Justinianus Köprüsü

Justinianus Köprüsü, halk arasındaki adıyla Beşköprü, antik kaynaklardaki adıyla Sangarius Köprüsü, Adapazarı'nın güneybatı kıyısında, bugün Serdivan ilçesi sınırlarında kalan bir Doğu Roma taş köprüsüdür. Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü onu Erken Bizans döneminin Anadolu'daki en görkemli anıtsal yapılarından biri olarak tanımlar. Köprü 2018'de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı. Kentin hemen yanı başında on beş yüzyıllık bir mühendislik yapısını görmek, Sakarya gezisinin en etkileyici anlarından biridir. Köprüyü Doğu Roma İmparatoru I. Justinianus yaptırdı. Amaç, başkent Konstantinopolis ile imparatorluğun doğu eyaletleri arasındaki askeri yolun Sakarya Nehri'ni güvenle geçmesini sağlamaktı. Tarihçi Prokopios'un aktardığına göre burada önceden birbirine bağlı kayıklardan oluşan bir köprü vardı ve nehir taştığında sık sık kopup gidiyordu. Yapım tarihi kaynaklarda farklı verilir. Kültür Portalı ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü köprünün 558 ile 560 yılları arasında yapıldığını yazar. Vikipedi ise çağdaş kaynaklara dayanarak yapımın 559 ya da 560'ta başladığını ve köprünün tamamlanışını kutlayan şiirlerin 562 yılına ait olduğunu belirtir. Ölçüler de kaynaklara göre değişir. Resmi sayfalar köprüyü 365 metre uzunluğunda, 9,85 metre genişliğinde ve toplam 12 kemerli olarak tanımlar. Bu kemerlerin yedisi ortadaki büyük dairesel kemerlerdir; batı ucunda iki, doğu ucunda üç küçük tali kemer onları tamamlar. Vikipedi ise iki uçtaki dayanaklarla birlikte toplam uzunluğu 429 metre, yüksekliği yaklaşık 10 metre olarak verir. Aradaki fark büyük olasılıkla ölçünün dayanakları içerip içermemesinden kaynaklanır. Köprü tamamen kireç taşından yapılmıştır. Ortadaki büyük kemerlerin açıklıkları 23 ile 24,5 metre arasındadır ve aralarındaki ayaklar yaklaşık 6 metre kalınlığındadır. Ayaklar dalgakıran biçiminde, akıntıya karşı yuvarlak, akıntı yönünde sivri yapılmıştır. Vikipedi bu düzenin bilinen Roma köprülerinin çoğundan farklı olduğunu belirtir. Kıyılardaki küçük kemerler, nehir taştığında suyun geçmesi için açılmış taşkın gözleridir. Köprünün en ilginç yanı, bugün altından neredeyse hiç su akmamasıdır. Sakarya Nehri yüzyıllar içinde yatak değiştirerek yaklaşık üç kilometre doğuya kaydı. Köprü bu yüzden bugün Sapanca Gölü'nün sularını nehre taşıyan küçük Çark Deresi'nin, antik adıyla Melas'ın üzerinde durur. Dere batıdaki kemerlerden birinin altından geçer. Adın hikayesi de ilginçtir. Kültür Portalı'na göre köprüye önce yalnızca Latincede köprü anlamına gelen pons denirdi ve kendine özgü bir adı yoktu. Sözcüğün anlamını bilmeyen halk onu özel ad sanarak köprüyü Pontogephyra diye anmaya başladı. Bu ad zamanla Pentegephyra'ya, yani Beşköprü'ye dönüştü; oysa köprünün ne beş parçası ne de beş kemeri vardır. Köprüye vardığınızda önce iki ucuna bakın. Doğu ucunda yüksekliği 11, genişliği 9 metre olan apsisli bir yapı ayakta durur; işlevi kesin olarak bilinmemektedir. Batı ucunda ise Roma köprülerinde görülen bir zafer takı bulunuyordu, ancak bugün yalnızca izi kalmıştır. Bu takı 1838'de gezgin Léon de Laborde çizimleriyle kayda geçirmiştir. Köprünün kemerlerini görmek için üstten bakmak yetmez; dere yatağına inen kıyıdan yandan bakmak taş işçiliğini ve kemerlerin ritmini çok daha iyi gösterir. Öğleden sonra batıdan gelen alçak ışık kireç taşı bloklarını sıcak bir renge boyar. Köprü 1995'te Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından onarılmış, taşıt trafiğine kapatılmış ve iki ucuna üçer basamak yapılmıştır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfasına göre köprü şu anda kapalıdır ve restorasyon projesi sürmektedir. Bu nedenle gitmeden önce köprünün üzerine çıkılıp çıkılamadığını güncel resmi kaynaklardan kontrol edin; kapalı olsa bile çevreden yapıyı görmek mümkündür. Köprü, Adapazarı merkezinin güneybatısında, Vikipedi'ye göre yaklaşık beş, Kültür Portalı'na göre sekiz kilometre uzaklıktadır ve şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşılabilir. Kent merkezindeki Sakarya Müzesi'nin bahçesinde duran Roma ve Bizans taşlarını gördükten sonra buraya gelmek, o parçaların ait olduğu dünyayı yerinde tamamlar.