Laskaris Sarayı (Nymphaion)

Laskaris Sarayı, Kemalpaşa ilçe merkezinde, İzmir'den gelen ana yolun kenarında yükselen bir Bizans sarayının kalıntısıdır. Halk arasında uzun süre Kız Kulesi diye anıldı. Kemalpaşa'nın antik ve Orta Çağ'daki adı Nymphaion'du; kasaba sonradan Nif diye anıldı, Kurtuluş Savaşı'ndan sonra da bugünkü adını aldı. Sanat tarihçisi Semavi Eyice'nin 1961'de Belleten'de yayımlanan makalesine göre Nymphaion, İzmir'in yaklaşık 30 kilometre doğusunda ve İzmir'i Sardes'e bağlayan antik yolun üzerindeydi. Bu konum sarayın neden burada yapıldığını da açıklar. Sarayın hikayesi 1204'te başlar. O yıl Dördüncü Haçlı Seferi'nin ordusu İstanbul'u ele geçirdi ve Bizans topraklarında birkaç küçük devlet kuruldu. Bunların en güçlüsü, Laskaris hanedanının yönettiği ve merkezi İznik olan devletti; 1204'ten 1261'e kadar sürdü. İmparatorlar bu dönemde tek bir sarayda oturmadı, mevsimlere göre farklı kentler arasında dolaştı. Nymphaion bu kentlerin en sevilen kış konutuydu. Sarayı kimin yaptırdığı kesin bilinmiyor. Eyice'nin aktardığına göre genellikle İznik devletinin ilk hükümdarı I. Theodoros Laskaris'in yaptırdığı düşünülür. Orta Avrupa Üniversitesi'nde yayımlanan bir makale ise araştırmacıların çoğunun yapıyı III. Ioannes Vatatzes'e (1222-1254) bağladığını belirtir. Nymphaion önemli olaylara sahne oldu. 1214'te burada İznik ile İstanbul'daki Latin imparatorluğu arasında bir antlaşma imzalandı. III. Ioannes Vatatzes 3 Kasım 1254'te bu sarayın bahçesinde kurulan çadırda öldü. II. Theodoros Laskaris ve VIII. Mikhael Palaiologos imparatorluklarını burada ilan ettiler. 13 Mart 1261'de VIII. Mikhael ile Ceneviz arasında Nymphaion Antlaşması imzalandı ve bu antlaşma Bizans'ın aynı yıl İstanbul'u geri almasında deniz desteği sağladı. Kent 1315'te Türklerin eline geçti. Byzantine World sitesine göre III. Ioannes tutumluluğuyla anılan bir hükümdardı ve sarayın sade, işlevsel tasarımı da bu yönetim anlayışını yansıtır. Yapı 25,75 metre uzunluğunda ve 11,50 metre genişliğinde, kuzey-güney yönünde uzanan dikdörtgen bir bloktur. Eyice'ye göre bodrum katın üstünde aslında üç kat daha vardı. Bodrum kat dış yüzleri hafifçe yuvarlatılmış büyük kesme taşlarla, harç kullanılmadan örülmüştür. Taşların ortalama uzunluğu 1,13 ile 1,30 metre arasındadır ve Eyice bunların daha eski yapılardan alınmış olabileceğini düşünür. Duvar kalınlığı bu katta 2 metreyi bulur ve binanın alt kısmına bir kale görünümü verir. Her uzun cephede dört tane bulunan dar ve yüksek mazgal benzeri açıklıklar bodrumu aydınlatıp havalandırıyordu. Üst katlarda görünüm tamamen değişir. Cepheler tuğla ve kaba yontulmuş taş sıralarının şeritler halinde birbirini izlemesiyle örülmüştür; dört beş sıra tuğlayı bir sıra taş takip eder ve cephe kırmızı-beyaz çizgili bir görünüm kazanır. Pencereler içeriden kemerli nişlerin ortasına açılmıştır. Duvar yüzeyinde katları birbirine bağlayan, üstü tuğla tonozla örtülü bir iç rampanın zikzak izleri hala takip edilebilir. Ovaya bakan cephenin ortasındaki büyük yıkıntının vaktiyle bir loca ya da çıkıntının yerini gösterdiği düşünülür. Araştırmacılar bu planı İstanbul'daki Tekfur Sarayı ile karşılaştırır, çünkü iki yapı da çok katlı, masif bodrumlu ve renkli cepheli konutlardır. Kalıntı uzun zamandır bilinir. 19. yüzyılın ilk yarısında Charles Texier yapıyı kısaca tarif etmiş ve bir gravürünü yayımlamıştı. 1880'lerde Edwin Freshfield yapıyı inceleyip onu İznik imparatorlarının sarayı olarak tanımladı, Eyice ise 1958'de yerinde inceleyerek ayrıntılı bir plan ve tarif yayımladı. Türkçe Vikipedi'ye göre yapıda Aralık 2011'de restorasyon çalışmaları başladı. Bugün kalıntının üzerinde yapıyı yağmurdan koruyan çelik bir çatı örtüsü durur. Sarayı ziyaret ederken önce doğu cephesinin karşısına geçip yapının tamamını görün; bodrumdaki büyük taşlarla üst katlardaki tuğla şeritlerin farkı en iyi buradan anlaşılır. Sonra yapının çevresinde dolaşarak mazgal açıklıklarına, pencere nişlerine ve rampanın izlerine bakın. Doğu cephesi sabah güneşini aldığı için tuğla ile taşın renk farkı sabah saatlerinde daha belirgin görünür. Koruma çalışmaları nedeniyle yapının çevresi çitle çevrili olabilir ve iç kısmı ziyarete kapalı olabilir; güncel durumu Kemalpaşa Belediyesi'nden öğrenebilirsiniz. Kemalpaşa'ya İzmir'den karayoluyla yaklaşık yarım saatte ulaşılır. Kasabanın güneyindeki tepede Bizans dönemine ait kale kalıntıları da bulunur. Yakındaki Nif Dağı ve Karabel kabartmasıyla birlikte bu durak, Kemalpaşa'nın binlerce yıllık geçmişini bir günde görmeyi sağlar.