Larisa (Buruncuk) Antik Kenti

Larisa, Menemen'in Buruncuk köyünün üzerindeki sırtta, Gediz Ovası'na bakan iki tepeye yayılmış bir antik kenttir. İzmir'in yaklaşık 30 kilometre kuzeyinde kalır ve antik çağda Hermos adıyla bilinen Gediz Irmağı'nın taşıdığı alüvyonla oluşmuş verimli ovaya hakim bir konumdadır. Aiolis bölgesinin on iki kentinden biri sayılır; Yunanistan'daki ve Küçük Menderes yolundaki aynı adlı yerlerden ayırmak için Larisa Phrikonis ya da Hermos kıyısındaki Larisa diye anılır. Adın Anadolu dillerinde "kale, surlu yer" anlamı taşıyan ve "-assa" ekiyle biten eski yer adları ailesinden geldiği düşünülür. Kaynaklar yerleşimin çok eskiye uzandığını gösterir. İstanbul Teknik Üniversitesi'nde 2021'de tamamlanan bir doktora tezine göre buradaki yerleşim izleri Neolitik döneme dayanır, en erken mimari kalıntılar ise Erken Tunç Çağı'na tarihlenir. Coğrafyacı Strabon kentin ilk sakinlerinin Pelasglar olduğunu, daha sonra Aiol göçmenlerinin buraya yerleştiğini aktarır. Strabon, Homeros'un İlyada'da andığı Larisa'nın bu kent olduğu görüşündeydi. Ksenophon'un anlatısına göre Pers kralı Büyük Kiros buraya Mısırlı askerlerden oluşan bir koloni yerleştirmiş, bu yüzden kent bir dönem "Mısırlı Larisa" diye de anılmıştır. Yine Ksenophon, Spartalı komutan Thibron'un kenti kuşattığını ama alamadığını yazar. Bugün sahada görülen mimari kalıntıların büyük bölümü MÖ 7. ile 4. yüzyıllar arasına tarihlenir. Kent 405 yılındaki Peloponnez Savaşı sırasında büyük zarar gördü, onarıldıktan sonra MÖ 279'da Galatların yağmasına uğradı. Daha geç bir yerleşim izi bulunmadığı için kentin MÖ 3. yüzyılda terk edildiği düşünülür. Bu durum Larisa'yı ilginç kılar, çünkü üzerine sonraki çağların yapıları eklenmemiş, Arkaik ve Klasik dönemin kentini olduğu gibi gösteren bir alan olarak kalmıştır. Yerleşim Buruncuk sırtının iki ucundaki iki tepeye dağılır. Daha alçak olan batıdaki tepede akropol yer alır; burada saraylar, bir tapınak ve megaron gibi temsil yapıları bulunur, güney ve kuzey yamaçlarda kent alanları, kuzey ve doğu yönünde ise geniş bir mezarlık uzanır. Daha yüksek olan doğudaki tepe güçlü bir kaleye ve güneydoğu eteğindeki küçük bir yerleşime ayrılmıştır. İki tepe arasındaki ova seviyesine yakın alanda düzenli planlı tarım yapıları ve teraslar tespit edilmiştir. Tepelerin kayalık zirveleri anıtsal surlara zemin olmuş, kayalık kesimler taş ocağı olarak kullanılmıştır. Akropoldeki Geç Klasik saray, plato kenarındaki dik kuzeybatı yamacın üstünde durur. Brandenburg Teknik Üniversitesi'nin araştırma sayfasına göre bu saray Geç Arkaik akropolün yaklaşık beşte birini kaplıyordu. Yapı hem Gediz Ovası'nı hem de İç Anadolu'yu Ege dünyasına bağlayan eski ana yolu gören bir konumdadır. Bölgede günümüze ulaşmış az sayıdaki saray örneğinden biri olduğu için Klasik dönem saray mimarisi üzerine çalışan araştırmacıların dikkatini çeker. Alandaki ilk kazılar 1902'de İsveçli ve Alman arkeologlar tarafından başlatıldı, çalışmalar 1932, 1933 ve 1934 yıllarında sürdü. Sonuçlar 1940'ta yayımlandı. Pişmiş toprak buluntuların bir kısmı Stockholm'e, bir kısmı İstanbul Arkeoloji Müzesi'ne gitti; Arkaik dönem buluntuları ise İzmir Arkeoloji Müzesi'nde korunur. Kazılar çoğunlukla akropole odaklandığı için doğudaki kale ve eteğindeki yerleşim yalnızca genel planda işaretlenmişti. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre Prof. Dr. Turgut Saner yürütücülüğünde 2010'da başlayan mimari tespit çalışması bütün sırtı ele alıyor. Bu araştırmalar kentin Pers egemenliği döneminde, özellikle MÖ 5. ve 4. yüzyıllarda yoğun bir yapı faaliyetine sahne olduğunu ortaya koydu. Larisa düzenlenmiş bir ören yeri değildir; tepelere çıkan patikalarda zemin taşlık ve yer yer diktir, bu yüzden bağlı yürüyüş ayakkabısı şarttır. Gölge yok denecek kadar azdır, yazın sabahın erken saatlerini ya da ilkbaharda ovanın yeşerdiği haftaları seçmek gezinin keyfini artırır. Akropol düzlüğüne çıkınca ova boyunca uzanan Gediz'in kıvrımlarını ve kuzeydeki dağları tek bakışta görürsünüz. Duvar sıralarının ve sur kalıntılarının arasında dolaşırken taşlara basmamaya ve hiçbir parçayı yerinden oynatmamaya özen gösterin. Ulaşım için İZBAN'ın kuzey hattı Menemen'e kadar uzanır; Buruncuk'a ve tepeye ise araçla devam etmek gerekir. Güncel erişim durumu için İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne danışmanızı öneririz.