Mustafapaşa (Sinasos)

Mustafapaşa, Ürgüp'ün yaklaşık beş kilometre güneyinde, çevresindeki tepelerin eteklerine kurulmuş taş bir kasabadır. Yerleşimin eski adı Sinasos'tur ve bu ad 1476 tarihli kayıtlardan itibaren belgelerde geçer. Kasaba, 19. yüzyıldan kalan kesme taş konakları, çeşmeleri ve dar sokaklarıyla Kapadokya'nın sivil mimarisini en bütünlüklü gösteren yerlerden biridir. 1981 yılında turizm merkezi ilan edilerek koruma altına alınmıştır. 2021 yılında Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü, Mustafapaşa'yı dünyanın en iyi turizm köylerinden biri olarak seçmiştir. Sinasos 19. yüzyılda nüfusunun çoğunluğu Ortodoks Rumlardan oluşan, Kapadokya'nın en tanınmış ve varlıklı yerleşimlerinden biriydi. Tarım arazisi sınırlı olduğu için erkeklerin önemli bir kısmı yılın büyük bölümünü kasaba dışında çalışarak geçirirdi. İstanbul'a giden Sinasoslu tüccarların bir kısmı Rusya'dan havyar getirip satarak, bir kısmı da gemilere erzak sağlayarak zenginleşti. Bu kazanç kasabaya geri döndü ve büyük konaklar, okullar ve kamusal yapılar olarak yerleşimin görünümünü değiştirdi. Bu dönemde kasaba "Doğu'nun İncisi" gibi sıfatlarla anılıyordu. Konaklar genellikle iki katlıdır, kesme taştan yapılmıştır ve bir kısmı avlu çevresinde kurulmuştur. Cephelerde bezemeli balkonlar, taş söveler ve kemerli pencereler dikkat çeker. Kaynaklar konakların Ürgüp loncasına bağlı, farklı kökenlerden taş ustaları tarafından yapıldığını yazar. Birçok evin iç mekanında duvar resimleri bulunur; bunların bir kısmı dönemin olaylarını ve önemli kişilerini konu alır. Mübadele sırasında sayısının 700 civarında olduğu düşünülen konaklardan bugün ayakta kalanların sayısı kaynaklara göre yüz civarındadır. Kasabada yürürken kapılara özellikle dikkat edin. Kesme taş cepheler içinde yuvarlak ya da basık kemerli açıklıklar, taş söveler ve çoğunlukla çift kanatlı ahşap kapılar görülür. Kanatlar demir menteşe, tokmak ve çivilerle güçlendirilmiştir. Bazı kapı üstlerinde tarih, geometrik ya da bitkisel bezemeler bulunur. Bu kapılar, yerleşimin mimari kimliğinin önemli bir parçası olarak kabul edilir. Kasabanın adı, köyün su sorununu çeşmeler yaptırarak büyük ölçüde çözdüğü anlatılan Seyyid Mustafa Paşa'dan gelir. Paşanın adının yazılı olduğu iki çeşme kitabesi bugün de durur. Mustafapaşa'da toplam on iki çeşme bulunur; en eskisi 16. yüzyılın sonlarına tarihlenen Gazi Sokak Çeşmesi'dir. İki mahalleyi birbirine bağlayan kesme taştan Maraşoğlu Köprüsü de köyün eski yapıları arasındadır. 1899'da kurulan Mehmet Şakir Paşa Medresesi ise kasabanın en önemli tarihi yapılarından biridir ve bugün Kapadokya Üniversitesi'nin kullanımındadır. Kasabanın tarihini değiştiren olay 1923 Lozan Antlaşması çerçevesinde yapılan Türk-Yunan nüfus mübadelesidir. Sinasos'un Rum halkı 1924'te kasabadan ayrıldı ve bir bölümü Yunanistan'da Nea Sinasos adıyla yeni bir yerleşim kurdu. Ayrılmadan önce, Temmuz 1924'te kasabanın yapıları ve günlük yaşamı tutulan bir fotoğrafçıyla belgelendi ve bu fotoğraflar Atina'da albüm olarak basıldı. Kasabaya bugünkü Yunanistan'ın Kesriye bölgesindeki Jerveni köyünden gelen göçmenler yerleştirildi. Mustafapaşa adı da mübadeleden sonra kullanılmaya başlandı. Kasabada ve çevredeki vadilerde kaya oyma ve taş yapılı eski ibadet yapıları da bulunur. 2005 yılında kurulan Kapadokya Üniversitesi'nin merkezi Mustafapaşa'dadır ve kaynaklar onu Türkiye'de bir köyde kurulan ilk üniversite olarak tanıtır. Üniversite yerel halkla birlikte konak onarımı, cephe düzenlemesi ve köy içi çevre düzenlemesi gibi projeler yürütmüştür. Kasabayı gezmek için merkezden başlayıp yamaçlara doğru tırmanan sokakları yürüyerek dolaşmak en iyisidir. Sokaklar dik ve yer yer arnavut kaldırımlı olduğu için rahat ayakkabı giyin. Mustafapaşa'ya Ürgüp'ten karayoluyla kısa sürede ulaşılır; yakınında Damsa Baraj Gölü ve Gomeda Vadisi bulunur.