İspir Kalesi

İspir Kalesi, Erzurum'un kuzeyindeki İspir ilçesinde, Çoruh Nehri'nin kıyısında yükselen bir kaya kütlesinin üzerine kurulmuş Orta Çağ kalesidir. Türkçe Vikipedi kalenin kasabanın güneybatısında durduğunu ve nehrin batı ile güney sınırını çizdiği dik kayalıklara yaslandığını anlatır. Kale bugün de hem Çoruh vadisine hem de İspir'in evlerine hakim bir noktadadır. İspir Kaymakamlığı'nın tanıtımına göre Erzurum yolundan nehrin sol yakasını izleyerek ilçeye girerken kale tepenin üzerinde bütün heybetiyle karşınıza çıkar. Kalenin yapım tarihi kesin olarak bilinmez. Kültür Portalı ve İspir Kaymakamlığı, kaleye ait bir kitabe günümüze ulaşmadığı için tarihin netleşmediğini belirtir. Aynı kaynaklar kalenin 12. yüzyılda bölgede hüküm süren bir devlet tarafından yapıldığının düşünüldüğünü yazar. İl turizm rehberi ise yapım özelliklerinin Urartuları hatırlattığını ve kalenin daha önce burada bulunan bir kalenin üzerine kurulduğu için onun biçimini aldığını söyler. Kaynakların farklı dönemleri işaret etmesi, yerin pek çok kez el değiştirmiş olmasıyla açıklanabilir. Türkçe Vikipedi de kalenin birkaç kez elden geçtiğini ve birkaç terasa yayıldığını not eder. Kültür Portalı ve Kaymakamlık kalenin 16. yüzyılda, Kanuni Sultan Süleyman döneminde onarıldığını aktarır. Kalenin bulunduğu yer yalnızca bir kasaba değil, eski bir geçit yoludur. Türkçe Vikipedi'ye göre İspir ve çevresi Doğu Anadolu'yu Karadeniz kıyılarına ve Kafkasya'ya bağlayan doğal yolların üzerindedir. Yerleşimin adı Gürcüce Speri adından türemiş kabul edilir ve Bizans döneminde burası Sper diye anılırdı. 1072'de Saltuklu Beyliği'nin hakimiyetine giren İspir, sonraki yüzyıllarda pek çok devletin yönetiminden geçti. Kale 1499'da Osmanlı kuvvetlerince alındı, kısa süre sonra yeniden el değiştirdi ve bölge 1514'teki Çaldıran Seferi'nden sonra kalıcı olarak Osmanlı yönetimine geçti. Duvarlara yaklaştığınızda kalenin en ilginç ayrıntısı hemen görülür. İspir Kaymakamlığı'na göre kalenin ve içindeki mescidin duvarlarının alt kısımları, nehrin sürükleyip aşındırdığı renk renk dere taşlarıyla örülmüştür. Üst kısımlarda ise düzgün kesme taş kullanılmıştır ve bu ikili doku başka kalelerde pek görülmeyen bir özelliktir. Kültür Portalı da temellerin Çoruh'tan toplanan taşlardan, üst duvarların blok kesme taştan yapıldığını doğrular. Duvarın önünde durup alttaki yuvarlak dere taşlarıyla üstteki düzgün sıralar arasındaki geçişe bakmak, yapım tekniğini anlamanın en kolay yoludur. İç kale tepenin en yüksek yerinde durur. Kaymakamlığın anlatımına göre kale içindeki mescidin ince taş minaresi, aynı zamanda kalenin gözetleme kulesi olarak yapılmıştır. Bu yönüyle İspir, Erzurum iç kalesindeki saat kulesi ile mescidin oluşturduğu düzeni hatırlatır. Dış kalenin şehre bakan duvarları büyük ölçüde yıkılmıştır, ama bazı bölümlerde duvarlar hala oldukça yüksektir. İl turizm rehberi, kalenin Çoruh'a inen kısmında gizli bir su yolu keşfedildiğini de yazar; kuşatma zamanında kale halkını suya ulaştıran bu tür yollar dağ kalelerinin en önemli parçalarıydı. Kalenin asıl ödülü manzarasıdır. Teraslardan aşağıda Çoruh vadisi, karşıda sarp yamaçlar ve kale eteğine sıralanmış eski ve yeni evler görülür. Türkçe Vikipedi, Çoruh üzerindeki baraj nedeniyle kalenin aşağısındaki arazinin sular altında kaldığını belirtir; bu yüzden vadinin bugünkü görüntüsü birkaç on yıl öncekinden farklıdır. Fotoğraf için ikindi ışığı kayanın ve taş duvarların rengini en iyi ortaya çıkarır. Kale son yıllarda restorasyon gördü ve kaynaklar onu restore edilmiş bir yapı olarak tanıtır. Yine de teraslar arasındaki geçişler dik ve taşlık olduğu için rahat ve kaymayan ayakkabı giyin. Ziyaret koşullarını ve çalışma olup olmadığını gitmeden önce yerel kaynaklardan sorun. İspir, Kültür Portalı'na göre şehir merkezine yaklaşık 145 kilometre uzaklıktadır ve Erzurum'daki semt garajından kalkan İspir araçlarıyla ulaşılır. İl doğa rehberi yolculuğun otobüsle yaklaşık iki buçuk saat sürdüğünü yazar. İlçeden geçen Çoruh, dünyanın en hızlı akan nehirlerinden biri olarak tanıtılır ve rafting ile kano için zorlu parkurlar sunar. Kaleyi gezdikten sonra Kaçkar Dağları'nın güneyindeki Yedigöller'e ya da nehir kıyısına uzanmak, İspir gününü tamamlamanın iyi bir yoludur.