Erzurum Kalesi

Erzurum Kalesi, şehrin tarihi merkezinde yükselen bir tepenin üzerinde durur ve kentin bilinen en eski yapısı kabul edilir. Kültür Portalı, kalenin geçmişini bölgede hüküm süren Urartulara kadar götürür ama ilk inşa tarihinin bilinmediğini de ekler. Bugün ayakta olan iç kale, kaynakların çoğuna göre 415 yılında Bizans İmparatoru II. Theodosius tarafından yaptırılmıştır. İngilizce Vikipedi bu tarihi 422 olarak verir; ayrıntı farkı olsa da yapının 5. yüzyıla ait olduğu konusunda kaynaklar birleşir. Şehrin bilinen ilk adı olan Theodosiopolis de TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre bu imparatora izafe edilir. Kale aslında iki halkadan oluşan bir savunma sistemiydi. İç kale muhafız askerlerin bulunduğu çekirdekti, dış kale ise halkın oturduğu cadde, sokak ve mahalleleri çeviriyordu. TDV İslam Ansiklopedisi şehrin bir zamanlar üç kat surla korunduğunu, bugün ise yalnızca iç kale ile dış surlara ait birkaç duvar parçasının kaldığını yazar. Dış kalenin kapıları yıkılmış olsa da adları yaşıyor; Tebriz Kapı, Erzincan Kapı, Gürcü Kapı, İstanbul Kapı ve Yeni Kapı bugün semt ve cadde adı olarak kullanılır. Erzurum'un merkezini çevreleyen halka yol sisteminin bu eski kapıların izini takip ettiği de aynı ansiklopedide anlatılır. Ansiklopedi, 15. yüzyılın başında Timur'un sarayına giderken şehre uğrayan İspanyol elçi Clavijo'nun Erzurum'u kuleli surlarla çevrili ve iç kalesi olan bir şehir olarak tarif ettiğini de aktarır. Şehrin esaslı bir imar dönemine girmesi ise Kanuni Sultan Süleyman'ın İran seferleri sırasında gerçekleşmiştir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün turizm rehberine göre iç kalenin sekiz burcu vardır. Avlusunda tuğladan yapılmış eski bir hamam ve oda biçiminde mekanlar bulunur. TDV İslam Ansiklopedisi, Osmanlı döneminde iç kalede paşa sarayının, mahkemenin ve hapishanenin yer aldığını belirtir. İngilizce Vikipedi de kalenin Osmanlı zamanında yeniçeri birliklerince kullanıldığını kaydeder. Kale Saltuklular, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde defalarca onarılmış, son büyük onarımlarını 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman ve 19. yüzyılda II. Mahmud zamanında görmüştür. Turizm rehberi, yıkılan bölümlerin taşlarının 19. yüzyılın ortalarında şehrin çevresindeki tabyaların yapımında kullanıldığını da aktarır. Kalenin en tanınan parçası, avlunun güneybatı köşesinde yükselen Tepsi Minare'dir. Halk arasında Saat Kulesi ya da Kesik Kule diye de anılan yapı, 1124 ile 1132 arasında Saltuklu hükümdarı Ebu'l-Muzaffer Gazi tarafından hem gözetleme kulesi hem de kale mescidinin minaresi olarak yaptırılmıştır. Kulenin kaidesi taştan, gövdesi tuğladan örülmüştür. Tepesine sonradan bir saat eklenmiş ve bu eklemenin 1843 yılından önce yapıldığı bilinir. Turizm rehberine göre kapıdan girildiğinde ahşaptan 65 basamakla kulenin zirvesine çıkılabilir. Kulenin hemen doğusundaki Kale Mescidi'nin konik taş külahı, avludaki siluetin ikinci öğesidir ve Erzurum'daki en eski Türk yapılarından biri sayılır. Kalede 2000 yılından bu yana düzenli bilimsel kazılar yapılmaktadır. Bakanlığın müze sitesine göre bu kazılarda çeşitli mekanlar, seramikler ve küçük buluntu grupları gün ışığına çıkarılmıştır. Kalenin güney cephesinde sivri kemerli ve kitabeli bir çeşme de bulunur. Ziyaret sırasında iç kale kapısından girip önce avluyu dolaşmanızı, sonra sur boyunca yürüyüp şehre bakmanızı öneririz. Surların üzerinden Çifte Minareli Medrese'nin minareleri, Palandöken'in yamaçları ve eski şehrin damları aynı kadrajda görülür. Bulutsuz bir sabahta karla kaplı dağlar ile bazalt taşlı eski yapılar arasındaki renk farkı özellikle belirgindir. Kale, Tebriz Kapı semti ile Cumhuriyet Caddesi'nin kesiştiği noktaya yakındır ve şehir merkezinden yürüyerek ulaşılır. Şehrin her yanından kalkan toplu taşıma araçları da merkezde durur. Çifte Minareli Medrese ve Üç Kümbetler birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir, bu yüzden kale eski şehir gezisinin doğal başlangıç noktasıdır. Yamaç ve avlu taş döşeli olduğu için kışın zemin buzlanabilir; kaymayan ayakkabı işinizi kolaylaştırır. Ziyaret günleri ve saatleri değişebildiği için gitmeden önce güncel bilgiyi Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müze sitesinden kontrol edin.