Irgandı Köprüsü

Irgandı Köprüsü, Bursa'nın içinden akan Gökdere'nin üzerinde, tek kemerinin üstünde iki sıra dükkan taşıyan çarşılı bir taş köprüdür. Bursa Alan Başkanlığı ve Kültür Portalı onu Osmanlıların tek arastalı köprüsü olarak tanıtır. Gökdere burada Osmangazi ile Yıldırım ilçelerini ayırır ve köprü iki yakayı birbirine bağlar. Kültür Portalı'na göre köprü, kuzeydeki Boyacı Kulluğu Köprüsü ile güneydeki Setbaşı Köprüsü arasındadır. Yapım tarihi ve banisi konusunda kaynaklar tam olarak birleşmez. Alan Başkanlığı ve Kültür Portalı köprünün II. Murad döneminde, 1442'de, Irgandılı Ali oğlu tüccar Hoca Muslihiddin tarafından yaptırıldığını yazar. Alan Başkanlığı'na göre Muslihiddin, Azerbaycan'dan aldığı ipeği İtalyan tüccarlara satarak servet edinmiş, 15. yüzyıl ortasının önemli Bursa tüccarlarından biriydi. Kültür Portalı, köprünün Abdullah oğlu Timurtaş'a yaptırıldığının düşünüldüğünü belirtir. TDV İslam Ansiklopedisi ise köprü üzerinde bir kitabe bulunmadığını hatırlatır; 1442 tarihi kadı sicillerindeki kayıtlardan gelir, bir tarih manzumesi ise 1492 yılını verir. Köprünün adının nereden geldiği de tartışmalıdır. TDV'ye göre bir görüş, banisinin babası Ali el-Irgandi'nin Irgand adlı bir yerden geldiği yönündedir. Evliya Çelebi ise 17. yüzyılda adı "ırgalandı" sözcüğüne bağlayan inanılması güç hikayeler anlatır. Dükkanların köprüyle aynı anda mı, yoksa sonradan mı yapıldığı da araştırmacıları ayırmıştır. TDV'nin aktardığına göre Ekrem Hakkı Ayverdi dükkanların yaklaşık bir yüzyıl sonra eklendiğini düşünürken, köprü üzerine monografi hazırlayan Yılmaz Önge ikisinin bir bütün olarak yapıldığını savunur. Köprü, Gökdere vadisinin iki yanındaki kayalıklara oturan tek bir sivri kemerden oluşur. TDV açıklığı 15 metre kadar ve yüksekliği yaklaşık aynı ölçüde verir; İngilizce Vikipedi açıklığı 16, genişliği 11 metre olarak yazar. Kemerde düzgün kesme taş kullanılmıştır. Alan Başkanlığı ve Kültür Portalı köprü üzerinde her iki yanda 16'şar olmak üzere 32 dükkan yapıldığını, kuzeydoğu ucundakilerden birinin küçük bir mescide ayrıldığını yazar. Köprünün iki ucundaki ayakların içinde ahır ve depo olarak kullanılan tonozlu mekanlar bulunur. TDV, kuzeybatı ayağındaki mekanın 4,50 metreye 14,85 metre boyutlarında ve tuğla beşik tonozla örtülü olduğunu, dükkanlarla bu büyük mekan arasında dışarıya açılan mazgallardan hava alan küçük hücreler bulunduğunu anlatır. Köprü yüzyıllar boyunca gezginlerin dikkatini çekti. 1640'ta Bursa'ya gelen Evliya Çelebi köprü çarşısında 200 kadar dükkan olduğunu yazar, ama Kültür Portalı gerçekte 32 dükkan yapıldığını vurgular. Evliya ayrıca köprünün iki başında kale kapısı gibi mazgallı demir kapılar bulunduğunu anlatır; çeşitli kaynaklar çarşının iki ucunun geceleri bu kapılarla kapatıldığını belirtir. TDV'ye göre 1836'da Bursa'ya gelen Julia Pardoe köprünün bir gravürünü yayımlamış, o yıllarda dükkanlarda dokuma tezgahları çalışıyordu. Aynı maddeye göre Albert Kahn'ın renkli fotoğraf arşivinde köprünün 3 Haziran 1913'te çekilmiş bir görüntüsü de vardır. Köprü sel, deprem ve savaştan payını aldı. Kültür Portalı'na göre 18. yüzyıldaki bir sel baskınında kısmen yıkıldı ve 1855 depreminde hasar gördü. Depremden sonra tonozlu dükkanlar kayboldu ve 19. yüzyılın ikinci yarısında köprünün üstü, konutu andıran irili ufaklı ahşap dükkanların dizildiği üstü açık bir çarşıya dönüştü. 1922'de işgal kuvvetleri kentten çekilirken köprü tahrip edildi ve üzerindeki dükkanlar tamamen ortadan kalktı. 1949'da dükkansız, betonarme bir köprü olarak onarıldı. Kültür Portalı'na göre restorasyon girişimleri 1988'de başladı ve köprü, dükkanlarıyla birlikte 2004'te yeniden kuruldu. Bugün köprü hem bir geçit hem de bir çarşıdır. Alan Başkanlığı, yeniden yapımın ardından köprünün üzerindeki sanat atölyeleriyle bir sanat köprüsüne dönüştüğünü yazar. Üstünden geçerken yalnızca dükkan dizisi görülür; köprünün asıl görünüşü, tek kemerin dere yatağının üstünde yükseldiği yandan ortaya çıkar. Bu yüzden kemeri görmek için komşu Setbaşı ya da Boyacı Kulluğu köprüsünden Gökdere vadisine bakmak iyi bir fikirdir. Köprüye Atatürk Caddesi'nden, Setbaşı yönüne yürüyerek ulaşılır. Heykel Meydanı'ndaki Bursa Kent Müzesi'nden kısa bir yürüyüşle gelinebilir; TDV'nin tarifiyle köprü, Yeşil semtini ikiye ayıran Gökdere vadisinin üzerindedir.