiklopedisi kalenin güvenlik önlemleri alındıktan sonra 2013 yılında yeniden turizme açıldığını yazar. Bugün kaleye kasabanın içinden, Kale Sokak tarafından yaklaşılır ve tepeye çıkan patika ile merdivenler izlenir. Zirve, çevredeki vadileri, peribacalarını ve Ürgüp yönündeki ovayı geniş bir açıyla gösteren bir seyir terasıdır. Basamaklar dik ve yer yer dardır, bu yüzden tabanı kaymayan bir ayakkabı giymek ve küçük çocukların elinden tutmak yerinde olur. Kaleyi en iyi görmek için önce aşağıdan, kasabanın meydanından bakın. Kayanın yüzeyindeki oda ağızları ve pencere boşlukları sabah ışığında daha net seçilir. Ardından evlerin arasındaki sokaklarda dolaşıp taş depoların kapılarına ve dış merdivenlere bakmak, kasabanın kaleyle nasıl büyüdüğünü anlamayı kolaylaştırır. Ortahisar, Ürgüp'ün yaklaşık beş kilometre batısında, Nevşehir yoluna yakın konumdadır. Kültür Portalı kasabanın Ürgüp ile Nevşehir arasındaki ana yola bir kilometre uzaklıkta olduğunu belirtir. Kaleye giriş koşulları, açık olduğu günler ve ücret bilgisi değişebildiği için ziyaretten önce yerel belediyenin ve Kültür Portalı'nın güncel duyurularını kontrol edin. Kale, Ürgüp ve Uçhisar'la aynı gün içinde birleştirilebilecek kısa bir duraktır.