Karabel Kaya Kabartması

Karabel Kaya Kabartması, İzmir'in Kemalpaşa ve Torbalı ilçeleri arasındaki yol üzerinde, Karabel Geçidi'nde bir tepenin güneye bakan yamacına oyulmuş Hitit dönemine ait bir kaya anıtıdır. Vikipedi'ye göre geçit, Bozdağlar silsilesinin en batı ucunu oluşturan Nif Dağı ile dağ zincirinin doğuya uzanan geri kalanı arasında yer alır ve İzmir'e yaklaşık 20 kilometre uzaklıktadır. Kabartma, Ege Bölgesi'ndeki en eski tarihi kalıntılardan biri sayılır. Kemalpaşa ile Torbalı arasında geçidi kullanan herkes, aslında 3200 yılı aşkın bir anıtın birkaç metre yakınından geçer. Kültür Envanteri'ne göre kabartma yaklaşık 2,5 metreye 1,5 metre boyutlarında bir niş içine işlenmiştir. Nişte sağa doğru yürüyen, sol elinde mızrak, sağ elinde yay tutan bir erkek figürü vardır. Figürün başı ile mızrağı arasındaki alanda, oldukça aşınmış ve güçlükle görülebilen üç satırlık Luvice bir hiyeroglif yazıt bulunur. Bilim dünyasında bu anıt Karabel A olarak anılır. Kabartmanın kimi tasvir ettiği uzun süre tartışıldı. Kültür Envanteri'ne göre MÖ 5. yüzyılda yaşamış tarihçi Herodot, İonya'da kayalara oyulmuş, sağ elinde mızrak, sol elinde ok ve yay taşıyan iki insan tasvirinden söz eder ve onları Mısır kralı Sesostris'e bağlar. Karabel'deki kabartmanın bu anlatıdaki anıtlardan biri olabileceği düşünülür. Aynı kaynak geçidin antik Sard-Smyrna yoluna yakın olduğunu ama aslında Sard-Efes yolu üzerinde bulunduğunu, dolayısıyla Herodot'un ya yanıldığını ya da benzer başka anıtlardan söz ettiğini belirtir. Anıt modern dönemde 1839'da Fransız gezgin Charles Texier tarafından kayda geçirildi ve onun çizimi 1862'de yayımlandı. İngilizce Vikipedi'ye göre Karl Richard Lepsius de 1840'ta kabartmayı gördü ve ikisi de onu Mısır eseri saydı. Heinrich Kiepert 1843'te kabartmayı Boğazköy yakınındaki Yazılıkaya kabartmalarıyla karşılaştırarak bu görüşü çürüttü. Sonraki yıllarda Kurt Bittel, Hans Gustav Güterbock ve Ekrem Akurgal gibi pek çok bilim insanı anıtın Hitit kültürüne ait olduğunu ortaya koydu. Yazıtın en kabul gören okuması 1998'de David Hawkins tarafından yapıldı. Hürriyet'in aktardığı çeviriye göre yazıt, Mira ülkesi kralı Tarkasnava'yı, Mira ülkesi kralı Alantalli'nin oğlu ve bir başka Mira kralının torunu olarak tanıtır. Mira, Hititlere bağlı bir krallıktı ve Kültür Envanteri'ne göre Alantalli Hitit kralı IV. Tuthaliya ile çağdaştı. Bu yüzden anıt MÖ 13. yüzyılın sonlarına tarihlenir. Bu okuma yalnızca bir kralın adını vermekle kalmadı. İngilizce Vikipedi'ye göre kabartma, Mira krallığının Seha Nehri Ülkesi'nin güneyinde olduğunu kanıtladı. Hitit yazışmalarından Seha Nehri Ülkesi'nin bir yanında Mira, öbür yanında Wilusa olduğu bilindiği için bu bulgu Wilusa'nın Gediz'in kuzeyinde, Troas bölgesinde aranması gerektiğini gösterdi. Böylece Karabel, Wilusa'nın Homeros'un İlion'u, yani Troya ile özdeşleştirilmesini destekleyen kanıtlardan biri oldu. Geçitte bir zamanlar başka anıtlar da vardı. Kültür Envanteri'ne göre ana kabartmanın yaklaşık 100 metre kuzeyinde benzer bir ikinci kabartma ile Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış iki ayrı yazıt bulunuyordu. Bu üç eser 1977 ile 1982 arasında yol açma çalışmaları sırasında tamamen yok oldu. Vikipedi ayrıca 1926-1935 arasında İzmir Valisi olan Kazım Dirik'in kabartmanın yerini belirtmek için çini süslemeli bir tak yaptırdığını, bu takın da yol genişletme sırasında yıkıldığını yazar. Bugün yoldan yalnızca anıta çıkan merdivenler görünür. Kabartma son yıllarda ağır zarar gördü. Hürriyet'in 2019 tarihli haberine göre arkeolog Nezih Başgelen 2016'da kabartmanın üzerine asit döküldüğünü fotoğraflarla belgelemişti. Aynı habere göre kabartmanın altında hazine olduğunu düşünen defineciler 2019'da delme aletleriyle anıtı parçaladı; Kültür Envanteri de rölyefin alt yarısının neredeyse tamamen yok edildiğini belirtir. Bu yüzden bugün ziyaretçi, figürün özellikle üst kısmını ve nişin çerçevesini seçebilir. Ziyaret için Kemalpaşa-Torbalı yolunu izleyip geçitteki merdivenlerin başında durmanız gerekir; Yolcu360'ın rehberine göre burada özel bir tesis yoktur ve yol kenarında olduğu için uygun ayakkabı giymek gerekir. Kabartmaya dokunmayın, nişin önündeki kayalara tırmanmayın ve trafiğe karşı dikkatli olun. Öğleden sonra güneşi güneye bakan yamaca vurduğunda kabartmanın hatları fotoğrafta daha iyi seçilir. Aynı rehberin aktardığına göre kabartmanın yakınındaki Karabel Mesire Alanı, çam gölgesinde mola vermek için uygun bir yerdir; Kemalpaşa merkezden ya da Torbalı'dan özel araçla gelmek en pratik yoldur.