Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası (Gazi Eğitim Enstitüsü)

Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası, Beşevler'deki yerleşkenin ana yapısıdır ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında öğretmen yetiştirmek için kurulan Gazi Eğitim Enstitüsü'nün evi olarak yapılmıştır. Bina, Birinci Ulusal Mimarlık akımının öncüsü Mimar Kemaleddin'in son eseri olarak bilinir. Bugün içinde üniversitenin rektörlüğü, Gazi Eğitim Fakültesi'nin dekanlığı ve kütüphanesi bulunur. Konya'dan Beşevler'e Okul, Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü adıyla açıldı. İngilizce Vikipedi ve Bilkent Üniversitesi'ndeki bir tarih projesi okulun 1 Mart 1927'de Konya'da kurulduğunu yazar; Türkçe Vikipedi ise kuruluşu 1926 yılına verir. Bilkent çalışmasına göre okul 25 Mart 1927'de Ankara'ya taşındı. İngilizce Vikipedi'ye göre ilk öğrenciler, Türk dili ve edebiyatı bölümünde okuyan on altı yatılı öğrenciydi. Kurum Ankara'da önce Milli Eğitim Bakanlığı binasına, ardından Dışişleri Bakanlığı'nın boşalttığı yetersiz bir binaya geçti; bunun sebebi bakanlık binasının Afganistan Kralı Amanullah Han'ın resmi ziyaretinde konuk ağırlamak için ayrılmasıydı. Okul 1929'da Atatürk'ün "Gazi" unvanını adına aldı, 1976'da Gazi Eğitim Enstitüsü oldu ve 1982'de yeni kurulan Gazi Üniversitesi'ne bağlandı. Kalıcı bina için Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati'nin girişimiyle Atatürk Orman Çiftliği'nden sembolik bir bedelle 360 dönümlük arazi alındı. Temel 8 Ağustos 1927'de bir törenle atıldı. Kemaleddin Bey Temmuz 1927'de, Ankara Palas'ın şantiyesinde hayatını kaybettiği için yapının yükselişini göremedi. Basın Yayın arşivindeki bir fotoğrafın açıklamasına göre bina 1930'da tamamlandı ve projeye sonradan, aldığı talimat gereği Ernst Egli de bazı müdahalelerde bulundu. İngilizce Vikipedi inşaatın iki buçuk yılda bittiğini, maliyetin yaklaşık 1,746 milyon lira tuttuğunu ve binanın 500 yatılı öğrenci için tasarlandığını yazar. Yerleşke o zaman Ulus'tan yaklaşık dört kilometre uzakta, çıplak bir arazideydi ve yeşillendirme ancak artezyen kuyuları açıldıktan sonra mümkün oldu. Mimari Bina, Osmanlı ve Anadolu Selçuklu mimarisinin klasik öğelerini çağdaş bir kamu yapısında birleştiren Birinci Ulusal Mimarlık üslubundadır. Ön cephede merdivenle çıkılan, sütunlu ve kemerli bir giriş revakı bulunur; cephenin ortasında küçük bir kubbe yükselir, iki yandaki kanatlar ise saçaklı kulelerle sonlanır. Kültür Envanteri yapıyı Mimar Kemalettin yapıları ve Birinci Ulusal Mimarlık teması altında kaydeder. Bilkent çalışması, binanın bu akımın son ürünlerinden biri olması nedeniyle mimarlık tarihi açısından önemli olduğunu vurgular. Sonraki yıllarda yerleşkeye Egli'nin tasarladığı ve 1930'da açılan spor salonu ile beden eğitimi ve müzik binaları eklendi. İngilizce Vikipedi'ye göre 1960'tan sonra eklenen bazı yapılar ana binanın mimari karakteriyle uyuşmaz. Okulun izi Enstitü otuz binden fazla ortaokul öğretmeni, ilköğretim müfettişi ve okul yöneticisi yetiştirdi. Kadrosunda edebiyat dersleri veren Ahmet Hamdi Tanpınar ve müzik eğitimci Eduard Zuckmayer gibi isimler vardı. Rıfat Ilgaz ve Fakir Baykurt gibi yazarlar da bu okulun öğrencileri arasındaydı. İngilizce Vikipedi'ye göre Behçet Necatigil'in yazarlar sözlüğünde yer alan ve 1900'den sonra doğan 94 yazarın yarısından fazlası bu enstitüden mezundu. Cumhuriyet döneminin ilk kadın lise öğretmeni olarak anılan Fatma Refet Angın da mezunları arasındadır. Enstitü kuruluşundan itibaren kız ve erkek öğrencileri birlikte okutan yatılı bir okuldu. 1946'ya kadar atanan 31 köy enstitüsü müdürünün 24'ü de buradan mezun olmuştu. Türkçe Vikipedi'ye göre binada bugün bir fen ve tabiat bilimleri müzesi ile Gazi Resim ve Heykel Müzesi de yer alır. Ziyaret Bina etkin bir üniversite yönetim binasıdır; içeriye girişin koşullarını ve müzelerin açık olup olmadığını önceden Gazi Üniversitesi'nden öğrenin. Cephenin bütününü görmek için girişin karşısından, merdivenlerin önünden bakmak en iyisidir. Akşamüstü cephedeki aydınlatma kemerli revakı belirginleştirir. Ankaray'ın Beşevler istasyonu binaya yaklaşık bir kilometre uzaklıktadır. Aynı gün Akköprü ve MKE Sanayi ve Teknoloji Müzesi de kısa bir yolculukla gezilebilir.